मांडणी

लेख अगदी मोराच्या पिसार्यासारखा आहे!!

लेख अगदी मोराच्या पिसार्यासारखा आहे!!

लिहीलेले अगदी मनापासून लिहीले ते लिहीतांना जे काय सायास करावे लागतात ते केवळ लिहून समजत नाहीत तर ते वाचून अन मग कागदावर लिहून दुसर्‍यांपर्यंत लिहीणे कसे समजेल याचे प्रयत्न करणे अन ते मिळाल्यानंतर त्यांनी उत्तरात काय लिहीले आहे ते उलट टपाली (पक्षी प्रतिसादात) मिळणे हा लिखाण श्रेष्ठ झाल्याची पावती असते असे कुणीतरी लिहीलेले (पक्षी आम्हीच) वाचल्याचे आठवल्याने लगोलग उलट टपाली (मी पयला प्रतिसाद) लिहीले व ते तुम्हास प्राप्त होवून आपणही यावर लिहावे असे लिहून मी दोन शब्द लिहून संपवतो. खरे तर लिहील्याने माणूस जास्त प्रगल्भ होत असतो. बोलणे अन लिहीणे यात जबाबदारीचे अंतर असते. बोलून माणूस मोकळा होतो. परिणाम क्षणीक असतात. परंतु लिहीलेले कायम राहणार असल्याचे बोलणार्‍याला समजत असते. त्यामुळे आपोआप जबाबदारीने लिहावे लागते. छान मनोगत लिहीले आहे.

लिहिणा-याने लिहीत जावे, वाचणा-याने वाचत जावे, वाचता वाचता वाचणा-याने, लिहिणा-याचे हात घ्यावे.. :)

दाद(प्रतीसाद) देणं खूप महत्त्वाचं असतं..... यावर ऐक छोटे मुक्तक खुप पुर्वी लिहीले होते ते वेगळे शेअर करतो.

२००८ साली अमेरिकेत आल्यावर जवळचे कुटुंबीय सोडल्यास मराठी ऐकायला, बोलायला मिळत नव्हती. पुस्तके त्यांच्या वजनांमुळे खूप आणणे शक्य झाली नव्हती. त्यामुळे मराठीत संवाद साधण्याच्या आत्यंतिक इच्छेमुळे मित्रांना इमेलने विचार कळवायला लागलो. भूतकाळातील घटनांविषयी लिहू लागलो त्यातूनच काल्पनिक कथा लिहू लागलो. मित्रांनी, कुटुंबाच्या इतर मंडळींना ते आवडू लागलं. 'मैफिल-ए-मैत्र' नावाच्या एका ग्रुपवर लिहू लागलो, त्यातून एका मित्राने 'मिसळपाव' सुचवलं, मग येथेही लिहू लागलो. काही दिवाळी अंकात लेख प्रसिद्ध झाले. असं करता करता लिहू लागलो.

लिहिणं अगदी आतून धक्का मारून बाहेर येतं ना.. ते खूप समाधान देऊन जातं. या अनुषंगानं काही मागे लिहिलेलं - स्फुट: रचना!

मनोगत आवडले 👍 वाचनाची आवड आधी पासूनच असली तरी लिहिण्यातही आनंद मिळतो हा अनुभव मला मिपावरच मिळाला. जमेल तसं इथे काही बाही लिहीत असतो आणि मिपाकर त्यावर प्रतिसाद देऊन पुढे लिहिण्यासाठी माझा हुरूप वाढवत असतात त्याबद्दल त्यांचे आभार मानावे तेवढे थोडेच आहेत!

मनांतील विचार लिहीण्यासाठी, मिपा सर्वोत्तम

लिहीलेले अगदी मनापासून लिहीले ते लिहीतांना जे काय सायास करावे लागतात ते केवळ लिहून समजत नाहीत तर ते वाचून अन मग कागदावर लिहून दुसर्‍यांपर्यंत लिहीणे कसे समजेल याचे प्रयत्न करणे अन ते मिळाल्यानंतर त्यांनी उत्तरात काय लिहीले आहे ते उलट टपाली (पक्षी प्रतिसादात) मिळणे हा लिखाण श्रेष्ठ झाल्याची पावती असते असे कुणीतरी लिहीलेले (पक्षी आम्हीच) वाचल्याचे आठवल्याने लगोलग उलट टपाली (मी पयला प्रतिसाद) लिहीले व ते तुम्हास प्राप्त होवून आपणही यावर लिहावे असे लिहून मी दोन शब्द लिहून संपवतो. खरे तर लिहील्याने माणूस जास्त प्रगल्भ होत असतो. बोलणे अन लिहीणे यात जबाबदारीचे अंतर असते. बोलून माणूस मोकळा होतो. परिणाम क्षणीक असतात. परंतु लिहीलेले कायम राहणार असल्याचे बोलणार्‍याला समजत असते. त्यामुळे आपोआप जबाबदारीने लिहावे लागते. छान मनोगत लिहीले आहे.

लिहिणा-याने लिहीत जावे, वाचणा-याने वाचत जावे, वाचता वाचता वाचणा-याने, लिहिणा-याचे हात घ्यावे.. :)

दाद(प्रतीसाद) देणं खूप महत्त्वाचं असतं..... यावर ऐक छोटे मुक्तक खुप पुर्वी लिहीले होते ते वेगळे शेअर करतो.

२००८ साली अमेरिकेत आल्यावर जवळचे कुटुंबीय सोडल्यास मराठी ऐकायला, बोलायला मिळत नव्हती. पुस्तके त्यांच्या वजनांमुळे खूप आणणे शक्य झाली नव्हती. त्यामुळे मराठीत संवाद साधण्याच्या आत्यंतिक इच्छेमुळे मित्रांना इमेलने विचार कळवायला लागलो. भूतकाळातील घटनांविषयी लिहू लागलो त्यातूनच काल्पनिक कथा लिहू लागलो. मित्रांनी, कुटुंबाच्या इतर मंडळींना ते आवडू लागलं. 'मैफिल-ए-मैत्र' नावाच्या एका ग्रुपवर लिहू लागलो, त्यातून एका मित्राने 'मिसळपाव' सुचवलं, मग येथेही लिहू लागलो. काही दिवाळी अंकात लेख प्रसिद्ध झाले. असं करता करता लिहू लागलो.

लिहिणं अगदी आतून धक्का मारून बाहेर येतं ना.. ते खूप समाधान देऊन जातं. या अनुषंगानं काही मागे लिहिलेलं - स्फुट: रचना!

मनोगत आवडले 👍 वाचनाची आवड आधी पासूनच असली तरी लिहिण्यातही आनंद मिळतो हा अनुभव मला मिपावरच मिळाला. जमेल तसं इथे काही बाही लिहीत असतो आणि मिपाकर त्यावर प्रतिसाद देऊन पुढे लिहिण्यासाठी माझा हुरूप वाढवत असतात त्याबद्दल त्यांचे आभार मानावे तेवढे थोडेच आहेत!

मनांतील विचार लिहीण्यासाठी, मिपा सर्वोत्तम

मस्तच लिहिलय प्रखर वास्तव, सगळीकडेच मागच्या २५-३० वर्षात झपाट्याने बदल झाले. ११९०-९५ पासून गुटखा आणि मागच्या दशकापासून सोशल मिडीयाने गावाचे गावपण हरवायला लागले.

छान लिहिलंय.. खेडेगावाशी माझा प्रत्यक्ष संबंध फारसा नाही पण सगळे बदल वाईटच असतील असं मला वाटत नाही. खासकरुन स्त्रीशिक्षणाबद्दलचा दृष्टीकोन बदलला आहे असे मला काही नातेवाईकांकडे बघता जाणवते.

हूरहूर छान व्यक्त केली आहे. नॉस्टॅल्जिक वाटणं साहजिक आहे. गावच नाही तर सर्व काही बदललं आहे. चांगला बदलही आहे, जसं की मिसळपाव संकेतस्थळ :-)

पहिला भाग वाचताना छान वाटत होतं,दुसरा भाग वाचताना :( मी दोन आठवड्यांपूर्वीच हिवरे बाजारला जाऊन आले,तिथे एक पोपटराव आले आणि गावाचा कायापालट केला.डिसले गुरूजींनी झेडपी शाळा बदलली, चिकाटी असणारे सद्गुणी व्यक्ती पाहिजेत.

