अनुभव

मेक-अप् च्या अडगळलेल्या डब्यात....
लिप् स्टिक् चा बोटभर तुकडा शोधून,
ओठांशी मस्ती करणार्‍या आरशामधल्या
पाचफुटी फुला....
उगीच का अत्तर लावतोस?

तुझ्या या मोरपिशी साडीनंच
"अत्तर शिंपडलंय या देखाव्यात''
निर्‍या घट्ट धरून ठेवणारी तुझी बोटं...
आणि तांबूसकाळ्या बटांमागचं..
कानावरचं हसरं पिवळं फुल,
म्हणजे सुगंधाचा कळस!

आहा... !
डोळे कधीच बंद झाले तुला हुंगून.

बर आहे..., तू घरात आहेस!,
असाच राहशील कायम...
असंच राहील तुझं चैतन्यमयी हास्य,
तुझं कोवळे पण..
तुझी मोरपिशी साडी!
न विस्कटता , न कोमेजता!

प्रेरणा: स्वातीताई फडणीसांची हिरवी जिद्द

राम राम मंडळी,

माझ्या "चला, गाणं शिकुया, समजून घेउया!" - भाग १ या लेखाला प्रतिसाद देताना पक्या यांनी ताल व लय यात फरक काय आहे? हा प्रश्न विचारला आहे. याचे ढोबळ मानाने उत्तर द्यायचे झाले तर प्रथम ताल म्हणजे काय हे ढोबळमानाने पाहावे लागेल. ताल म्हणजे लयीला बांधून ठेवणारी गोष्ट! एखाद्या गाण्याच्या चालीनुसार जी लय असते त्या लयीला अतिशय सुरेख रितीने व सुसुत्रततेने बांधून ठेवणारी गोष्ट म्हणजे ताल. मग तो कधी एकताल असेल, कधी त्रिताल असेल तर कधी केरवा असेल. हे सगळे तालाचे विविध प्रकार आहेत. तालात लयीनुसार काही खंड निश्चित केलेले असतात त्याला मात्रा म्हणतात. ७ मात्रा, ४ मात्रा, १२ मात्रा, १६ मात्रा असलेले तालाचे विविध प्रकार आहेत. धा, धीं, तीन, कत्, त्रक, गे, ना, ही तबल्यातील विविध अक्षरं आहेत, ज्याच्या साहय्याने तबलावादन आणि पर्यायाने तालवादन होते. तालाच वजन तेच राखून, मात्रांची संख्या तीच ठेवून काही वेळेला एकच ताल विविध प्रकारच्या बोलांनी, अक्षरांनी वाजवला जातो त्या ठेका असं म्हणतात. उदाहरणच द्यायचं झालं तर अशी अनेक गाणी आहेत की ज्यात केरवा हा ताल वापरला गेला आहे परंतु त्याचे ठेके मात्र वेगवेगळे आहेत! विविध ठेक्यांमुळे गाण्याच्या सौंदर्यात भर पडते.

असो, ही झाली तालासंबंधी अगदीच ढोबळ व प्रथमिक चर्चा. ताल, तबल्यातील घराणी, विविध बंदिशी, कायदे, रेले ही सर्व तालाची शास्त्रीय अंगं आहेत, त्यात आपण सध्या शिरणार नाही आहोत. तो खूपच मोठा विषय आहे व त्या बाबत सवडीने कधितरी एखादी लेखमालाच लिहायचा माझा विचार आहे. अर्थात, माझाही अजून त्यात अभ्यास सुरू आहे व तो जन्मभर सुरूच ठेवावा लागेल इतका अफाट तबला आपल्या हिंदुस्थानी अभिजात संगीतात आहे! आपलं तालशास्त्र अतिशय समृद्ध आहे!

या लेखात मी संगीतातल्या 'लय' या अत्यंत अवघड अश्या विषयावर प्राथमिक भाष्य करण्याचा प्रयत्न करणार आहे. लय ही जरी अत्यंत सूक्ष्म गोष्ट असली तरी तिचा आवाका प्रचंड आहे. लयविचार हा संबंध संगीतालाच व्यापून टाकणारा प्रकार आहे!

संगीतातली लय आपण नंतर पाहू. पण मुळात लय म्हणजे काय हो?

बरं आधी मला एक सांगा, की हे कुठलं चित्र आहे?

हे ईसिजीचं चित्र आहे हे आपण ओळखलं असेलच! डॉक्टर कशाला काढतात हो एखाद्याचा ईसीजी? तर त्याच्या हृदयाच्या ठोक्यांची क्रिया नियमीत आहे किंवा नाही हे बघायला! म्हणजेच त्या माणसाची 'लय' कशी आहे, तो लयीत आहे किंवा नाही हे तपासण्यासाठी! हृदयाची 'लय' बिघडली की जीवन बिघडलं आणि गाण्यातली लय बिघडली की गाणं बिघडलं असं समजावं!

प्रत्येक माणसाची अशी एक स्वतंत्र लय असते. हा लेख वाचताना एखाद्याच्या नाडीचे ठोके हे मिनिटाला ७५ असू शकतील, तर एखाद्याच्या ८० असू शकतील. परंतु प्रत्येकाचं हृदय एका लयीत सुरू असतं. सांगायचा मुद्दा हा की 'लय' हा जीवनाचा प्राण आहे. वास्तविक हा अगदी छोटा शब्द! दोनच अक्षरी - लय! परंतु त्याची व्याप्ती अफाट आहे. डॉक्टर मंडळी हृदयाला स्टेथोस्कोप लावून हे हृदयाचं संगीत ऐकतात. 'लब-ढब', 'लब-ढब', 'लब-ढब'! आहाहा, काय सुंदर नाद असतो हा? आपण ऐकला आहे का कधी? नसेल ऐकला तर केव्हातरी आपल्या फ्यॅमिली डॉक्टरांकडे त्यांचा जाऊन त्यांचा स्टेथो घेऊन अवश्य ऐका!

'लब-ढब', 'लब-ढब', 'लब-ढब'!

हृदयाचं काम एका छान नादमय लयीत सुरू असतं. जीवन सुरू असल्याची ती खूण आहे! हृदयाचे हे लयदार ठोके आईच्या पोटात असल्यापासून जे सुरू होतात ते अगदी शेवटचा श्वास सुरू असेपर्यंत! आमच्या गाण्याच्या भाषेत बोलायचं तर लयीची शेवटची तिहाई पडते आणि जीवनगाणं थांबतं! लय संपली, जीवन संपलं! बरं ही लय बिघडूनही चालत नाही. वर इसिजीचं जे चित्र लावलेलं आहे तो ईसीजी तेच तपसण्याकरता काढतात! पाहा मंडळी, आयुष्याचा आणि गाण्याचा किती जवळचा संबंध आहे तो. हृदयाची लय बिघडली की जगणं मुश्किल होतं आणि गाण्याची लय बिघडली की गाणं बिघडतं!