बहुतेक गांवात सध्या संडास निर्माण झाले आहेत, पाणी पाईप ने घरी पोचत आहे. अनेक ठिकाणी वीज उपलब्ध आहेच पण काहींनी तर सोलर पॅनेल्स सुद्धा बसवली आहेत असे दृश्य नजरेस आले. बहुतेक मुले शाळेंत जात आहेत आणि विशेषतः स्त्रिया शाळेंत जात आहेत. स्त्री आरोग्याची साधने सहजपणे उपलब्ध होते आहेत. बहुतेक मुली ग्रॅज्युएट होण्याची स्वप्ने पाहत आहेत. दारू पिऊन पत्नीला मारहाण करण्याची प्रकारणे शून्य होत आहेत. बहुतेक स्त्रिया सुद्धा आता मर खाऊन गप्प राहत नाहीत. अनेकांना फार तर ३ मुले असतात. मुलीला नवऱ्याने त्रास दिला तर सरळ जाऊन घरी घेऊन येतात. बहुतेक प्रसूती सुरक्षित होत आहेत. बहुतेक मुलांना सर्व व्हॅक्सीन्स मिळतात त्यामुळे अपंगत्वाचे प्रमाण कमी झाले आहे. पुरुषांनी "ठेवलेल्या" बाईचे प्रमाण गांवात कमी झाले आहे. स्त्री मजुरांचे लैगिक शोषण कमी झाले आहे. अंधश्रद्धेपोटी गरिबांचे शोषण कमी झाले आहे. बदल हा काळाचा नियम आहे. आपले वय वाढते तसे नॉस्टॅल्जिक होणे साहजिक आहे पण बहुतेक बदल हे चांगल्या दिशेनेच आहे. आपण चुकीच्या गोष्टीवर फोकस करतो आणि चांगल्या गोष्टी आपल्या नजरेत पडत नाहीत. एके काळी कुठल्याही नेते मंडळींच्या चमच्यावर सुद्धा विनोद करणे कठीण होते आज काल साक्षांत शिळेसैनिक प्रमुख किंवा बाळ पेंग्विन ची खिल्ली लोक बिनधास्त उडवतात. > भाड्याची खोली, तिथे दाटीवाटीने राहणारे दोन जास्तीचे मित्र, ढोर मेहनत करून हातात येणारा मोजकाच पैसा आणि जगण्यासाठी परिस्थिती कशी नसावी याची यादी केली तर स्वत:ची रोजनिशी तयार व्हावी, असं आयुष्य जगताना या पोरांना दहा रुपयांच्या पुडीत मेंदूला तंद्रीत ठेवणारं काहीतरी सापडलं त्याकाळी लोक तंबाखू दारू आणि इतर व्यसने करत नव्हते काय ? बाहेरचा राग आपल्या पत्नी किंवा पोरांवर काढत नव्हते काय ? खोलीत दाटीवाटीने राहणारे पुरुष मित्र महिलांची छेड काढणे वगैरे घाणेरड्या गोष्टी चव घेऊन करत नव्हते काय ? WHO च्या रिपोर्ट प्रमाणे भारतांतील गुटखा सेवन आणि धूम्रपान ह्या दोघांचेही प्रमाण बऱ्यापैकी कमी झाले आहे. देशाच्या एकूण प्रौढ लोकसंख्येपैकी साधारण २६% लोक तंबाखू सेवन करतात. आधी हे प्रमाण जास्त होते. जुन्या पिढी पेक्षा नवीन पिढीत तंबाखू सेवनाचे प्रमाण कमी आहे. पण लोकसंख्या वाढल्याने आणि सेवनाचे प्रकार बदलल्याने आम्हाला जास्त लोक तंबाखूच्या आहारी गेले आहेत असे वाटते ती गोष्ट वेगळी. > संन्यास न घेताही सारा गाव सफल योग्याचं जीवन जगत होता. शांती आणि समाधान पैशांपेक्षा कैक जास्त होतं तिथे. ह्याला काहीही आधार नाही. हे उगाच आपले "माझी ९९ वर्षाची आजी अतिशय पतिव्रता आहे हो" म्हणून ओरडण्यासारखे आहे. ज्याला पर्याय आहे आणि पर्याय असताना सुद्धा ज्याने सर्वत्र त्याग केला तो संन्यासी. नाहीतर तो फक्त दरिद्री. दारिद्र्याला उगाच संन्यासाची उपमा देऊन त्याला अलंकृत करणे चुकीचे आहे. गांवात आधी ज्याच्याकडे काहीच नव्हते त्याची धडपड रेडिओ साठी होती, रिडिओ आहे तो टीव्ही मिळवण्याचा मागे लागला होता. पायी चालणार सायकलचे स्वप्न पाहत होता आणि सायकल ने जाणारा स्कुटरचे. मजुरी करणाऱ्याला नोकरी आणि खाजगी करणाऱ्याला सरकारी नोकरीचा हव्यास होता. गावांत समाधान नव्हते तर होते ते दारिद्य. नवीन संधी निर्माण होतंच गावकर्यांनी मुक्तहस्ते त्यांचा स्वीकार केला आणि आपल्या आयुष्यांत सुख शोधले. चांगलेच झाले. बाबा रामदास (मूळ नाव रिचर्ड अल्पर्ट) ह्यांनी अगदी ह्याच विषयावर समर्पक लिहिले आहे : Is the vision of simple living provided by this village in the East the answer? Is this an example of a primitive simplicity of the past or of an enlightened simplicity of the future? So it is with the village. Its ecological and peaceful way of living is unconsciously won and thus is vulnerable to the winds of change that fan the latent desires of its people. Even now there is a familiar but jarring note in this sylvan village scene. The sound of static and that impersonal professional voice of another civilization — the radio announcer — cut through the harmony of sounds as a young man of the village holding a portable radio to his ear comes around a bend. On his arm there is a silver wrist watch, which sparkles in the sun. He looks at me proudly as he passes. And a wave of understanding passes through me. Just behind that radio and wristwatch comes an army of desires that for centuries have gone untested and untasted. As material growth and technological change activate these yearnings, they will transform the heart, minds, work and daily life of this village within a generation or two. Gradually I see that the simplicity of the village has not been consciously chosen as much as it has been unconsciously derived as the product of centuries of unchanging custom and tradition. The [villages] have yet to fully encounter the impact of technological change and material growth. When the [villages] have encountered the latent desires within its people, and the cravings for material goods and social position begin to wear away at the fabric of traditional culture, then it can begin to choose its simplicity consciously. Then the simplicity of the [villages] will be consciously won — voluntarily chosen. ---- पर्याय असून सेवेचे व्रत घेतलेले ते बाबा आमटे हे संन्यासी तर आमच्या गांवातील "होमलेस" गणोबा हे संन्यासी नसून नुसतेच दरिद्री. गणोबाला आज १०० दिले तर संध्याकाळी पर्यंत ते दारू आणि मटक्यावर उधळले जातील ह्यांत शंका नाही. Virginity is often lack of opportunity ही म्हण गांवातील दारिद्र्याचे उद्दात्तीकरणाला लागू पडते.

वास्तववादी!

साधं टुमदार, गणपती पुळे आता पर्यटन स्थळ झाले आहे... मोबाईल, टीव्ही यांचा वापर कशासाठी करायचा? हे भान नसेल तर, घरीघरी भस्मासुरच तयार होतात ... शूद्ध हवा सोडली तर, गावांत राहणे कठीणच झाले आहे. शहरांत निदान थोडाफार तरी ध्वनी प्रदूषणावर कंट्रोल आहे, गावांत तर तेही नाही ...

सही लिहिलंय ! +१ देऊळ सिनेमा आठवला ! जगण्याच्या कल्पना दिवसागणिक बदलत गेल्या त्या १९८५-९० नंतर .... अन बदलांचा वेगही वाढत गेला. जुने मागे पडत चालले ........ शांत, स्थिर जीवनाचा पाया सैलावत गेला. व्यसने चारी अंगानी वेढू लागली, तीच लाईफ-स्टाईल म्हणून मान्यता पावली ! यातनं कसं स्वतःला जपायच, आधूनिक होता होता काही अंगानी पारंपारिक कसं रहायचं हे आपल्या वरच (वैयक्तिक) अवलंबून आहे ! कालाय तस्मै नम: _/\_

श्रीगणेशा, उपयोजक, मुक्त विहारि.

आपण पाहत असलेलं गाव एक प्रतिमा होऊन घट्ट रुजलेलं असतं मनात, ते आपलं संचित. आपण नोकरी धंद्याच्या निमित्ताने बाहेर पडतो, हळूहळू रोजीरोटीत व्यस्त होतो, पीएफ, घर बांधणी/ फ्लॅट खरेदी, पोरांची शिक्षणे ह्या रगाड्यात गावच्या चकरा कमी होतात, दरवेळी जाताना नवीन नवीन बदल दिसतात, आधीच अनोळखी शहरात स्वतःची ओळख बनवून एका कोपऱ्यात सेटल व्हायला आतुर आपल्याला इनसिक्युरिटी वाटणे साहजिक होते कारण आपल्या मनात "आपलं" असलेलं गाव बदलत असतं, साहजिक आहे ते फक्त कालाय तस्मै नमः म्हणून घडत असलेले बदल बघत राहणे हेच काय ते आपण करू शकतो.

आता मागे वळुन पहाता असे लक्षात येते की निरंतर समाज हळू हळू बदलत होता.गावात एक अलिखित नाते संबंध होते. बलुतेदारी जवळपास संपत आली होती पण तरीही दिवाळीच्या पणत्या, संक्रांतीची सुगडं , सणासुदीला पतरावळी द्रोण घरपोच होत होते .गुरविणीचा नैवेद्य नेमाने वाढला जात होता अमावस्येला आवस वाढा बाई आस ऐकताच पिठ, तेल, लाल मिरच्या लेकी, सुना वाढत होत्या. सुया घे, बिब्ब घे आशी हाक देणारी गंगू वैदिण सागरगोटे, सालम मिश्री, सफेद मिश्री पण देत होती.ह्या सगळ्या गोष्टी संपत चाललेल्या बलुतेदारी च्या पुसट खूणा आमच्या पिढीला दिसल्या. अजुनही नवरात्रात देवी चा भुत्या दिवटी बुदली घेऊन तेल मागायला येत होता. "बाजीराव नाना तुम्ही लग्नाला चला" म्हणत दिवाळी, होळीला सोंग घेऊन येणारा सोंगाड्या, देवळात रामनवमी, हनुमान जयंती, कृष्ण जन्माष्टमी निमित्त किर्तन, चातुर्मासात प्रवचन, काकडा आरती हेच समाज मनोरंजनासाठी होते. गावातील यात्रा, तमाशाचा फड, कुस्तीचा आखाडा हाच विरंगुळा असे तर आर्थिक उलाढाल होत असे. जत्रा, गाड्यांच्या शर्यती, कुस्तीच्या स्पर्धा आणी तमाशा यावेळेस गावगाड्याच्या आर्थिक उलाढाल होत असे. दिव्याची आवस खुप जोरात साजरी होत असे. बैलपोळा अजुनही आठवतो. घायपताच्या पाताचा आसूड, कावेने रंगवलेली मातीचे बैल मुलांचे खास आकर्षण असायचे. वर्षाचे सण ,परंपरा ,कुळधर्म हौसेने साजरे होत होते. सडा, रांगोळी पावसाळ्यात नदीला पूर आल्यावर नागरमोथा व रिठ्याच्या बिया शोधून त्याचा उपयोग शिककई बरोबर केस धुण्यासाठी वापरत होते. हाच त्या काळात "सन सिल्क व पँन्टिन " होता. गावोगावी अजुनही विज पोहोचली नव्हती. चिमणी, किंवा कंदील प्रत्येक घरातून पेटायचे. चौकात दिव्याच्या खांबावर ग्रामपंचायतीचा कर्मचारी संध्याकाळी रॉकेलचा डबा व बांबू ची शिडी घेऊन दिवा पेटवत असे. दवंडी हा प्रकार पब्लिक कम्युनिकेशन करता मुख्य साधन होते.आताच्या मोबाईलच्या पिढीला सांगितले तर ते त्यांना खरे वाटत नाही. बाबा तुम्ही काहितरी सांगता आसे म्हटले जाते. असे असताना त्याचबरोबर रेडिओ, टुरींग टाकिज आणि गणपतीच्या दहा दिवसांत सिनेमा ह्या नवीन बदलाची नांदी सुरू झाली. पक्की सिनेमागृहे, मिनी थिएटर्स,टेप रेकॉर्डर, टेलिव्हिजन, संगणक ,मोबाईल माँल असे अनेक बदल होत गेले. कौलारू घरं केव्हा सिमेंटच्या जंगलात गुडूप झाली कळलेच नाही. पुजा, संध्या,शुभंकरोती,श्रावणातली व्रतवैकल्ये, सत्यनारायण, सहस्त्र आवर्तने वाडवडिलानीं सांगीतले आणी कुठलाही प्रश्न न विचारता आम्ही करत गेलो. आज मात्र नातवांच्या प्रश्नानां उत्तर देताना नाकी नऊ येते. ज्या गणेशाला वंदन करून शिक्षणाचा श्रीगणेशा केला तर त्याच गणेशाला आताची पिढी " ओ माय फ्रेंड गणेशा" नावाची मालीका बघत आहे. कीर्तन ते कार्टुन आसे आयुष्य जगलेले आम्ही गावाकडे शेत, घर ,नातेवाईक मंडळी आशी काहीही नाळ ऊरली नाही तरी आजुनही वेळ मीळाला की गावाकडं पळतो. अजून सुद्धा माणूसकीच्या पाऊलखुणा स्पष्ट दिसून येतात. जुने शाळकरी वाट बघतात. गाव बदलतयं चांगली गोष्ट आहे. गावाकडची माणसं व्यवहार कुशल पण अधुनीकतेच्या जगात त्यानां गावंढळ समजणं चुक वाटतं. गेलो होतो गावाकडं शोधत होतो पाऊलखुणा नदीकाठी होता उभा म्हातारा वड केविलवाणा हिरवगाऱ टुमदार गाव नाव त्याच होतं खेड सय येता गावाची मन अजुनही होतं वेडं......

गेले वर्ष दीड वर्ष एका हिलस्टेशन जवळच्या निसर्गरम्य गावी राहतोय. इथल्या वास्तव्यावर आधारित माझी निरीक्षणे: (१) आठवड्यातून किमान एकदा दिवसाचे ४-५ तास व पाऊस / वादळ असल्यास २४ -३६ तास वीज पुरवठा बंद असतो. (२) सण, समारंभ, लग्न, वाढदिवस यापैकी कोणत्याही निमित्ताने कानठळ्या बसतील अशा आवाजात मराठी/हिंदी/पंजाबी/ गाणी जवळपासचे साधेभोळे गावकरी सकाळी ६ ते रात्री १२ या वेळात कधीही लावतात. जवळच एक "डेस्टिनेशन वेडिंग रिसाॅर्ट व प्री वेडिंग फोटो शूटचा स्टुडिओ" मोठ्या झाडांची कत्तल करून मोकळ्या केलेल्या जागेत चालू झालाय. तिथे येणारी शहरी गिर्‍हाइकेही ध्वनीप्रदूषणाच्या महत्कार्याला इमाने इतबारे हातभार लावतात. शिवाय वीज नसल्यास कानठळ्या बसविण्याच्या अंगीकृत कार्यात खंड पडू नये म्हणून डीझल जनरेटर सेट्स मुक्तपणे वापरले जातात. जवळपासचे अनेक सेकंडहोम वाले मिळकत वाढावी म्हणून आपली घरे शहरातल्या पिकनिकर्सना भाड्याने देतात. हे पिकनिकर्स दारूच्या अंमलाखाली वावरताना दिवसरात्र म्युझिक सिस्टीमच्या peak performanceचा आनंद लुटतात. ध्वनीप्रदूषण ही संकल्पनाच स्थानिक पोलिसांसकट कोणालाही माहिती नसल्याने पोलीस कंप्लेंटही निरर्थक ठरते. (३) घरकामासाठी नोकर मिळणे व मिळाल्यास तो/ती नियमित कामावर येणे दुरापास्त आहे. (४) सुतार, प्लंबर, इलेक्ट्रिशियन वगैरे लोक बर्‍याच मिनतवार्‍या केल्यावर काम करतात पण कामाचा दर्जा अतिशय खराब. (५) कचर्‍याची विल्हेवाट लावण्याची कोणतीही व्यवस्था नसल्यामुळे बहुतांश गावकरी आपापला कचरा आपापल्या सवडीने स्वत:च्या घराजवळ जाळून टाकतात. "निसर्गरम्यता गेली खड्ड्यात, आपले शहरच बरे" ही भावना जेव्हा बळावते तेव्हा मग काही दिवस मुंबईतल्या घरी ४-८ दिवस राहून तिथल्या शांततेला कंटाळलो की इथल्या गदारोळात ,कमी प्रदूषित हवेसाठी, गावी परत येतो.

अनुस्वार जी, लेख आधी मला काहीसा एकांगी वाटला होता. पण तुमचे इतर प्रतिसाद वाचून दिसतंय की तुम्ही खेडे गावाशी जोडलेले आहात त्यामुळे तुम्हाला तिथली सामाजिक परिस्थिती अचूक माहित आहे. प्रत्यक्ष जोडलेले असल्याने आलेली समज अर्थातच कुठल्यातरी जागतिक अहवालांपेक्षा अधिक वास्तववादी असणार यात वाद नाही. आधीच्या एका प्रतिसादात लिहिले त्याप्रमाणे माझा खेडे गावाशी प्रत्यक्ष संबंध नाही पण मला ग्रामीण समाज जीवनाबद्दल कुतुहल आहे. तुम्ही विविध पैलूंवर अधिक विस्ताराने लिहावे ही विनंती.

मस्तच लिहिलय प्रखर वास्तव, सगळीकडेच मागच्या २५-३० वर्षात झपाट्याने बदल झाले. ११९०-९५ पासून गुटखा आणि मागच्या दशकापासून सोशल मिडीयाने गावाचे गावपण हरवायला लागले.

छान लिहिलंय.. खेडेगावाशी माझा प्रत्यक्ष संबंध फारसा नाही पण सगळे बदल वाईटच असतील असं मला वाटत नाही. खासकरुन स्त्रीशिक्षणाबद्दलचा दृष्टीकोन बदलला आहे असे मला काही नातेवाईकांकडे बघता जाणवते.

हूरहूर छान व्यक्त केली आहे. नॉस्टॅल्जिक वाटणं साहजिक आहे. गावच नाही तर सर्व काही बदललं आहे. चांगला बदलही आहे, जसं की मिसळपाव संकेतस्थळ :-)

पहिला भाग वाचताना छान वाटत होतं,दुसरा भाग वाचताना :( मी दोन आठवड्यांपूर्वीच हिवरे बाजारला जाऊन आले,तिथे एक पोपटराव आले आणि गावाचा कायापालट केला.डिसले गुरूजींनी झेडपी शाळा बदलली, चिकाटी असणारे सद्गुणी व्यक्ती पाहिजेत.

बहुतेक गांवात सध्या संडास निर्माण झाले आहेत, पाणी पाईप ने घरी पोचत आहे. अनेक ठिकाणी वीज उपलब्ध आहेच पण काहींनी तर सोलर पॅनेल्स सुद्धा बसवली आहेत असे दृश्य नजरेस आले. बहुतेक मुले शाळेंत जात आहेत आणि विशेषतः स्त्रिया शाळेंत जात आहेत. स्त्री आरोग्याची साधने सहजपणे उपलब्ध होते आहेत. बहुतेक मुली ग्रॅज्युएट होण्याची स्वप्ने पाहत आहेत. दारू पिऊन पत्नीला मारहाण करण्याची प्रकारणे शून्य होत आहेत. बहुतेक स्त्रिया सुद्धा आता मर खाऊन गप्प राहत नाहीत. अनेकांना फार तर ३ मुले असतात. मुलीला नवऱ्याने त्रास दिला तर सरळ जाऊन घरी घेऊन येतात. बहुतेक प्रसूती सुरक्षित होत आहेत. बहुतेक मुलांना सर्व व्हॅक्सीन्स मिळतात त्यामुळे अपंगत्वाचे प्रमाण कमी झाले आहे. पुरुषांनी "ठेवलेल्या" बाईचे प्रमाण गांवात कमी झाले आहे. स्त्री मजुरांचे लैगिक शोषण कमी झाले आहे. अंधश्रद्धेपोटी गरिबांचे शोषण कमी झाले आहे. बदल हा काळाचा नियम आहे. आपले वय वाढते तसे नॉस्टॅल्जिक होणे साहजिक आहे पण बहुतेक बदल हे चांगल्या दिशेनेच आहे. आपण चुकीच्या गोष्टीवर फोकस करतो आणि चांगल्या गोष्टी आपल्या नजरेत पडत नाहीत. एके काळी कुठल्याही नेते मंडळींच्या चमच्यावर सुद्धा विनोद करणे कठीण होते आज काल साक्षांत शिळेसैनिक प्रमुख किंवा बाळ पेंग्विन ची खिल्ली लोक बिनधास्त उडवतात. > भाड्याची खोली, तिथे दाटीवाटीने राहणारे दोन जास्तीचे मित्र, ढोर मेहनत करून हातात येणारा मोजकाच पैसा आणि जगण्यासाठी परिस्थिती कशी नसावी याची यादी केली तर स्वत:ची रोजनिशी तयार व्हावी, असं आयुष्य जगताना या पोरांना दहा रुपयांच्या पुडीत मेंदूला तंद्रीत ठेवणारं काहीतरी सापडलं त्याकाळी लोक तंबाखू दारू आणि इतर व्यसने करत नव्हते काय ? बाहेरचा राग आपल्या पत्नी किंवा पोरांवर काढत नव्हते काय ? खोलीत दाटीवाटीने राहणारे पुरुष मित्र महिलांची छेड काढणे वगैरे घाणेरड्या गोष्टी चव घेऊन करत नव्हते काय ? WHO च्या रिपोर्ट प्रमाणे भारतांतील गुटखा सेवन आणि धूम्रपान ह्या दोघांचेही प्रमाण बऱ्यापैकी कमी झाले आहे. देशाच्या एकूण प्रौढ लोकसंख्येपैकी साधारण २६% लोक तंबाखू सेवन करतात. आधी हे प्रमाण जास्त होते. जुन्या पिढी पेक्षा नवीन पिढीत तंबाखू सेवनाचे प्रमाण कमी आहे. पण लोकसंख्या वाढल्याने आणि सेवनाचे प्रकार बदलल्याने आम्हाला जास्त लोक तंबाखूच्या आहारी गेले आहेत असे वाटते ती गोष्ट वेगळी. > संन्यास न घेताही सारा गाव सफल योग्याचं जीवन जगत होता. शांती आणि समाधान पैशांपेक्षा कैक जास्त होतं तिथे. ह्याला काहीही आधार नाही. हे उगाच आपले "माझी ९९ वर्षाची आजी अतिशय पतिव्रता आहे हो" म्हणून ओरडण्यासारखे आहे. ज्याला पर्याय आहे आणि पर्याय असताना सुद्धा ज्याने सर्वत्र त्याग केला तो संन्यासी. नाहीतर तो फक्त दरिद्री. दारिद्र्याला उगाच संन्यासाची उपमा देऊन त्याला अलंकृत करणे चुकीचे आहे. गांवात आधी ज्याच्याकडे काहीच नव्हते त्याची धडपड रेडिओ साठी होती, रिडिओ आहे तो टीव्ही मिळवण्याचा मागे लागला होता. पायी चालणार सायकलचे स्वप्न पाहत होता आणि सायकल ने जाणारा स्कुटरचे. मजुरी करणाऱ्याला नोकरी आणि खाजगी करणाऱ्याला सरकारी नोकरीचा हव्यास होता. गावांत समाधान नव्हते तर होते ते दारिद्य. नवीन संधी निर्माण होतंच गावकर्यांनी मुक्तहस्ते त्यांचा स्वीकार केला आणि आपल्या आयुष्यांत सुख शोधले. चांगलेच झाले. बाबा रामदास (मूळ नाव रिचर्ड अल्पर्ट) ह्यांनी अगदी ह्याच विषयावर समर्पक लिहिले आहे : Is the vision of simple living provided by this village in the East the answer? Is this an example of a primitive simplicity of the past or of an enlightened simplicity of the future? So it is with the village. Its ecological and peaceful way of living is unconsciously won and thus is vulnerable to the winds of change that fan the latent desires of its people. Even now there is a familiar but jarring note in this sylvan village scene. The sound of static and that impersonal professional voice of another civilization — the radio announcer — cut through the harmony of sounds as a young man of the village holding a portable radio to his ear comes around a bend. On his arm there is a silver wrist watch, which sparkles in the sun. He looks at me proudly as he passes. And a wave of understanding passes through me. Just behind that radio and wristwatch comes an army of desires that for centuries have gone untested and untasted. As material growth and technological change activate these yearnings, they will transform the heart, minds, work and daily life of this village within a generation or two. Gradually I see that the simplicity of the village has not been consciously chosen as much as it has been unconsciously derived as the product of centuries of unchanging custom and tradition. The [villages] have yet to fully encounter the impact of technological change and material growth. When the [villages] have encountered the latent desires within its people, and the cravings for material goods and social position begin to wear away at the fabric of traditional culture, then it can begin to choose its simplicity consciously. Then the simplicity of the [villages] will be consciously won — voluntarily chosen. ---- पर्याय असून सेवेचे व्रत घेतलेले ते बाबा आमटे हे संन्यासी तर आमच्या गांवातील "होमलेस" गणोबा हे संन्यासी नसून नुसतेच दरिद्री. गणोबाला आज १०० दिले तर संध्याकाळी पर्यंत ते दारू आणि मटक्यावर उधळले जातील ह्यांत शंका नाही. Virginity is often lack of opportunity ही म्हण गांवातील दारिद्र्याचे उद्दात्तीकरणाला लागू पडते.