किती महत्व सांगावं हो लयीच? मला सांगा लय कशात नसते? इथे आपल्या मिपावर अनेक चित्रकार मंडळी आहेत. त्यांना विचारा की एखादं चित्र काढताना त्या चित्रातली लय किती सांभाळावी लागते ते! चित्रातही एक अदृष्य लय असते, अस्सल चित्रकार ती सांभाळूनच उत्तम चित्र साकार करत असतो. अर्थात, मी या विषयात काही जास्त बोलू शकत नाही कारण मला त्या कलेतलं काही कळत नाही, फक्त आस्वाद घेता येतो. परंतु इथे उत्तमोत्तम कवी आहेत, त्यांना विचारा की कवितेतली एखादी ओळ बांधताना लयीचं महत्व काय अन् ती किती सांभाळावी लागते! लय ही प्रत्येक कलेत असतेच, मी फक्त संगीतातल्या लयीविषयी थोडंफार बोलण्याचा प्रयत्न करणार आहे!

कुठलीही कला ही लयीशिवाय जन्मूच शकत नाही. लय ही स्वयंभू असते, कलेत अंतभूतच असते. कलेच्या अविष्कारात ती कलेपासून वेगळी काढताच येत नाही!

अहो, कलेचं एक वेळ राहू द्या, तुम्हीआम्ही तिची आपापल्या वकुबानुसार निर्मिती करतो, आस्वाद घेऊ शकतो. पण एखाद्या तान्ह्या बाळाचं काय? त्याला कळते का हो लय?

एखादं अगदी तान्हं मूल जेव्हा धाय मोकलून रडत असतं तेव्हा आसपासची बरीच मंडळी त्या मुलाला जवळ घेत असतात, त्याची समजूत घालत असतात, तरीही ते गप्प होत नाही. पण जेव्हा त्या तान्हुल्याची आई त्याला हृदयाशी धरते तेव्हा ते पटकन रडायचं थांबतं, खुदकन हसतं! सांगा पाहू का बरं असं? त्या तान्ह्याला हीच आपली आई आहे, हे कसं कळतं बरं?

९ महिन्यांपासून ते आईच्या पोटात असतं त्या कालावधीत ते अक्षरश: सतत म्हणजे सतत आईच्या हृदयाची ती 'लब-ढब', 'लब-ढब' ऐकत असतं! तेवढी एकच खूण असते त्याच्याजवळ. ना त्याला काही दिसत असतं, ना काही कळत असतं, ना कुणी समजून सांगायला असतं! त्याची साथ असते ती फक्त त्याच्या माउलीच्या हृदयाची एका ठराविक लयीतली नादमयता! पण तसं प्रत्येकच माणसाच्या हृदयाची धडधड सुरू असते मग ते मूल आपल्या आईच्याच हृदयाचा आवाज कसं ओळखतं? तर त्याला कारण हे की वर म्हटल्याप्रमाणे प्रत्येकाची लय वेगळी, प्रत्येकाच्या लयीत सूक्ष्म फरक असतो आणि मंडळी आपल्याला कदाचित अतिशोयोक्ति वाटेल, परंतु विश्वास ठेवा, ते मूल एका क्षणात लयीतला तो सूक्ष्म फरक ओळखून फक्त त्याच्या आईने जवळ घेतल्यावरच एका क्षणात रडायचं थांबतं. आईच्या हृदयाजवळची ती जागा त्याच्या ओळखीची असते आणि आपल्याकरता हीच जागा सर्वात सुरक्षित आहे हा विश्वास त्या लहानग्याकडे असतो! ती ओळख असते ती त्या ठराविक लयीची, त्या माउलीच्या हृदयाच्या 'लब-ढब', 'लब-ढब' या लयदार नादमयतेची!

एक तान्हं मूल आपल्या आईचं हृदयसंगीत ओळखू शकतं, त्यातली नादमयता ओळखू शकतं! अर्थात, हे माझे विचार नव्हेत. ते मी माझ्या गुरुजींकडून शिकलो आहे. बघा बुवा तुम्हाला पटताहेत का ते! आमचे बाबूजी नेहमी म्हणायचे की कवी हा कविता लिहितांनाच त्याची लय निश्चित करत असतो. आपण फक्त ती लय ओळखाची आणि आपल्या आवडीच्या सुरात, आवडीच्या रागात, आवडीच्या धुनेमध्ये, कवितेतल्या भावानुसार ते गाणं बांधायचं! मूळ कविताच जर लयीत नसेल तर गाणं जन्माला येणं मुश्किल आहे! असो..

खरंच मंडळी, लयीचा शोध हा अनंत आहे. आपण तिचा जितका अभ्यास करू तेवढी ती अधिक सूक्ष्म होत जाते आणि पुन्हा अभ्यास करण्याकरता मुश्किल होऊन बसते. परंतु तिचा अभ्यास, तिचा शोध कधीच संपत नाही!

असो, तर मंडळी वरील विवेचन म्हणजे लयीबद्दलचे ढोबळमानाने काही जनरल विचार आहेत. मग आता संगीतातली, गाण्यातली लय म्हणजे काय हो? तिचा अनुभव कसा घ्यायचा? तिचं सौदर्य कसं अनुभवायचं? हे आपण पुढल्या भागात पाहू!

आमचे पक्याराव, 'तात्या, लय म्हणजे काय हो?' हा प्रश्न किती सहज विचारून गेले! परंतु हा प्रश्न विचारून त्यांनी माझी किती पंचाईत करून ठेवली आहे, नक्की कुठल्या परिक्षेला मला बसवलं आहे याची त्यांना तरी कल्पना आहे की नाही, देवच जाणे!

-- तात्या अभ्यंकर.

भटका कुत्रा
.

पाळीव प्राण्यांचा विषय निघाला की आमच्या चंपीची आणि तिच्या पिलांची आठवण आल्याशिवाय राहत नाही.. वेळी मी ५-६ वर्षांची असेन. आमच्या घरा समोरच्या उमराच्या झाडाखाली चंपीने भला मोठा गुहेसारखा खड्डा खणला होता. [ कुत्री स्वतःसाठी गुहा बनवतात का? माहीत नाही! परत कधी कोणत्याच कुत्रीने घर बांधताना पाहील किंवा ऐकलं नाही. ] चंपीने मात्र तिच घर उभारताना आम्हाला पाहायला मिळाल. तिला पिल्ल होणार होती.. आम्ही सगळी बच्चे कंपनी खूप आतुरतेनं त्या येऊ घातलेल्या सवंगड्यांची वाट बघत होतो..