वास्तववादी!

साधं टुमदार, गणपती पुळे आता पर्यटन स्थळ झाले आहे... मोबाईल, टीव्ही यांचा वापर कशासाठी करायचा? हे भान नसेल तर, घरीघरी भस्मासुरच तयार होतात ... शूद्ध हवा सोडली तर, गावांत राहणे कठीणच झाले आहे. शहरांत निदान थोडाफार तरी ध्वनी प्रदूषणावर कंट्रोल आहे, गावांत तर तेही नाही ...

सही लिहिलंय ! +१ देऊळ सिनेमा आठवला ! जगण्याच्या कल्पना दिवसागणिक बदलत गेल्या त्या १९८५-९० नंतर .... अन बदलांचा वेगही वाढत गेला. जुने मागे पडत चालले ........ शांत, स्थिर जीवनाचा पाया सैलावत गेला. व्यसने चारी अंगानी वेढू लागली, तीच लाईफ-स्टाईल म्हणून मान्यता पावली ! यातनं कसं स्वतःला जपायच, आधूनिक होता होता काही अंगानी पारंपारिक कसं रहायचं हे आपल्या वरच (वैयक्तिक) अवलंबून आहे ! कालाय तस्मै नम: _/\_

श्रीगणेशा, उपयोजक, मुक्त विहारि.

आपण पाहत असलेलं गाव एक प्रतिमा होऊन घट्ट रुजलेलं असतं मनात, ते आपलं संचित. आपण नोकरी धंद्याच्या निमित्ताने बाहेर पडतो, हळूहळू रोजीरोटीत व्यस्त होतो, पीएफ, घर बांधणी/ फ्लॅट खरेदी, पोरांची शिक्षणे ह्या रगाड्यात गावच्या चकरा कमी होतात, दरवेळी जाताना नवीन नवीन बदल दिसतात, आधीच अनोळखी शहरात स्वतःची ओळख बनवून एका कोपऱ्यात सेटल व्हायला आतुर आपल्याला इनसिक्युरिटी वाटणे साहजिक होते कारण आपल्या मनात "आपलं" असलेलं गाव बदलत असतं, साहजिक आहे ते फक्त कालाय तस्मै नमः म्हणून घडत असलेले बदल बघत राहणे हेच काय ते आपण करू शकतो.

आता मागे वळुन पहाता असे लक्षात येते की निरंतर समाज हळू हळू बदलत होता.गावात एक अलिखित नाते संबंध होते. बलुतेदारी जवळपास संपत आली होती पण तरीही दिवाळीच्या पणत्या, संक्रांतीची सुगडं , सणासुदीला पतरावळी द्रोण घरपोच होत होते .गुरविणीचा नैवेद्य नेमाने वाढला जात होता अमावस्येला आवस वाढा बाई आस ऐकताच पिठ, तेल, लाल मिरच्या लेकी, सुना वाढत होत्या. सुया घे, बिब्ब घे आशी हाक देणारी गंगू वैदिण सागरगोटे, सालम मिश्री, सफेद मिश्री पण देत होती.ह्या सगळ्या गोष्टी संपत चाललेल्या बलुतेदारी च्या पुसट खूणा आमच्या पिढीला दिसल्या. अजुनही नवरात्रात देवी चा भुत्या दिवटी बुदली घेऊन तेल मागायला येत होता. "बाजीराव नाना तुम्ही लग्नाला चला" म्हणत दिवाळी, होळीला सोंग घेऊन येणारा सोंगाड्या, देवळात रामनवमी, हनुमान जयंती, कृष्ण जन्माष्टमी निमित्त किर्तन, चातुर्मासात प्रवचन, काकडा आरती हेच समाज मनोरंजनासाठी होते. गावातील यात्रा, तमाशाचा फड, कुस्तीचा आखाडा हाच विरंगुळा असे तर आर्थिक उलाढाल होत असे. जत्रा, गाड्यांच्या शर्यती, कुस्तीच्या स्पर्धा आणी तमाशा यावेळेस गावगाड्याच्या आर्थिक उलाढाल होत असे. दिव्याची आवस खुप जोरात साजरी होत असे. बैलपोळा अजुनही आठवतो. घायपताच्या पाताचा आसूड, कावेने रंगवलेली मातीचे बैल मुलांचे खास आकर्षण असायचे. वर्षाचे सण ,परंपरा ,कुळधर्म हौसेने साजरे होत होते. सडा, रांगोळी पावसाळ्यात नदीला पूर आल्यावर नागरमोथा व रिठ्याच्या बिया शोधून त्याचा उपयोग शिककई बरोबर केस धुण्यासाठी वापरत होते. हाच त्या काळात "सन सिल्क व पँन्टिन " होता. गावोगावी अजुनही विज पोहोचली नव्हती. चिमणी, किंवा कंदील प्रत्येक घरातून पेटायचे. चौकात दिव्याच्या खांबावर ग्रामपंचायतीचा कर्मचारी संध्याकाळी रॉकेलचा डबा व बांबू ची शिडी घेऊन दिवा पेटवत असे. दवंडी हा प्रकार पब्लिक कम्युनिकेशन करता मुख्य साधन होते.आताच्या मोबाईलच्या पिढीला सांगितले तर ते त्यांना खरे वाटत नाही. बाबा तुम्ही काहितरी सांगता आसे म्हटले जाते. असे असताना त्याचबरोबर रेडिओ, टुरींग टाकिज आणि गणपतीच्या दहा दिवसांत सिनेमा ह्या नवीन बदलाची नांदी सुरू झाली. पक्की सिनेमागृहे, मिनी थिएटर्स,टेप रेकॉर्डर, टेलिव्हिजन, संगणक ,मोबाईल माँल असे अनेक बदल होत गेले. कौलारू घरं केव्हा सिमेंटच्या जंगलात गुडूप झाली कळलेच नाही. पुजा, संध्या,शुभंकरोती,श्रावणातली व्रतवैकल्ये, सत्यनारायण, सहस्त्र आवर्तने वाडवडिलानीं सांगीतले आणी कुठलाही प्रश्न न विचारता आम्ही करत गेलो. आज मात्र नातवांच्या प्रश्नानां उत्तर देताना नाकी नऊ येते. ज्या गणेशाला वंदन करून शिक्षणाचा श्रीगणेशा केला तर त्याच गणेशाला आताची पिढी " ओ माय फ्रेंड गणेशा" नावाची मालीका बघत आहे. कीर्तन ते कार्टुन आसे आयुष्य जगलेले आम्ही गावाकडे शेत, घर ,नातेवाईक मंडळी आशी काहीही नाळ ऊरली नाही तरी आजुनही वेळ मीळाला की गावाकडं पळतो. अजून सुद्धा माणूसकीच्या पाऊलखुणा स्पष्ट दिसून येतात. जुने शाळकरी वाट बघतात. गाव बदलतयं चांगली गोष्ट आहे. गावाकडची माणसं व्यवहार कुशल पण अधुनीकतेच्या जगात त्यानां गावंढळ समजणं चुक वाटतं. गेलो होतो गावाकडं शोधत होतो पाऊलखुणा नदीकाठी होता उभा म्हातारा वड केविलवाणा हिरवगाऱ टुमदार गाव नाव त्याच होतं खेड सय येता गावाची मन अजुनही होतं वेडं......

गेले वर्ष दीड वर्ष एका हिलस्टेशन जवळच्या निसर्गरम्य गावी राहतोय. इथल्या वास्तव्यावर आधारित माझी निरीक्षणे: (१) आठवड्यातून किमान एकदा दिवसाचे ४-५ तास व पाऊस / वादळ असल्यास २४ -३६ तास वीज पुरवठा बंद असतो. (२) सण, समारंभ, लग्न, वाढदिवस यापैकी कोणत्याही निमित्ताने कानठळ्या बसतील अशा आवाजात मराठी/हिंदी/पंजाबी/ गाणी जवळपासचे साधेभोळे गावकरी सकाळी ६ ते रात्री १२ या वेळात कधीही लावतात. जवळच एक "डेस्टिनेशन वेडिंग रिसाॅर्ट व प्री वेडिंग फोटो शूटचा स्टुडिओ" मोठ्या झाडांची कत्तल करून मोकळ्या केलेल्या जागेत चालू झालाय. तिथे येणारी शहरी गिर्‍हाइकेही ध्वनीप्रदूषणाच्या महत्कार्याला इमाने इतबारे हातभार लावतात. शिवाय वीज नसल्यास कानठळ्या बसविण्याच्या अंगीकृत कार्यात खंड पडू नये म्हणून डीझल जनरेटर सेट्स मुक्तपणे वापरले जातात. जवळपासचे अनेक सेकंडहोम वाले मिळकत वाढावी म्हणून आपली घरे शहरातल्या पिकनिकर्सना भाड्याने देतात. हे पिकनिकर्स दारूच्या अंमलाखाली वावरताना दिवसरात्र म्युझिक सिस्टीमच्या peak performanceचा आनंद लुटतात. ध्वनीप्रदूषण ही संकल्पनाच स्थानिक पोलिसांसकट कोणालाही माहिती नसल्याने पोलीस कंप्लेंटही निरर्थक ठरते. (३) घरकामासाठी नोकर मिळणे व मिळाल्यास तो/ती नियमित कामावर येणे दुरापास्त आहे. (४) सुतार, प्लंबर, इलेक्ट्रिशियन वगैरे लोक बर्‍याच मिनतवार्‍या केल्यावर काम करतात पण कामाचा दर्जा अतिशय खराब. (५) कचर्‍याची विल्हेवाट लावण्याची कोणतीही व्यवस्था नसल्यामुळे बहुतांश गावकरी आपापला कचरा आपापल्या सवडीने स्वत:च्या घराजवळ जाळून टाकतात. "निसर्गरम्यता गेली खड्ड्यात, आपले शहरच बरे" ही भावना जेव्हा बळावते तेव्हा मग काही दिवस मुंबईतल्या घरी ४-८ दिवस राहून तिथल्या शांततेला कंटाळलो की इथल्या गदारोळात ,कमी प्रदूषित हवेसाठी, गावी परत येतो.

अनुस्वार जी, लेख आधी मला काहीसा एकांगी वाटला होता. पण तुमचे इतर प्रतिसाद वाचून दिसतंय की तुम्ही खेडे गावाशी जोडलेले आहात त्यामुळे तुम्हाला तिथली सामाजिक परिस्थिती अचूक माहित आहे. प्रत्यक्ष जोडलेले असल्याने आलेली समज अर्थातच कुठल्यातरी जागतिक अहवालांपेक्षा अधिक वास्तववादी असणार यात वाद नाही. आधीच्या एका प्रतिसादात लिहिले त्याप्रमाणे माझा खेडे गावाशी प्रत्यक्ष संबंध नाही पण मला ग्रामीण समाज जीवनाबद्दल कुतुहल आहे. तुम्ही विविध पैलूंवर अधिक विस्ताराने लिहावे ही विनंती.

केहेना क्या चाहते हो भाई? ८३ वाचने आणि एकही प्रतिक्रिया नाही?

जल्ला काय पण टोटल लागली नाय ! &#129322 &#129322 &#129322 &#129322

रस्ते आपली वाट पाहत थांबून आहेत. ते जर आपली वाट पाहत थांबुन आहेत तर आपण कां म्हणुन चालायच ?????

मला चाकोरीबद्ध रस्ते आवडत नाहीत

केहेना क्या चाहते हो भाई? ८३ वाचने आणि एकही प्रतिक्रिया नाही?

जल्ला काय पण टोटल लागली नाय ! &#129322 &#129322 &#129322 &#129322

रस्ते आपली वाट पाहत थांबून आहेत. ते जर आपली वाट पाहत थांबुन आहेत तर आपण कां म्हणुन चालायच ?????

मला चाकोरीबद्ध रस्ते आवडत नाहीत

विचार आवडला! मना-मनांचा संवाद होणं महत्वाचं.

आताशा असंच होतंय, जुन्या पुस्तकांची पेटी उघडली की माझी चिमणी हट्ट धरते,चित्रांचे आवडणार एखादं चित्र बोलकं कर म्हणते.अशीच काही पानं दुधाच्या सायीसारखी मऊसर रूसलेली, संध्याकाळी कातर थकलेली,फुग्यासारखी फुगलेली , केशर ल्यायलीली अबोली मन पाने प्रत्यक्षात वाचायली लावते. थोडा काळ तरी माणसं उलगडतात..पण माणूस आणि पुस्तक कधीच अंतिम कळत नाही. दोन्हींचा जो काही अर्थ गवसेल तो त्या दिवसापुरताच लागू. उद्याचे अर्थ काळाच्या पोटात गडप! म्हणूनच आपण मतं बनवायची नाहीत. मिट्ट काळोखात काजव्याला ही हक्क आहे सूर्य म्हणवून घेण्याचा. +१११

विचार आवडला! मना-मनांचा संवाद होणं महत्वाचं.

आताशा असंच होतंय, जुन्या पुस्तकांची पेटी उघडली की माझी चिमणी हट्ट धरते,चित्रांचे आवडणार एखादं चित्र बोलकं कर म्हणते.अशीच काही पानं दुधाच्या सायीसारखी मऊसर रूसलेली, संध्याकाळी कातर थकलेली,फुग्यासारखी फुगलेली , केशर ल्यायलीली अबोली मन पाने प्रत्यक्षात वाचायली लावते. थोडा काळ तरी माणसं उलगडतात..पण माणूस आणि पुस्तक कधीच अंतिम कळत नाही. दोन्हींचा जो काही अर्थ गवसेल तो त्या दिवसापुरताच लागू. उद्याचे अर्थ काळाच्या पोटात गडप! म्हणूनच आपण मतं बनवायची नाहीत. मिट्ट काळोखात काजव्याला ही हक्क आहे सूर्य म्हणवून घेण्याचा. +१११

विद्रोही संमेलन म्हणजे काय?

साहित्य संमेलनात सरकारचा सहभाग वाढल्यामुळे, मी टाळतो .... द्रोणाचार्यांनी संजीवनी विद्या आणली, असा नविन इतिहास शिकण्यासाठी, आमची मानसिक तयारी नाही...

लाल फुले कसली आहेत? फोटो रेझलूशन ६० - १२० kB आहे. फार झूम करता येत नाहीत.

२५० kB आहे.

साहित्य संमेलनाचा भरगच्च फोटोयुक्त वृतांत अवडला पैजारबुवा,

यंदाच्या अ .भा. मराठी साहित्य संमेलनाचा व विद्रोही साहित्य संमेलनाचा फोटो वृत्तांत आवडला. साहित्य संमेलनाच्या आयोजनातली भव्यता फोटोंतून स्पष्टपणे जाणवली. संपूर्ण भारतात साहित्याशी संबंधीत या प्रमाणातले संमेलन दर वर्षी होणारी केवळ मराठी भाषा आहे असा दावा ऐकला आहे. तो बहुधा खरा असावा कारण आजवर इतर कुठल्याही भाषेच्या अशा नियमित संमेलनाबद्दल ऐकले / वाचले नाही. फोटो वृत्तांतासाठी मनःपूर्वक धन्यवाद. वेळ मिळाल्यावर सविस्तर वृत्तांतही लिहावा ही विनंती.

फोटोंवरून सासंविषयी एकंदरीत कल्पना आली परंतु प्रत्येक फोटोखाली पुन्हा पुन्हा तोच तोच मजकूर चोप्यपस्ते का केलाय हे समजले नाही. 'विद्रोही' या शब्दातून नेमके काय अभिप्रेत आहे ते जरा उलगडून सांगितले तर बरे होईल. त्या साहित्याचे वेगळे स्टॉल होते का? विद्रोही पुस्तकांचे फोटो कोणते आहेत? फोटोत नुसती माणसे बाया आणि ब्यानरच दिसत आहेत?

चित्रगुप्त यांच्याशी +100 सहमत. फोटोंखाली घटना उलगडून सांगायला हव्यात, लेसर लाईट्स व काठ्याकाठ्यांची सजावट समजून सांगाल काय? तसेच शांतता कोर्ट......हे ृदृश्य व ट्रेन समजत नाही.

आणि बरीच दॄश्ये, त्यांची माहिती .

एकही फोटो दिसला नाही ....

@मनो आणि जे हा धागा आता नव्याने उघडतील त्यांचेसाठी:- वरील फोटो लिंक्स या फेबू वरून शेअर केल्या होत्या. फेबू चालूपणा करते. काही काळानंतर फोटोंचे टोकन बदलत राहते ते. मग काही काळानंतर टोकन जुळले नाही तर मग फोटो दिसेनासे होतात. तुम्ही आपल्या फेबूच्या मिपाकर - Mipakar या पेजवर जावून फोटो पाहू शकतात. https://www.facebook.com/groups/163835483668577/posts/4806342332751179/ https://www.facebook.com/groups/163835483668577/posts/4806341122751300/ https://www.facebook.com/groups/163835483668577/posts/4806336689418410/ https://www.facebook.com/groups/163835483668577/posts/4806332576085488/

प्रचि दिसत नाहीत. नविन खिडकीत उघडले तर "URL signature expired" असा संदेश झळकतो.

❓

फोटो विना-फेसबुक दिसु शकणार नाहीत काय ?

धन्यू पाभे ! खिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे प्रचि फेबु खात्यावर टाक्ल्यामुळे पहायला मिळाले ! प्रचि छानच आहेत, धन्स वन्सएकदा ! - चौको

विद्रोही संमेलन म्हणजे काय?

साहित्य संमेलनात सरकारचा सहभाग वाढल्यामुळे, मी टाळतो .... द्रोणाचार्यांनी संजीवनी विद्या आणली, असा नविन इतिहास शिकण्यासाठी, आमची मानसिक तयारी नाही...

लाल फुले कसली आहेत? फोटो रेझलूशन ६० - १२० kB आहे. फार झूम करता येत नाहीत.

२५० kB आहे.

साहित्य संमेलनाचा भरगच्च फोटोयुक्त वृतांत अवडला पैजारबुवा,

यंदाच्या अ .भा. मराठी साहित्य संमेलनाचा व विद्रोही साहित्य संमेलनाचा फोटो वृत्तांत आवडला. साहित्य संमेलनाच्या आयोजनातली भव्यता फोटोंतून स्पष्टपणे जाणवली. संपूर्ण भारतात साहित्याशी संबंधीत या प्रमाणातले संमेलन दर वर्षी होणारी केवळ मराठी भाषा आहे असा दावा ऐकला आहे. तो बहुधा खरा असावा कारण आजवर इतर कुठल्याही भाषेच्या अशा नियमित संमेलनाबद्दल ऐकले / वाचले नाही. फोटो वृत्तांतासाठी मनःपूर्वक धन्यवाद. वेळ मिळाल्यावर सविस्तर वृत्तांतही लिहावा ही विनंती.

फोटोंवरून सासंविषयी एकंदरीत कल्पना आली परंतु प्रत्येक फोटोखाली पुन्हा पुन्हा तोच तोच मजकूर चोप्यपस्ते का केलाय हे समजले नाही. 'विद्रोही' या शब्दातून नेमके काय अभिप्रेत आहे ते जरा उलगडून सांगितले तर बरे होईल. त्या साहित्याचे वेगळे स्टॉल होते का? विद्रोही पुस्तकांचे फोटो कोणते आहेत? फोटोत नुसती माणसे बाया आणि ब्यानरच दिसत आहेत?

चित्रगुप्त यांच्याशी +100 सहमत. फोटोंखाली घटना उलगडून सांगायला हव्यात, लेसर लाईट्स व काठ्याकाठ्यांची सजावट समजून सांगाल काय? तसेच शांतता कोर्ट......हे ृदृश्य व ट्रेन समजत नाही.

आणि बरीच दॄश्ये, त्यांची माहिती .

एकही फोटो दिसला नाही ....

@मनो आणि जे हा धागा आता नव्याने उघडतील त्यांचेसाठी:- वरील फोटो लिंक्स या फेबू वरून शेअर केल्या होत्या. फेबू चालूपणा करते. काही काळानंतर फोटोंचे टोकन बदलत राहते ते. मग काही काळानंतर टोकन जुळले नाही तर मग फोटो दिसेनासे होतात. तुम्ही आपल्या फेबूच्या मिपाकर - Mipakar या पेजवर जावून फोटो पाहू शकतात. https://www.facebook.com/groups/163835483668577/posts/4806342332751179/ https://www.facebook.com/groups/163835483668577/posts/4806341122751300/ https://www.facebook.com/groups/163835483668577/posts/4806336689418410/ https://www.facebook.com/groups/163835483668577/posts/4806332576085488/

प्रचि दिसत नाहीत. नविन खिडकीत उघडले तर "URL signature expired" असा संदेश झळकतो.