रोज उठल्या पासून शाळेत जाण्या आधी प्रत्येक जण चंपीच्या घरात डोकावून यायचा काही दिवस अशा खेपा मारल्यावर एका दिवशी आम्हाला चंपीच्या वेटोळ्यातली ती इवलाली पिल्ल दिसली.. सगळीच्या सगळी काळी कुट्ट.. चंपी सारखं दिसणार त्यात एकही नव्हत. चंपीचा रंग कसा पांढरा शुभ्र एकही डाग नसलेला, तिचे डोळेही अतिशय सुरेख पाणीदार होते. [ फक्त गायींचेच डोळे पाणीदार असतात अस थोडंच आहे. ] आणि कान तर अगदी हरणी सारखे!.. चंपी अगदी मोगली मधल्या चमेली सारखी दिसायची मायाळू कारुण्य मूर्ती प्रेमळ आई. ही सगळी पिल्ल मात्र उंदराच्या पिलांसारखी काळी कु़ळकुळीत होती. आणि चंपीच्या वेटोळ्यातून नीट दिसत ही नव्हती, की किती पिल्ल आहेत तेही कळत नव्हत. पुढचे दहाबारा दिवस घराभोवती चंपीचा सक्त पहारा होता.. ती कुणालाच घराच्या आजू-बाजूलाही फिरकूदेत नव्हती. त्या शनीवारी शाळेतून आल्यावर तर आम्ही साडेसाती पाठी लागल्या प्रमाणे तिला हैराण करून सोडले.. ती पठ्ठी ही खिंड लढवत राहिली.. आमच्या बालसेने पुढे मात्र तिचा निभाव लागला नाही. तिला थोडावेळ खाण्यापिण्यासाठी तिच घर सोडणं भाग होत. आम्ही त्याच वेळेची वाट बघत जवळच खेळत होतो. सगळं लक्ष्य होत ते चंपीच्या पिल्लांकड. चंपी अंग झटकत उठली.. आमचे कान उभे, हालचाली स्तब्ध.. रोखलेला श्वास, आम्हाला आता ही संधी घालवायची नव्हती.. चंपी दूर दिसेनाशी होई पर्यंत आम्ही चिडीचूप.. आणि मग ज्या काही उड्या मारल्या की काय विचारता! आमच्या इतक्क्या दिवसांच्या प्रतीक्षेला यश आला होत, आता आम्ही चंपीची पिल्ल पाहू शकणार होतो! हूर्रे..

चंपीला एकूण ९ बाळे झाली होती. त्यातली आठ काळी कुळकुळीत, आणि एकच तांबूस तपकिरी रंगाच त्या सगळ्यांहून वेगळं दिसणार.. या पिलाचं आणखीनं एक वैशिष्ट्य म्हणजे.. ते या इतर पिल्लां पेक्षा चांगलाच धष्टपुष्ट होत. त्यामुळे ते तेव्हाच आम्हा सगळ्यांच्या नजरेत भरला.
प्रत्येकाच्या आईने पिल्लांना हात न लावण्या बद्दल कित्येकदा बजावल्या मुळे त्या दिवशी पिल्लांना उचलून घ्यायचा मोह आवरून धरला.. पिल्ल डोळेभरून बघून झाल्यावर कोणाला तरी चंपी आता कोणत्याही क्षणी परतेल याची जाणीव झाली.. तसंही आता आपापल्या घरी पिल्लांच्या खुशालीची बातमी पोहचवण्याच खूप खूप महत्त्वाचं काम प्रत्येकाला लवकरात लवकर पूर्णं करायचं होत त्यामुळे तेव्हाचा कौतुक सोहळा आवरता घेऊन आम्ही आपापल्या घरी पळालो..

खरंतर चंपीने उंबराखाली खड्डा खणायला सुरुवात केल्या पासून आमच्या बोलण्यातला तोच मुख्य विषय होता, आणि आता तर काय विचारता.. पिल्ल पिल्ल आणि पिल्ल या पलीकडे कोणी हाहीच बोलत नव्हत. आता चंपीला तिच्या खाण्यासाठी जागा सोडून जावं लागत नव्हत.. एखाद्या बाळंतिणीची कोण काय काळजी घेईल आशी आम्ही चंपीची काळजी घेत होतो. त्यामुळे आता तिही जरा निवळली, आता ति आम्हाला तिच्या घराजवळ जाण्यापासून रोखत नव्हती, आमच्या वर भंकून आमची त्रेधा तिरपीट करीत नव्हती.. तरी अजून ही तिच्या समोर तिच्या पिल्लांना हात लावण्याची हिंमत काही आम्ही केली नाही. हां आता ति नसताना त्या भुऱ्या पिल्लाला उचलून घेण्यावरून आम्ही हमरी-तुमरीवरही यायचो.

आता या पिल्लांचं बारसं करण्याची जवाबदारी आमच्यावर होती.. आता बाकी पिल्लांना ठेवलेली नाव आठवत नाहीत पण त्या तपकिरी रंगाच्या पिल्लाला आम्ही मोती म्हणू लागलो.. [त्याचे नाव मोतीच का आणि कुणी ठेवले ते काही आता मला आठवत नाही. म्हणजे त्यावर फारशी हमरी तुमरी न होता ते निवडलं गेलं असावं. ] मोत्या जन्मा पासूनच चांगलाच दणकट होता आता तर त्याला उचलणेही आम्हाला अवघड वाटायचे.. आणि मोत्याचे भाईबंध ते कधी कुठे गेले ते कळलंच नाही. बहुतेक त्या अशक्त पिलांतली एक दोनच पुढे वाचली असतील.. मोत्यासारखा त्यांचा लळा आम्हाला लागू शकला नाही याला फक्त मोत्याच दिसणंच कारण नव्हत तर मोत्या खरंच तेव्हडा लाघवी होता. त्याच आमच्याशी खेळणं, आमच्या मागोमाग येणं.. एखादी गोष्ट शिकवली तर ती लगेच आत्मसाद करणं, असे बरेच गुण त्याच्यात होते. पुढे तो खरो खर आमचा सवंगडीच बनला. तो आमच्या बरोबर पकडा पकडी, फ्लाइंग सॉसर.. असे खेळ ही खेळायचा. त्याच नाव ठेवलं त्या दिवसा पासूनच आम्ही त्याला शेक हॅंड करायला उडी मारून आमच्या हातातल्या वस्तू घ्यायला शिकवायला लागलो आणि तोही फटाफट शिकत गेला.