❓

फोटो विना-फेसबुक दिसु शकणार नाहीत काय ?

धन्यू पाभे ! खिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे प्रचि फेबु खात्यावर टाक्ल्यामुळे पहायला मिळाले ! प्रचि छानच आहेत, धन्स वन्सएकदा ! - चौको

खूप छान माहिती.

रोचक माहिती. धन्यवाद !

खूप छान माहिती.

रोचक माहिती. धन्यवाद !

हा लेख वाचून बरेच वर्षांपूर्वी मी केलेले लंबकाच्या सहाय्याने भविष्यात डोकावण्याचे प्रयोग आठवले.

वाचत आहे उत्कंठा ताणली गेली आहे

मी केलेल्या प्रयोगांवर १० सप्टेंबर २०११ या दिवशी मिपावर 'एक वजनदार धागा' प्रकाशित केला होता. जिज्ञासूंनी अवश्य बघावा. https://www.misalpav.com/node/19105

हा लेख वाचून बरेच वर्षांपूर्वी मी केलेले लंबकाच्या सहाय्याने भविष्यात डोकावण्याचे प्रयोग आठवले.

वाचत आहे उत्कंठा ताणली गेली आहे

मी केलेल्या प्रयोगांवर १० सप्टेंबर २०११ या दिवशी मिपावर 'एक वजनदार धागा' प्रकाशित केला होता. जिज्ञासूंनी अवश्य बघावा. https://www.misalpav.com/node/19105

लेखमाला छान झाली, सगळे भाग आवडीने वाचले. तुम्ही तो काळ आमच्या समोर प्रभावी पणे उभा केला. फारच छान, आता नवे काय? पैजारबुवा,

लेखमाला छान झाली

आवडली ही मालिका, शेवटचा भाग मात्र खूपच वेगळा. सर्व काही गवसलं तरीही थोडं हरवल्यासारखं वाटलं हा भाग वाचताना.

कथामालिका छान झाली.

काका, मला वाटलेलं आपला आताचा नायक मुळ शोधत शोधत कोकणात जातोय काय.

एकूण संकल्पना छानच आहे. हा भाग आधीच्या मालिकेची लिंक / कालक्रम/ प्रवाह अगदीच मोडून वेगळाच जोडलेला वाटला. शेवटी पूर्वजांच्या नावांचा संबंध जोडून संगती आणली असली तरी एकूण शेवटचा भाग इतर सर्व भागांच्या सलग दिशेत आला असता तर बरं झालं असतं. या आधीच्या भागाचा शेवट आणि हा भाग यांचा सान्धा तुटला आहे.

लेखमाला छान झाली, सगळे भाग आवडीने वाचले. तुम्ही तो काळ आमच्या समोर प्रभावी पणे उभा केला. फारच छान, आता नवे काय? पैजारबुवा,

लेखमाला छान झाली

आवडली ही मालिका, शेवटचा भाग मात्र खूपच वेगळा. सर्व काही गवसलं तरीही थोडं हरवल्यासारखं वाटलं हा भाग वाचताना.

कथामालिका छान झाली.

काका, मला वाटलेलं आपला आताचा नायक मुळ शोधत शोधत कोकणात जातोय काय.

एकूण संकल्पना छानच आहे. हा भाग आधीच्या मालिकेची लिंक / कालक्रम/ प्रवाह अगदीच मोडून वेगळाच जोडलेला वाटला. शेवटी पूर्वजांच्या नावांचा संबंध जोडून संगती आणली असली तरी एकूण शेवटचा भाग इतर सर्व भागांच्या सलग दिशेत आला असता तर बरं झालं असतं. या आधीच्या भागाचा शेवट आणि हा भाग यांचा सान्धा तुटला आहे.

समयोचीत मनोगत, आवडले. जाणता राजाच्या एका प्रयोगाच्या वेळी त्यांचे जवळून दर्शन घेता आले होते. काही लोक असे असतात ज्यांच्यावर आपोआप जीव जडतो. बाबासाहेब हे त्यातलेच एक आहेत. भावपूर्ण श्रध्दांजली पैजारबुवा,

तुम्ही तर साक्षात शिवरंगी रंगवलं आक्खं आयुष्य. मानाचा मुजरा तुम्हाला असा हिरा पुन्हा घडणार नाही.जाणता राजाचा प्रयोग म्हणजे शहरात उत्सव असायचा. नेमक्या शब्दात मांडले.

शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली! __/\__ अनेक आठवणी मनात राहतील, त्यांनी ठेवलेला महाराजांच्या कथेचा ठेवा सोबत करत राहील.

मी फक्त एकदाच त्यांना ओझरते पाहिले आहे ॠषीतूल्य माणूस होता ...

छान आठवण लिहिलास रे अभ्या !!! भावपुर्ण श्रद्धांजली!!!

शिवशाहीरांना प्रत्यक्ष कधीच पाहिलं नाही, मात्र त्यांची ओजस्वी वाणी आणि तेजस्वी लेखणीने त्यांना अनुभवत आलोय. लखलखता हिरा निखळला आज. शिवशाहीरांना आदरांजली.

झोपाळ्यावर बसलेले शिवशाहीर बघताच मी अंग चोरुन वडिलांच्या मागे लपू लागलो. त्यांनी जवळ बोलावले. लहान मुलांनाही अहोजाहो करणारा तो मार्दवी स्वर, या बाळराजे हे कधीही न ऐकलेले संबोधन ऐकून का कोण जाणे रडायलाच येऊ लागले. वडिलांनी पुढे जाऊन त्यांना ते चित्र दाखवले. चित्राची सगळी कहाणी ऐकवली. शिवशाहीरांनी जवळ बोलावले अन इतक्या मायेन डोक्यावर हात फिरवला अन काय बोलले ते माझ्या कळण्याच्या पलिकडचे होते. घरी परत आलो ते एका धुंदीत. वडील काय सांगत होते उद्याच्या कार्यक्रमाचे तेही लक्षात आले नाही. दुसरे दिवशी व्याख्यानमालेचे अखेरचे पुष्प होते. वडिलांसोबत पुन्हा माझेच वर्णी लागली. कार्यक्रम सुरु होण्याआधीच शिवशाहीरांनी स्वतःजवळ ठेवलेले ते मी काढलेले चित्र लोकांना दाखवले. नंतरची काही मिनिटे नुसते अधांतरी वाटत होते. लहानसहान चित्रकला स्पर्धात मिळवलेली बक्षीसे स्वीकारणे मला माहीत होते पण हे काहीतरी नवे होते. मला आवडीचे आणि आनंद मिळवणारे काही केल्यानंतर होणारे कौतुक नवीन होते.

💖

साक्षात खरोखरीच्या थोर "जाणत्या राजाने" कौतुक करावे केवढी मोठी गोष्ट ! आयुष्यभर जपून कोंदणात जडवावा असा अमुल्य ठेवा ! शिवशाहिरांबद्दल काय बोलणार. असा शिवशाहिर पुन्हा न होणे ! शिवशाहिरांना भावपूर्ण श्रध्दांजली (अर्कचित्र जबरीच आहे, +१ आवडले

शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांच्यासारख्या ऋषितुल्य व्यक्तिमत्वास भावपूर्ण श्रद्धांजली! आपण खरोखर नशिबवान आहात.

सुंदर आठवण पिंपरीत एच. ए. मैदानावर आठ वर्षांपूर्वी जाणता राजाचा प्रयोग पाहिला होता. बाबासाहेब जरी नव्हते तरी हा प्रयोग त्यातले भावपूर्ण, जोषपूर्ण संवाद, खरे घोडे, उंट, शिवरायांचा जयजयकार, लढाईचे प्रसंग बघून रोमांचित झालो होतो. टाईम मशिनमधून साडे तीनशे वर्षे मागे जाऊन प्रत्यक्ष लढाई, राज्याभिषेकाला हजर आहे असे वाटत होते. बाबासाहेबांना भावपूर्ण श्रध्दांजली

असा शाहीर पुन्हा नाही. अखेरचा दंडवत !!!

मनोगत आवडले. कुणीतरी जवळचं सोडून गेल्यासारखं वाटतंय. भावपूर्ण श्रद्धांजली. _/\_

शब्द नाहीत.

वा अभ्या!! फार हृद्य आठवण सांगितलीत. सार्वजनिक जीवनात एखाद्याच्या निधानानं इतकं वैय्यक्तिक दु:ख वाटावं अशी माणसं विरळा! माझी एक आठवण : पुण्यात ज्ञान प्रबोधिनीमध्ये झालेल्या एका संस्थेच्या गुरुपौर्णिमेच्या कार्यक्रमाला बाबासाहेब पुरंदरे प्रमुख पाहुणे म्हणून आले होते. शिवाजी ह्या विषयावर एक शब्द हि न बोलता, कृष्ण-अर्जुनाच्या गुरु-शिष्य नात्यावर अप्रतिम बोलले होते. (ते शिवाजी महाराजांवर बोलतील हा माझा स्टिरीओटाइप होता) त्या कार्यक्रमाची आणखीन एक गंमत म्हणजे कार्यक्रमानंतर कुणीतरी चुकून बाबासाहेबांच्या चपला घालून गेलं होतं. त्या कार्यक्रमानंतर वर्ष-दोन वर्षांनी बालगंधर्व रंगमंदिरात दुसऱ्या एका संस्थेच्या कार्यक्रमात मी त्यांच्या मानपत्राचं वाचन केलं होतं. कार्यक्रम संपल्यावर बालगंधर्व च्या बाहेर मी त्यांना भेटलो आणि म्हटलं कि आपली ह्या आधी भेट झालीये. संध्याकाळ झाली होती. अंधार होता (स्ट्रीट लाईट्स होते). मला म्हणाले कि तुम्ही सांगू नका (ते सगळ्यांनाच अहो जाहो करत हा त्यांचा मोठेपणा होता). आणि एखादा मिनिट विचार करून त्यांनी 'मागे ज्ञान प्रबोधिनीत एका कार्यक्रमात आपण भेटलो होतो. तेव्हा तुम्ही सूत्रसंचालन केलं होतं ... कार्यक्रमानंतर माझ्या चपला कुणीतरी घालून गेलं होतं' अशी सगळी घटना सांगितली होती. जो कुणी बाबासाहेबांची चप्पल त्या दिवशी घालून गेला त्याचे मला जाहीर आभार मानायचे आहेत. त्याच्यामुळे (का होईना), त्यांना मी लक्षात राहिलो आणि आम्हाला संभाषणाला विषय मिळाला.

'राजा शिवछत्रपती' कधीही उघडले तरी अजूनही तितकेच वाचनीय वाटते. इथे अमेरिकेत काही वर्षांपूर्वी ते आले होते तेव्हा त्यांच्या एका व्याख्यानाला जाता आले. तेव्हाही त्यांचे बोलणे अगदी गुंगवून टाकणारे होते. 'जाणता राजा' जेव्हा जोरात होते तेव्हा नेमके कधी जायला जमले नाही. पण इतरांच्या वर्णनातून त्याची भव्यता, शिस्त वगैरे लक्षात येते. फेफ - तुझी आठवणही भारी! सार्वजनिक जीवनात एखाद्याच्या निधानानं इतकं वैय्यक्तिक दु:ख वाटावं अशी माणसं विरळा! >>> १००%

पुन्हा न होणे !

वाहवा. खूप सुंदर लिहीले आहे. लेखाची सुरुवात - एकदम वेगळी आणि प्रांजळ - खासच. समयोचित लेखाबद्दल अनेक आभार.

कला अंगी राहिली पण पोटार्थी झाली. चार तुकड्याच्या मोहात त्या कलेला कसेही वळवले.

अस्सल कलावंताला ही खंत फार व्याकुळ करत असते.

आपल्याकडे दस्तावेजीकरण करताना अक्षरात लिहिले गेलं, मुखोद्गत केले गेले तो इतिहास चित्रात मात्र फार कमी दिसतो.

शिवशाहिरांनी आमचे वैगुण्य नेमके टिपले आहे. किमान 'शिवसेने'ने तरी हे काम अंगावर घेतले (पाहिजे होते) अजूनही घ्यावे. शेवटले चित्र कुणी रेखाटले आहे ?

येणारा प्रत्येक जण कधी ना कधी जाणारच आहे हे माहीत असुनही काही लोकांच्या जाण्याने मनाला चुटपुट लागुन राहते. शिवशाहीर हे त्यातलेच एक. माझ्या गावात 'जाणाता राजा' चे प्रयोग एका मैदानावर झाले होते. त्याला काही नावही नव्हते .. नंतर मात्र ते मैदान आजपर्यंत "जाणता राजा मैदान" म्हणुन ओळखले जाते. एखाद्या गोष्टीची महिमा अशी असते . . शिवशाहिरांना भावपूर्ण श्रध्दांजली

एका उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वाकडून मिळालेल्या कौतुकाच्या थापेचे (पक्षी: पाठीवर मिळालेली थाप) एवढे चित्रदर्शी वर्णन वाचायला मिळाले त्यासाठी अभ्या यांस दंडवत. एका पर्वाचा अस्त झाला. बाबासाहेब पुरंदरे यांना विनम्र श्रद्धांजली. वीस वर्षांपूर्वी हनुमान व्यायाम प्रसारक मंडळाच्या स्टेडियममधे जाणता राजाचा प्रयोग पाहिला होता. शेवती बाबासाहेबांचे थोडक्यात भाषण ऐकले होते त्याची आठवण या निमित्ताने झाली. त्या चित्राची छायाप्रत काढली होती का? मंदार जगताप यांनी रेखाटलेले बाबासाहेबांचे स्केच आवडले.

अभ्या भाऊ अगदी नेमक्या शब्दात मांडले आहे. बाबासाहेब पुरंदरे यांच्याकडून मिळालेली कौतुकाची थाप अतिशय स्पृहणीय आहे.जाणता राजा पाहून अनेक वर्ष झाली पण अजूनही ते डोळ्यांसमोर अगदी जिवंत आहे.शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांना विनम्र श्रद्धांजली_/\_

बाबासाहेबांचे आयुष्य छत्रपतींच्या जीवनकथाकथनात गेले आणि घाणेरड्या जातीय राजकारणामुळे बिचाऱ्यांना सरकारी पुरस्कार सुद्धा उघड्पणे देता आला नाही नतद्रष्ट मराठी समाज .. आज त्यांच्या कर्तृत्वपेक्षा याचिंच आठवण होते आहे .. हे दुर्दैव

लई भाग्यवंत माणूस तू. एकतर अंगी कला, त्यात अशा तपस्वी कडून प्रत्यक्ष कौतुक!! जाणत्या राजाला खऱ्या अर्थाने जाणणाऱ्या बाबासाहेबांना आमचा मानाचा मुजरा !!

आदरांजली !

अभ्या भावड्या, माझ्या ग्रामीण खरडण्याबर तुझ्या भरभरून आलेल्या प्रतिक्रिया पाहूनच तू असा भरीव माणूस असशीलच असा कयास बांधला होता, तो पक्का झाला आज, तुला त्या वयात कळत नव्हतं पण एक वयोवृद्ध जाणकार वल्ली एका अडनिड्या वयाच्या वल्लीला त्यारोजी भेटली. शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे..... नुसतं नाव ऐकलं की असं वाटतं समशेरीवर मूठ पक्की झाली आहे, घोड्यावर मांड पक्की रुतली आहे अन शिंदेशाही पगडीच्या वर पटका करकचून आवळत आम्ही बारगिरीला बाहेर पडलो आहोत, महाराजांनी महाराष्ट्राला प्राण दिला, स्वराज्य दिलं अन उर्जितावस्था दिली, आम्हाला "आम्हीपण" दिलं अन शिवशाहीर ? त्यांनी कैक वर्षांनंतर महाराजांनी जे आम्हाला दिलं ते परत लख्ख घासूनपुसून आम्हाला दाखवलं, ह्या माणसाने उभं केलेलं "जाणता राजा" जितकं भव्य होतं त्याला तोड नाही, "और मराठे कैसा हैं ?" अशी टीम मेंबरनं मारलेली हाक आजही कण्यातून एक शिरशिरी सोडते कारण महाराज आम्हाला स्वातंत्र्य अन ताठ गर्दन देऊन गेले आणि बाबासाहेबांनी तेच आम्हाला परत परत शिकवले शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरेंना भावपूर्ण श्रद्धांजली (सातारी मावळा, शिवतत्वपूजक आणि शिवशाहीर प्रेमी) वांडो

लहानपणी वाचन हेच खेळा व्यतिरिक्त एकमेव साधन, एकुलते एक वाचनालय, प्रथम ह ना आपटे नंतर गो. नी. दांडेकर ,बाबासाहेब मग रणजीत देसाई यांची पुस्तके म्हणजे दिवाळीचा फराळ.इतीहासाची गोडी लागली. बाबा साहेबांन बद्दल सुरेश भटांच्या खालील ओळी चपखल लागू पडतात. विझलो आज जरी मी, हा माझा अंत नाही..... पेटेन उद्या नव्याने, हे सामर्थ्य नाशवंत नाही भावपूर्ण श्रद्धांजली शिवशाहीरांचे जीवन आणी साहित्य प्रेरणा स्त्रोत्र राहणार आहे.

असे व्यक्ती आपल्या आयुष्यात यायला, भेटायला भाग्य लागत ! अशी नररत्ने हल्ली फार दुर्मिळ !

मदनबाण.....

अभ्या खूप छान , समयोचित लेख / आठवण . नशीबवान आहात . आपण त्यांना प्रत्यक्ष भेटला आहात . त्यांनी आपले कौतुक केले आहे . एक चालताबोलता कोष लयास गेला . श्रद्धांजली !

एक मित्र मोठा चित्रकार आहे . त्याचे बाबासाहेबांकडे जाणेयेणे , नेहमीचे . त्याने मला प्रॉमिस केलं होतं , त्यांची भेट घडविणे म्हणून . पण माझेच दुर्दैव नक्की . खूप वाईट वाटतंय ...

सुंदर आठवणी. मा. शिवशाहीर यांच्या "राजा शिवछत्रपती" ग्रंथामधील श्री. दिनानाथ दलाल या महान चित्रकाराने रेखाटलेल्या घटनाचित्रांची आठवण झाली .

समयोचीत मनोगत, आवडले. जाणता राजाच्या एका प्रयोगाच्या वेळी त्यांचे जवळून दर्शन घेता आले होते. काही लोक असे असतात ज्यांच्यावर आपोआप जीव जडतो. बाबासाहेब हे त्यातलेच एक आहेत. भावपूर्ण श्रध्दांजली पैजारबुवा,

तुम्ही तर साक्षात शिवरंगी रंगवलं आक्खं आयुष्य. मानाचा मुजरा तुम्हाला असा हिरा पुन्हा घडणार नाही.जाणता राजाचा प्रयोग म्हणजे शहरात उत्सव असायचा. नेमक्या शब्दात मांडले.

शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली! __/\__ अनेक आठवणी मनात राहतील, त्यांनी ठेवलेला महाराजांच्या कथेचा ठेवा सोबत करत राहील.

मी फक्त एकदाच त्यांना ओझरते पाहिले आहे ॠषीतूल्य माणूस होता ...

छान आठवण लिहिलास रे अभ्या !!! भावपुर्ण श्रद्धांजली!!!

शिवशाहीरांना प्रत्यक्ष कधीच पाहिलं नाही, मात्र त्यांची ओजस्वी वाणी आणि तेजस्वी लेखणीने त्यांना अनुभवत आलोय. लखलखता हिरा निखळला आज. शिवशाहीरांना आदरांजली.

झोपाळ्यावर बसलेले शिवशाहीर बघताच मी अंग चोरुन वडिलांच्या मागे लपू लागलो. त्यांनी जवळ बोलावले. लहान मुलांनाही अहोजाहो करणारा तो मार्दवी स्वर, या बाळराजे हे कधीही न ऐकलेले संबोधन ऐकून का कोण जाणे रडायलाच येऊ लागले. वडिलांनी पुढे जाऊन त्यांना ते चित्र दाखवले. चित्राची सगळी कहाणी ऐकवली. शिवशाहीरांनी जवळ बोलावले अन इतक्या मायेन डोक्यावर हात फिरवला अन काय बोलले ते माझ्या कळण्याच्या पलिकडचे होते. घरी परत आलो ते एका धुंदीत. वडील काय सांगत होते उद्याच्या कार्यक्रमाचे तेही लक्षात आले नाही. दुसरे दिवशी व्याख्यानमालेचे अखेरचे पुष्प होते. वडिलांसोबत पुन्हा माझेच वर्णी लागली. कार्यक्रम सुरु होण्याआधीच शिवशाहीरांनी स्वतःजवळ ठेवलेले ते मी काढलेले चित्र लोकांना दाखवले. नंतरची काही मिनिटे नुसते अधांतरी वाटत होते. लहानसहान चित्रकला स्पर्धात मिळवलेली बक्षीसे स्वीकारणे मला माहीत होते पण हे काहीतरी नवे होते. मला आवडीचे आणि आनंद मिळवणारे काही केल्यानंतर होणारे कौतुक नवीन होते.

💖

साक्षात खरोखरीच्या थोर "जाणत्या राजाने" कौतुक करावे केवढी मोठी गोष्ट ! आयुष्यभर जपून कोंदणात जडवावा असा अमुल्य ठेवा ! शिवशाहिरांबद्दल काय बोलणार. असा शिवशाहिर पुन्हा न होणे ! शिवशाहिरांना भावपूर्ण श्रध्दांजली (अर्कचित्र जबरीच आहे, +१ आवडले

शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांच्यासारख्या ऋषितुल्य व्यक्तिमत्वास भावपूर्ण श्रद्धांजली! आपण खरोखर नशिबवान आहात.