मोत्या खूप खूप हुशार होता.. आमच्या पेक्षा हुशार आणि शहाणा. त्याची अशीच एक कृती मला खूप आठवते, त्याला भुक लागली की तो आमच्या दारात यायचा दार बंद असलं तर दाराला धरून उभा राहून कडी वाजवायचा, कोण आहे विचारलं की भुंकण्या सोबत दारावर नख्यांनी आवाज करायचा. त्याला येतो म्हटलेलं थांब सांगितलेलं कळायचं, आमच्या घरी तर खास मोत्यासाठी म्हणून पोळ्या केल्या जायच्या. ज्या दिवशी तो आमच्या घरी जेवायचा त्या दिवशी रात्रभर तो आमच्याच दारात बसून राहायचा. जणू खाल्ल्या अन्नाला जागायचा. पण त्याला तेव्हडासा आहार पुरत नसावा. तसा तो जास्त करून बागबान काकांच्या घरी असे ते त्याला अगदी मुला प्रमाणे सांभाळत. [तरी तो फक्त त्यांचा असा नव्हता.. तो आम्हा सगळ्यांचा होता आम्ही सगळेच त्याच्यावर खूप माया करायचो. ] बागबान काकांच्या घरीच तो मास मटण खायला शिकला. तशी चंपीही त्याला कधी मधी जंगलातून ससे मारून आणून द्यायची, तीन त्यालाही शिकारीची सवय लावली. आणि मोत्यातर शिकवू ते शिकण्यात पटाईत त्यात अंगा पिंडाने हे दांडगा शिकार करणे त्याच्या साठी अवघड नव्हते. पुढे पुढे तर त्याला शिकारीचा छंदच लागला.. तो पुरा करण्या इतके ससे त्याला बहुतेक मिळत नसावेत त्यामुळे मग त्याने पारवे मारायला सुरुवात केली. आम्हाला त्याच्या शिकारी असण्याचे ही खूप कौतुक वाटे.

आणि एक दिवस अचानक आम्हाला कळले की कोणी तरी मोत्याला गोळी घालून मारले.. कोणी असे कसे करू शकतो? आमच्या मोल्याला कोणी का मारव? आम्हाला अजिबात सहन होत नव्हत.. पूर्णं बातमी आम्हाला कळली नव्हती तो कुठे आहे कसा आहे काहीच माहीत नव्हते.. आम्ही सगळी बच्चे कंपनी मोत्याला शोधत फिरू लागलो.. तो रेस्टहाऊस जवळ एका खोल खड्यात पडून तळमळत होता. रक्त काही कुठे दिसलं नाही.. खड्डा खूप खोल होता आम्हाला खड्यात उतरणे शक्य नव्हते. आणि मोत्याला त्यातून बाहेर निघणे.. ज्या कोणी त्याची ही अवस्था केली त्याचा खूप खूप राग येत होता.. पण ते कोण माहीत नव्हते.. कोणी आमच्या मोत्याला का मारावे? ते ही कळत नव्हते.. आम्ही तिथेच खड्याच्या कडेला उभे राहून रडत होतो.. कोणी तरी डॉक्टर काकांना ही बोलावून आणले पण त्यांनी ही आपण काही करू शकत नसल्याचे सांगून वर आम्हालाच खड्या जवळून पिटाळून लावले. त्यांना आम्ही खड्यात उतरू आणि मोती आम्हाला इजा करेल असे वाटत होते. पण मोत्याने आज पर्यंत कधीच असे काही केले नव्हते तो आमचा खूप चांगला सवंगडी होता. आणि आता त्याला आमच्या मदतीची गरज होती. आम्ही मदत मिळवण्यासाठी घरी गेलो. पण कोणीच मोत्याला वाचवायला पुढे आले नाही बागबान काका ही नाही. निदान त्यांनी तरी त्याला वाचवायला हवे होते. पण तेही काहीच करू शकले नाहीत

तो दिवस ढळता ढळता आम्हाला आमच्या सवंगड्याला असा वेदनामय मृत्यू देणाऱ्याचे नाव कळले, आणि ते होते आमचे तितकेच आवडते क्लिनर काका ( बाबू टांगेवाला) हे ऐकून जणू मोत्याच्या अवस्थेमुळे झालेल्या जखमेवर मीठ चोळले गेले. हे काका आम्ही बालवाडीत असताना आम्हाला शाळेत नेत घरी पोहचवत व येता जाताना धम्माल गाणी ऐकवत अश्याच एका गाण्यावरून आम्ही त्यांना बाबू टांगेवाला म्हणायचो ते आमचे क्लिनर काका इतके निर्दयी कसे असू शकतात असे बऱ्याच गोष्टी त्या दोन-चार दिवसात आमच्यावर आघात करून गेल्या. त्यातलीच आणखीन एक गोष्ट म्हणजे.. मोत्याला अशा अवस्थेत पोहचवणारे कारण मोत्या सशे, पारवे यांची शिकार करता करता कोंबड्यांची शिकार करू लागला होता. त्याने काही दिवसां पूर्वी क्लिनर काकांची कोंबडी पळवली होती त्याचीच ही शिक्षा.. [पण मग आता क्लिनर काकांना कोण शिक्षा करणार ] आम्हा सगळ्यांच्या लाडक्या मोत्याच्या गळ्यात कोणीच पट्टा बांधला नव्हता . त्या मुळे शेवटी तो एक भटका कुत्रा होता.

मोत्याच्या कोंबडी चोरी बद्दल आम्हाला कळल असत तर.. आम्ही कोणीही त्याला पट्टा घालून दारात बांधायला नक्किच तयार झालो असतो मोत्याचे प्राण वाचवू शकलो असतो. पण तसे व्हायचे नव्हते . आमच्या सोबतचा चार वर्षांचा सहवास संपवून मोत्या आम्हाला सोडून गेला. आम्ही आमचा लाडका सवंगडी गमावला.

समाप्त
============================================
स्वाती फडणीस ............................. १७-०७-२००८

" साहब आपके वो दोस्त बहुत दिनों से दिखाइ नहि दिये ? "

"कौन ? "

"वो जो चाय और पकोडे मंगाया करते थे ?"

" ओ... वो... वो इंडिया चले गये .."

"क्यूँ ... रीसेशन के कारण ? ले ऑफ ? "

"नहि नहि... अपनी मर्जी से गये हैं ... उनका मन नहि लगा यहाँ "

"अच्छि बात है.. बडा जिन्दा दिल आदमी था.... उनके जैसा दुसरा आदमी जिन्दगी में नहि देखा हमने.. एक दिन इंडिया का नाम जरुर ऊंचा करेंगे.. "

"सहि बात कि आपने बलबीर जी "

भारतीय रेस्टॉरन्ट मधील वेटर बरोबर चा संवाद तिथेच संपला पण मनात विचारांचे एक चक्र सुरु झालं. तसा मी यशा ला विसरलो नव्हतो पण त्याच्याशी बरेच दिवसात फोन, पत्र, एमेल... काहि काहि नाहि ह्या जाणिवेने मन व्याकुळ झालं...

अमेरीकेतल्या वास्तव्यात भारतीय (इंडियन) रेस्टॉरन्ट हे भारतीय जेवण आवडणारया लोकांचे एक प्रकारचे घरच असते.. समविचारी लोकं अशा ठिकाणी आठवडा-दोन आठवड्यात भेट होत असे.. असाच आमचा कट्टा भरायचा.... अगदी मुंबईत शिवाजी पार्क वर किंवा पुण्यात "वैशाली" वर भरतो तसा... सर्व मित्र मंडळींना एकत्र जोडणारी कडि म्हणजे... यशा.. यशवंत.

ह्याने येथिल इंडियन रेस्टॉरन्ट च्या पंजाबी माणसाला सुध्दा कांदा भजी, बटाटे वडे, मिसळ ची तर्री, मिसळ, थालिपीठ असले पदार्थ शिकवले होते... कांदा तर हा इसम इतका सुंदर, समान आणि बारीक कापायचा कि एखाद्या फाईव स्टार च्या शेफ ला सुध्दा लाजवेल....

ह्या माणसाला काय म्हणुन येत नाहि असे नाहि... मराठि, इन्ग्रजी, साहित्य, संगित, फिलॉसॉफि, सायन्सेस.. सर्व विषयांचा भरपुर अभ्यास आणि जोडिला आधुनिक कॉम्पुटर विषयात पदवी...त्यामुळे कुठल्या हि विषया वर बोलताना एक प्रकार च वजन जाणवायचं .. ह्या माणसाने मला अगदी पहिल्या भेटित खिशात टाकलं होतं ..

चार पाच वर्षा पुर्वी ची त्याची पहिली भेट आठवली... विमान तळावर त्याला उतरवायला म्हणुन मी गेलो होतो.. आधि आम्हि कधिहि एका-मेकां ना पाहिले-ऐकले नव्हते..माझ्या मावस भावाचा यशवंत चुलत मित्र !! मी अमेरीकेत ज्या शहरात रहात होतो तेथिल विद्दापीठात यशा उच्च शिक्षण घेण्या साठि आला आणि आमच्या तारा जुळल्या ..भेटी होत राहिल्या.. अगदी गट्टी जमली... विकएन्ड ला त्याची भेट झाली नाहि कि चुकल्या-चुकल्या सारख वाटत रहायचं.

अमेरीकेत "भारतीय" म्हणुन बरीच लोकं एकत्र येतात .. भेटतात.. नंतर विसरतात हि पटकन.. पण यशवंत त्यामधील नव्हता. आमची "वेवलेंक्न्थ" चांगलिच जुळली होती.. वैचारीक संस्कृती, शाकाहारी खाद्द संस्कृती , संगित आणि स्पोर्ट्स हे आमचे समान धर्म ... यशा तसा माझ्याहुन वयाने लहान .. माज्या मावस भावाच्या वयाचा.. वर्गात सर्वात हुशार आणि कॉलेज मधे सर्वांचा आवडता.. माझ्या मावस भावा कडुन मी हा त्याचा मित्र "हायजाक" केला असं त्याच नेहमी म्हणणं असायचं !

भारतातुन अमेरीकेत येणारया लोकांन मधे तसे दोन प्रमुख वर्ग असतात... काहि विद्दार्थी म्हणुन येतात तर काहि नोकरी च निमित्त करुन ... तसे दोन्हिहि वर्गाचे व्यवहार "बजेट" वर चालतात पण विद्दार्थि वर्गा चे "बजेट" कडक असल्याने ते अपार्टमेन्ट वैगरे सहसा "शेयर" करुन काटकसरीने राहतात. यशा अमेरीकेला आला तो विद्दार्थि म्हणुन पण तो स्वतंत्र एका छानशा "एफिशन्सी" अपार्टमेंट मधे एकटा रहायचा. अर्थात त्याला पुर्ण स्कॉलरशिप होती हे जरी खरं असलं तरी तो खर्च करताना हात आवरता घेत नव्हता हे जाणवलं ..

यशवंत होताच तसा वेगळा... बाकिच्या विद्दार्थि वर्गा पेक्षा हा फारच शांत संयमी , विचारवंत, आणि ज्याला इंग्रजी मधे "हंबल" म्हणतात असा..इतका तडफदार, प्रसन्न आणि बहुश्रुत दुसरा माणुस माझ्या पहाण्यात नाहि. त्यांचं बोलणं ऐकत राहावसं वाटायचं. अशा लोकांना भेटलं कि मला नेहमी आपण खुप लहान आहोत ह्याची जाणिव होते.. हवी हवी शी सुखद जाणिव.. त्याचं बोलणं आणि सहवास अगदी हवाहवासा वाटायचा..आमचं सूत चांगल जमलं .. शनिवार रविवार एका मेकां च्या भेटी शिवाय जाणं अशक्य होतं !

वयाने लहान असली तरी अशी गुणवान माणसं लगेच आसपास च्या सगळ्या लोकांचा आदर प्राप्त करुन घेतात.. आणि तसंच झालं. मास्टर डिग्री दिड-दोन वर्षात मिळवुन कॉम्पुटर सायन्स मधील आपले प्रभुत्व सिध्द करताच एका मोठ्या कॉम्पुटर कम्पनी ने यशा ला चांगली नोकरी बहाल केली... त्या नंतर आमच्या भेटि गाठि बरयाच कमी झाल्या... यशवंत "सिएटल" ला गेल्यावर तर कधी महिन्यात एखादा फोन किंवा ईमेल वरच "कॉन्टॅक्ट" राहिला !

सहा महिन्या पुर्वी अचानक यशा चा फोन आला होता.. " मी भारतात चाललो आहे .. माझं अमेरीकेतलं काम संपल आहे"

मी म्हणालो.. संपलं आहे ?? काय झालं एकदम ?

" अरे तसं काहि नाहि... मला कोणी हाकलत वैगरे नाहिये... तुला आठवतं का मी तुला सांगितलं होतं ? "

काय ?