सुंदर आठवण पिंपरीत एच. ए. मैदानावर आठ वर्षांपूर्वी जाणता राजाचा प्रयोग पाहिला होता. बाबासाहेब जरी नव्हते तरी हा प्रयोग त्यातले भावपूर्ण, जोषपूर्ण संवाद, खरे घोडे, उंट, शिवरायांचा जयजयकार, लढाईचे प्रसंग बघून रोमांचित झालो होतो. टाईम मशिनमधून साडे तीनशे वर्षे मागे जाऊन प्रत्यक्ष लढाई, राज्याभिषेकाला हजर आहे असे वाटत होते. बाबासाहेबांना भावपूर्ण श्रध्दांजली

असा शाहीर पुन्हा नाही. अखेरचा दंडवत !!!

मनोगत आवडले. कुणीतरी जवळचं सोडून गेल्यासारखं वाटतंय. भावपूर्ण श्रद्धांजली. _/\_

शब्द नाहीत.

वा अभ्या!! फार हृद्य आठवण सांगितलीत. सार्वजनिक जीवनात एखाद्याच्या निधानानं इतकं वैय्यक्तिक दु:ख वाटावं अशी माणसं विरळा! माझी एक आठवण : पुण्यात ज्ञान प्रबोधिनीमध्ये झालेल्या एका संस्थेच्या गुरुपौर्णिमेच्या कार्यक्रमाला बाबासाहेब पुरंदरे प्रमुख पाहुणे म्हणून आले होते. शिवाजी ह्या विषयावर एक शब्द हि न बोलता, कृष्ण-अर्जुनाच्या गुरु-शिष्य नात्यावर अप्रतिम बोलले होते. (ते शिवाजी महाराजांवर बोलतील हा माझा स्टिरीओटाइप होता) त्या कार्यक्रमाची आणखीन एक गंमत म्हणजे कार्यक्रमानंतर कुणीतरी चुकून बाबासाहेबांच्या चपला घालून गेलं होतं. त्या कार्यक्रमानंतर वर्ष-दोन वर्षांनी बालगंधर्व रंगमंदिरात दुसऱ्या एका संस्थेच्या कार्यक्रमात मी त्यांच्या मानपत्राचं वाचन केलं होतं. कार्यक्रम संपल्यावर बालगंधर्व च्या बाहेर मी त्यांना भेटलो आणि म्हटलं कि आपली ह्या आधी भेट झालीये. संध्याकाळ झाली होती. अंधार होता (स्ट्रीट लाईट्स होते). मला म्हणाले कि तुम्ही सांगू नका (ते सगळ्यांनाच अहो जाहो करत हा त्यांचा मोठेपणा होता). आणि एखादा मिनिट विचार करून त्यांनी 'मागे ज्ञान प्रबोधिनीत एका कार्यक्रमात आपण भेटलो होतो. तेव्हा तुम्ही सूत्रसंचालन केलं होतं ... कार्यक्रमानंतर माझ्या चपला कुणीतरी घालून गेलं होतं' अशी सगळी घटना सांगितली होती. जो कुणी बाबासाहेबांची चप्पल त्या दिवशी घालून गेला त्याचे मला जाहीर आभार मानायचे आहेत. त्याच्यामुळे (का होईना), त्यांना मी लक्षात राहिलो आणि आम्हाला संभाषणाला विषय मिळाला.

'राजा शिवछत्रपती' कधीही उघडले तरी अजूनही तितकेच वाचनीय वाटते. इथे अमेरिकेत काही वर्षांपूर्वी ते आले होते तेव्हा त्यांच्या एका व्याख्यानाला जाता आले. तेव्हाही त्यांचे बोलणे अगदी गुंगवून टाकणारे होते. 'जाणता राजा' जेव्हा जोरात होते तेव्हा नेमके कधी जायला जमले नाही. पण इतरांच्या वर्णनातून त्याची भव्यता, शिस्त वगैरे लक्षात येते. फेफ - तुझी आठवणही भारी! सार्वजनिक जीवनात एखाद्याच्या निधानानं इतकं वैय्यक्तिक दु:ख वाटावं अशी माणसं विरळा! >>> १००%

पुन्हा न होणे !

वाहवा. खूप सुंदर लिहीले आहे. लेखाची सुरुवात - एकदम वेगळी आणि प्रांजळ - खासच. समयोचित लेखाबद्दल अनेक आभार.

कला अंगी राहिली पण पोटार्थी झाली. चार तुकड्याच्या मोहात त्या कलेला कसेही वळवले.

अस्सल कलावंताला ही खंत फार व्याकुळ करत असते.

आपल्याकडे दस्तावेजीकरण करताना अक्षरात लिहिले गेलं, मुखोद्गत केले गेले तो इतिहास चित्रात मात्र फार कमी दिसतो.

शिवशाहिरांनी आमचे वैगुण्य नेमके टिपले आहे. किमान 'शिवसेने'ने तरी हे काम अंगावर घेतले (पाहिजे होते) अजूनही घ्यावे. शेवटले चित्र कुणी रेखाटले आहे ?

येणारा प्रत्येक जण कधी ना कधी जाणारच आहे हे माहीत असुनही काही लोकांच्या जाण्याने मनाला चुटपुट लागुन राहते. शिवशाहीर हे त्यातलेच एक. माझ्या गावात 'जाणाता राजा' चे प्रयोग एका मैदानावर झाले होते. त्याला काही नावही नव्हते .. नंतर मात्र ते मैदान आजपर्यंत "जाणता राजा मैदान" म्हणुन ओळखले जाते. एखाद्या गोष्टीची महिमा अशी असते . . शिवशाहिरांना भावपूर्ण श्रध्दांजली

एका उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वाकडून मिळालेल्या कौतुकाच्या थापेचे (पक्षी: पाठीवर मिळालेली थाप) एवढे चित्रदर्शी वर्णन वाचायला मिळाले त्यासाठी अभ्या यांस दंडवत. एका पर्वाचा अस्त झाला. बाबासाहेब पुरंदरे यांना विनम्र श्रद्धांजली. वीस वर्षांपूर्वी हनुमान व्यायाम प्रसारक मंडळाच्या स्टेडियममधे जाणता राजाचा प्रयोग पाहिला होता. शेवती बाबासाहेबांचे थोडक्यात भाषण ऐकले होते त्याची आठवण या निमित्ताने झाली. त्या चित्राची छायाप्रत काढली होती का? मंदार जगताप यांनी रेखाटलेले बाबासाहेबांचे स्केच आवडले.

अभ्या भाऊ अगदी नेमक्या शब्दात मांडले आहे. बाबासाहेब पुरंदरे यांच्याकडून मिळालेली कौतुकाची थाप अतिशय स्पृहणीय आहे.जाणता राजा पाहून अनेक वर्ष झाली पण अजूनही ते डोळ्यांसमोर अगदी जिवंत आहे.शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांना विनम्र श्रद्धांजली_/\_

बाबासाहेबांचे आयुष्य छत्रपतींच्या जीवनकथाकथनात गेले आणि घाणेरड्या जातीय राजकारणामुळे बिचाऱ्यांना सरकारी पुरस्कार सुद्धा उघड्पणे देता आला नाही नतद्रष्ट मराठी समाज .. आज त्यांच्या कर्तृत्वपेक्षा याचिंच आठवण होते आहे .. हे दुर्दैव

लई भाग्यवंत माणूस तू. एकतर अंगी कला, त्यात अशा तपस्वी कडून प्रत्यक्ष कौतुक!! जाणत्या राजाला खऱ्या अर्थाने जाणणाऱ्या बाबासाहेबांना आमचा मानाचा मुजरा !!

आदरांजली !

अभ्या भावड्या, माझ्या ग्रामीण खरडण्याबर तुझ्या भरभरून आलेल्या प्रतिक्रिया पाहूनच तू असा भरीव माणूस असशीलच असा कयास बांधला होता, तो पक्का झाला आज, तुला त्या वयात कळत नव्हतं पण एक वयोवृद्ध जाणकार वल्ली एका अडनिड्या वयाच्या वल्लीला त्यारोजी भेटली. शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे..... नुसतं नाव ऐकलं की असं वाटतं समशेरीवर मूठ पक्की झाली आहे, घोड्यावर मांड पक्की रुतली आहे अन शिंदेशाही पगडीच्या वर पटका करकचून आवळत आम्ही बारगिरीला बाहेर पडलो आहोत, महाराजांनी महाराष्ट्राला प्राण दिला, स्वराज्य दिलं अन उर्जितावस्था दिली, आम्हाला "आम्हीपण" दिलं अन शिवशाहीर ? त्यांनी कैक वर्षांनंतर महाराजांनी जे आम्हाला दिलं ते परत लख्ख घासूनपुसून आम्हाला दाखवलं, ह्या माणसाने उभं केलेलं "जाणता राजा" जितकं भव्य होतं त्याला तोड नाही, "और मराठे कैसा हैं ?" अशी टीम मेंबरनं मारलेली हाक आजही कण्यातून एक शिरशिरी सोडते कारण महाराज आम्हाला स्वातंत्र्य अन ताठ गर्दन देऊन गेले आणि बाबासाहेबांनी तेच आम्हाला परत परत शिकवले शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरेंना भावपूर्ण श्रद्धांजली (सातारी मावळा, शिवतत्वपूजक आणि शिवशाहीर प्रेमी) वांडो

लहानपणी वाचन हेच खेळा व्यतिरिक्त एकमेव साधन, एकुलते एक वाचनालय, प्रथम ह ना आपटे नंतर गो. नी. दांडेकर ,बाबासाहेब मग रणजीत देसाई यांची पुस्तके म्हणजे दिवाळीचा फराळ.इतीहासाची गोडी लागली. बाबा साहेबांन बद्दल सुरेश भटांच्या खालील ओळी चपखल लागू पडतात. विझलो आज जरी मी, हा माझा अंत नाही..... पेटेन उद्या नव्याने, हे सामर्थ्य नाशवंत नाही भावपूर्ण श्रद्धांजली शिवशाहीरांचे जीवन आणी साहित्य प्रेरणा स्त्रोत्र राहणार आहे.

असे व्यक्ती आपल्या आयुष्यात यायला, भेटायला भाग्य लागत ! अशी नररत्ने हल्ली फार दुर्मिळ !

मदनबाण.....

अभ्या खूप छान , समयोचित लेख / आठवण . नशीबवान आहात . आपण त्यांना प्रत्यक्ष भेटला आहात . त्यांनी आपले कौतुक केले आहे . एक चालताबोलता कोष लयास गेला . श्रद्धांजली !

एक मित्र मोठा चित्रकार आहे . त्याचे बाबासाहेबांकडे जाणेयेणे , नेहमीचे . त्याने मला प्रॉमिस केलं होतं , त्यांची भेट घडविणे म्हणून . पण माझेच दुर्दैव नक्की . खूप वाईट वाटतंय ...

सुंदर आठवणी. मा. शिवशाहीर यांच्या "राजा शिवछत्रपती" ग्रंथामधील श्री. दिनानाथ दलाल या महान चित्रकाराने रेखाटलेल्या घटनाचित्रांची आठवण झाली .