" मला आयुष्यात फक्त दोन लोकांना भेटायचं आहे..."

हो.. हो ..आठवत ना .. बिल गेटस आणि झानेश्वर !!!

" हो बरोबर .... बिल गेटस बरोबर वैयक्तिक रित्या एका प्रोजेक्ट वर काम केलं मी.. धन्य झालो.. आता परत जातो "

मी अवाक झालो... काय म्हणणार ?

स्वत: ला सावरत म्हणालो.. "यशा टेक केयर ऍन्ड गुड लक... बट डु किप इन टच.."

" शुअर... योग आला तर नक्कि भेटु... भारतात गेल्यावर टाकिन तुला फोन "

बाकि काहिच बोलता आलं नाहि.

देवावरचा विश्वास उडालेल्या काळात.. यशा नी मला सावरलं होतं.. धीर दिला होता.. मी त्याला काय उपदेश देणार?

ज्ञानेश्वरी, दासबोध, तुका, चोखामेळा सगळे अगदी ओठावर खेळवणारा यशवंता.. त्याच्या कडुन "पसायदान" , "अवचिता परीमळु", "अरे अरे ज्ञाना झालासी आणि " पांडुरंग कांती" ह्यावरचं निरुपण ऐकण्याचं भाग्य मला लाभलं आहे... त्या दिवशी.. रात्री त्याने "विश्वाचे आर्त" खरंच माझ्या मनी प्रकाशले असं मला वाटलं !!

मी त्याला एकदा "ज्युनियर राम शेवाळकर" म्हणल्यावर तो जो लाजला होता तो चेहरा मला अजुन आठवतो. यशवंता मधे एक "स्पार्क" होता.

कुठे असेल आत्ता यशा ? मला काहि सुचेना.. थोडाफार स्वतःवरच राग आला.. मी तरी असा कसा ? इतके दिवसात मी का नाहि केला त्याला फोन... ? पण माझ्या कडे त्याचा फोन नंबर तरी कुठे आहे ? हो खरच... इमेल पाठवला होता मी त्याला वाढदिवसाला.. पण काहिच उत्तर नाहि.. थँक्यु सुध्दा नाहि ! बहुतेक पर्सनल ईमेल बघायला वेळ झाला नसेल त्याला..

तडक मावस भावाला फोन लावला.. त्याला रात्री झोपेतुन उठवलं .. आणि विचारलं

तो म्हणाला " कोण यशा ? " .. भारतात ... अरे माझा तर त्याच्याशी जवळ जवळ वर्षभरात कॉन्टॅक्ट नाहिये...

"असं कसं म्हणतोस? तो तर सहा महिन्यापुर्वीच भारतात गेला की... बघ जरा चौकशी करुन... "

दुसरयाच दिवशी मावस भावाचा फोन... अरे यशा बद्दल माहिती समजली....

" तो सहा महिन्या पुर्वी भारतात आला ते त्याच्या आइ च्या आजारपणा मुळे.. कॅन्सर.. महिनाभर त्याने आईची सुश्रुषा केली... एकुल ता एक मुलगा.. लहान पणीच वडिल गेल्या मुळे आइनेच सर्व केले होते त्याचे... "

" काहि महिन्या पुर्वी आई गेली.. अगदि सुखात... मुलाच्या मांडिवर डोकं ठेवुन प्राण सोडले "

"यशवंता नी सर्व घर, दार, शेती विकुन टाकली आणि सन्यास घेतला आहे.. त्याचा कोणाला हि पत्ता माहित नाहि"

फोन च्या दुसरया बाजुला मी अवाक होउन ऐकत होतो.. ... फोनवरच अशा गोष्टि ऐकणं सोपं असतं.. म्हणजे फोन म्युट करुन ढसा-ढसा रडणं कोणाला ऐकु येत नाहि ..

देव देव म्हणतात ते तरी नक्कि काय हो ? असाच यशवंता सारखा कोणी आपल्या आयुष्यात यावा... भाजुन जर-जर झालेल्या अंगावर चंदनाचा लेप लावुन.. नव चैतन्य आल्यावर .. एक लहानसा चटका लावुन ..पत्ता न सांगता परत निघुन जावा...तो असल्याची जाणिव करुन देत !!!

आषाढी एकादशी च्या दिवशी मला यशवंताची आठवण यावी ह्यात काहि नवल नाहि!

भारतातील प्रत्येक तिर्थक्षेत्राच्या दर्शनाच्या वेळी माझी नजर यशवंता ला शोधत होती..कोणाला यशवंत भेटला तर नक्की कळवा... तसा तो चार चौघात ओळखायला अवघड नाहि... त्याला म्हणावं पत्ता कळव.. मी त्याची वाट पहातो आहे.

नटवर
.

लोकल मधला २ क्लासच्या डबा तुमच्या पैकी बर्‍याच जणांना परिचित असेल.
सेकंड क्लास आणि तो ही लेडीज सेकंड क्लास म्हणजे ...गडबड- गोंधळ, भांडण बाचाबाची, सड्या-डागांची चौकशी व घर, नवरा, मुलं यांच्याशी जोडलेली गार्‍हाणी. त्यात मधून फिरणारे फेरी वाले आणि गोंधळामुळे बावचळून गेलेल्या लहान मुलांची चिरचिर, या सगळ्याला छेदणारी एक हास्याची लकेर हे त्याचं वरवर दिसणार रूप, पण या वातावरणात आपला प्रवेश झाला की मग आपल्याला त्यांतील आणखीनं पात्रे कळू लागतात. त्यांच्या भूमिका पाहताना सगळ्या गर्दी गोंगाटाचा विसर पडतो, निदान मला तरी!.

ट्रेन मध्ये शिरल्यावर एक दोन मिनटांतच माझी भूमिका सुरू होते. मी त्या चालत्या बोलत्या रंगमंच्याचा अविभाज्य घटक बनून जाते.
भूमिका रंगमंच हे जरा वेगळं वाटतंय ना?
पण तुम्ही ते माझ्या भूमिकेतून पाहिलंत तर मग तुम्हाला तसं वाटणार नाही. कारण ट्रेन मध्ये माझी भूमिका बर्‍याचदा प्रेक्षकाचीच असते.
कधी कधी एखाद्या भूमिकेला दिलेली दाद तिही प्रेक्षक म्हणून... हे लिहीत असताना कितीतरी चेहरे माझ्या नजरे समोरून सरकून जात आहेत. त्यांचे हावभाव अगदी आत्ता घडत असल्यासारखे मला स्पष्टपणे दिसतायत.....मी नुकताच पाहिलेला एक एकपात्री प्रयोग... तो महान अभिनेता विसरणे अगदी अशक्य!

तो एक पाच-सहा वर्षांचा लहान मुलगा असेल ... असेल असे एव्हड्यासाठी की तो मुलगा आहे याची मला बराच वेळ खात्री नव्हती. त्याचा पोशाख मुलांसारखा होता... सैलसर शर्ट, त्याच्या खाली कळपट मळकी पॅन्ट, मोठ्ठे-मोठ्ठे डोळे, धार-धार नाक पातळ नाजूल ओठ, नितळ मुलायम गाल, डोक्यावर तेलानं चापून चप्प बसवलेले लांब केस ..... एकूण चेहरा नाजक होता... तरी आपण त्याला मुलगाच म्हणूया . नाव काय असेल बरं त्याच?
... अं अं...!! हा!!
आपण त्याला नटवर म्हणूया. त्याला इतर कोणतं नाव छे!!![ मुळिच नको]

आता कसं तो मुलगा करून बोलण्या पेक्षा नटवर म्हणायला जरा बरं वाटत नाही!!!
तर हा नटवर त्याच्या वया पेक्षा जरा जास्तच धीट... मी ट्रेन मध्येचढल्या नंतर लगेचच्याच स्टेशन वर तो ट्रेन मध्ये चढला. माझ्या समोरच्या सिटवर एक प्रौढ बाई खिडकी शेजारी बसल्या होत्या , तो सरळ त्यांच्या जवळ गेला आणि म्हणाला "आंटी मुझे खिडकी में बैठना है, थोडा खिसक के बैठो|"
त्याच्या बोलण्यात जरा सुद्धा भीती किंवा बुजरेपणा नव्हता, त्या बाईंना देखील अशीच नातवंड असवितं! त्यांनी लगेच नटवरला खिडकीतली जागा देऊ केली, तसं ही... लोकल ट्रेनच्या खिडकीतून बाहेर पाहण्यासारखं असतच काय ? हां! थोडा वारा मिळतो कोण कोणत्या वासांच्या भपकार्‍या बरोबर... नटवरला मात्र खिडकी हवी होती.

त्या बाई, त्यांना आपण सुमन काकी म्हणू ... सुमन काकी जरा बाजूला होताच नटवर लगेच खिडकी शेजारी बसून बाहेर डोकावू लागला. खरं तर ... इथं पासून त्याच्या भूमिकेची सुरुवात झाली.
तो अभिनय मी अगदी पहिल्या रांगेत बसून पाहतं होते. डब्यात नेहमी प्रमाणे काही फेरीवाले फिरत होते. त्यातली एक फेरीवाली तिच्या टोपलीत चिक्की राजगिर्‍याच्या वड्या, वेगवेगळ्या आकारांचे फ्रयंम, वेफर्स, चिवडे वगैरे वगैरे खाऊ घेऊन आली. नटवर बराच वेळ तिच्या कडे बघून चुळबूळ करत होता.ती फेरी वाली आमच्या सिट जवळ आली तसे त्याने जोरात आपल्या आईला हाक मारली... "मम्मी'' हाक मारताना त्याच्या चेहर्‍यावर एखादी अद्भुत!! नावीन्यपूर्ण!! गोष्ट पाहिल्या सारखे भाव होते.. मग क्षण भर तो अगदी स्थब्द उभा राहिला.....काहीच हालचाल नकरता स्थब्द. कोरा करकरीत चेहरा ना आशा ना निराशा ना चिक्की वेफर्ससाठिची इच्छा त्या लगोलग घोर निराशा झाल्याचे भाव त्याच्या चेहर्‍यावर पसरत गेले अधिक अधिक खचत जाणारा नटवरचा चेहरा म्हणजे...जणू केविलवाणेपणाची परिसीमा!! तो इतका दीन बनला... की काय विचारता तोंडाने कळवळल्यासारखे विभ्रम करीत त्याने अर्धवट उघडलेल्या हातांनी याचना करू लागला... तो भिकार्‍याच्या भूमिकेत शिरला होता. हा नटवर आणि त्याची मम्मी, यांच्या मधला दूरून केलेला साभिनय शब्दहीन संवाद... त्याला आजू बाजूच्या बघ्यांशी काही देणे-घेणे नव्हते... किंवा असे म्हणू का?... की त्याच्यासाठी त्याच्या अवती भवति कोणी नव्हतेच,फक्त तो आणि त्याची मम्मी... बस्स! दोघेच स्टेजवर... बाकी सगळी अंधारात दिसतील न दिसतील असे बसलेले प्रेक्षक. त्यांनी फक्त बघत राहाव थक्क होवून किंवा फार फार तर टाळ्या वाजवाव्यात. =D>

नटवर भिकार्‍याच्या भूमिकेत इतका समरस झाला होता की त्याला आधी न पाहिलेला कोणी ही त्याच्या हातावर पैसे टेकवल्या शिवाय पुढे गेलाच नसता इतकं दैन्य अशी याचना आणि भोळा भाबडा चेहरा... त्याला त्या अवस्थेत बघून मी ही बुचकळ्यांत पडले. मगाशी पाहिलेला मुलगा तो हाच की भिकारी , का तो मगाशी धिटाईने इथे येऊन बसलेला भिकारीच होता ? तेव्हड्यात त्याच्या मम्मीचा आवाज ऐकू आला ....''आभी चूप बैठं नही तो एक झापड लगाऊंगी'' तो भिकारी नव्हता तो भीक मागण्यासाठी डब्यात चढला नव्हता तो ही आमच्या सारखाच एक प्रवासी होता.

त्याच्या मम्मीच्या आवाजासरशी त्याने आपला भिकार्‍याचा अवतार तिथेच आटोपता घेतला. हा मुलगा शांत राहणारा नाही! हे आतापर्यंत आम्हाला जाणवले होते. आणि अजून तरी तो शांतच बसला होता. तसं मगाशी खाऊ साठी अगदी भिकार्‍याच्या भूमिकेत ही शिरणारा नटवर भलताच हट्टी ही वाटला होता. पण त्याने हट्ट तरी कुठे धरला... तरी तो आता काय करेल याची धास्ती आम्हाला लागून राहिली होती. मी तर त्याच्या अगदी समोर बसलेले, नाही म्हटलं तरी नजर त्याकडे वळतच होती. आणि मला जाणवलं अरे हा तर आमच्या सिट खाली काहीतरी बघतोय. त्याच्या चेहर्‍यावर कुतूहल ओसंडून जात होते.... आणि ''माझ्या भिती '' आता त्याचे टार्गेट माझ्या खाली [का मिच ] होते!! नटवर मान वळवून वळवून माझ्या सिट खाली पाहतं होता... त्याला तिथे काहीतरी खास दिसत होते नक्की!! मी माझ्या पायांकडे बघून घेतले, जरा पायांच्या अवती भावती नजर फिरवली पण छे!.. मला तिथे काहीच वेगळे दिसेना, कागदाचे चीटोरे काही शेंगांची टरफले पतर्‍यावरचे मळकट डाग एकूण सगळे काही नेहमीचेच त्यात इतके टक लावून बघण्यासारखे काय असावे?....

नटवर आता अगदी एकाग्र झाला होता. एखाद्या तिरंदाजाने शिकारीच वेध घ्यावा तसा... किंवा अगदी अर्जुना सारखा ... अर्जुनाला जसा पक्षाचा डोळा दिसत होता तसं आता नटवरला माझ्या सिट खाली काहीतरी दिसत होत. तेव्हाची नटवरची तल्लीनता अगदी पाहण्यासारखी होती , जणू तो नजरेनेच ति वस्तू ओढून घेत होता....तेव्हड्यात आणखीनं एका फेरीवालीची रंगमंचावर एंट्री झाली, आणि तिच्या मुळे नटवरची तंद्री भंग पावली. नटवर आता तिच्या दिशेने पाहतं होता त्याला दुसरे टार्गेट मिळाले होते.मनातल्या मनात मी नटवरनी दिला असता तस्सा सुटकेचा सुस्कारा सोडला.... [ सुटले ] आता आलेली ही फेरी वाली जवाहर खाना घेऊन आली होती. खरंतर नटवरला त्यात काय रस असावा? हे आपल मला वाटल त्याला मात्र त्यात ही स्वारस्य होते त्याला जगातल्या प्रत्येक गोष्टीत स्वारस्य होते... खिडकीतून दिसणार्‍या आकाशाच्या तुकड्यात , रुळां पलीकडे वसलेल्या झोपड्यांमध्ये, मागे मागे पळत जाणार्‍या झाडाझुडपात, डब्यात पसरलेल्या कचर्‍यात तस्साच या चमकत्या अंगठ्या कर्ण फुलात . त्याला प्रत्येक वस्तू प्रत्येक गोष्ट बघायची होती, पारखायची होती...

माझ्या शेजारी बसलेली एक चिमुरडी या विक्रेतीकडच्या रिंगा बघू लागली, समोरची सुंदरी ही तिला येऊन मिळाली, दोघी जणी मिळून अंगठ्यांच्या बॉक्स मध्ये उचक पचक करत होत्या... चिमुरडीला एक रिंग आवडली '' ये अंगुठी काइसे दी?'' चिमुरडीने विचारले. ''हर अंगुठी का पाच रुपैया..एक ही भाव'' हा संवाद होई पर्यंत नटवर तिथे पोहचला होता. सोनेरी, चंदेरी, ऑक्सिडाईझ खड्यांच्या बीन खड्यांच्या अंगठ्यांची बरीच मोठी रेंज त्या बॉक्स मध्ये होती . नटवर त्यातली एक एक अंगठी उचलून एखाद्या कुशल पारख्या प्रमाणे निरखू लागला... या वेळी तो पारखीच नाही तर त्या मुलींसाठी सल्लागार बनला होता, चिमुरडी किंवा सुंदरीने एखादी अंगठी उचलली रे उचलली की याची प्रतिक्रिया बघावी काय काय तोंड करून तो आपली पसंती नापसंती त्या दोघीनं पर्यंत पोहचवत होता जणू त्या दोघी याच्या सल्ल्यानेच खरेदी करणार होत्या. [ काही पण] सुंदरीला अखेर एक अंगठी पसंत पडली .ऑक्सीडाईझ रिंगवर बारीक उभारदार डिझाइन होते , नटवरला काही ती अंगठी आवडली नाही त्याने नाक मुरडून त्याची नापसंती झटक्यात दर्शवली पण सुंदरीची निवड करून झाली होती ... आता पुठचे काम बर्गीनींग ते ही तेवढेच महत्त्वाचे नाही का! पण आता नटवरला त्यात काही उत्सुकता उरली नाही सुंदरीने त्याचे मार्ग दर्शन न घेतल्यामुळे तो बराच निराश झाला आणि त्या दोन नाठाळ मुलींना सोडून काहीतरी पुटपुटत तो आपल्या खिडकीतल्या जागेवर जाऊअन बसला. तिकडे नटवरचा अभिनय आणि इकडे बार्गिनींग रंगत होतं .

नटवर चा मोर्चा परत आमच्या सिट कडे वळला ...मगाशी तो काही तरी ओढत होता आता ती वस्तू त्याला ओढून घेत होती....कोणी ओढावे आणि आपण प्रतिकार करावा अस काही तरी तो करू लागला हळू-हळू त्याचा प्रतीकार क्षिण पडू लागला आणि अनुराग सिट खाली ओढला जाउ लागला त्याला काही तरी जबरदस्तीने खेचून नेत होते तेव्हाची त्याची असहाता अगतिकता बघण्या सारखी होती आत्ता पर्यंत घडलेल्या गोष्टीं मुळे नटवर काय चीज आहे आम्हाला कळून चुकले होते नाहीतर त्याच्या या अभिर्भावाने आमची नक्कि दाणादाण उडली असती ...
आता नटवर त्या अनामीक शक्तीच्या पुरता आहारी गेला होता त्याचे पाय आमच्या सिटखाली चाले होते आणि मग पुन्हा एकदा नटवर आणी ती अदृश्या शक्ती यांच्यात झटापट सुरू झाली , नटवर स्वत:ला वाचवू पहात होता... आणि त्याच वेळी आणखिन काही तरी ओढत ही होता.....
त्याचे हे चाळे इतके सहज आणि वस्तव वाटत होते की त्याला थांबवाव ओरडाव, रागवाव अस कुणाला सुचलच नाही. आता नटवर बर्‍यापैकी संकटातून बाहेर आला होता आणि त्याने आणखीन काहीतरी आपल्या बरोबर आणले होते. मग सर्व ताकद एकवटून त्याने खाली उडी घेतली....झप्पकन ती वस्तू हातात घेतली आणि तस्साच चपळतेने त्याच्या जागेवर जाउन बसला. तो सर्वांपासून काही तरी लपवत होता, काहीतरी खुप मोल्यावन...ते जर कुणाला दिसल तर आखा जग त्याच्या पाठी लागणार होत त्याच्यावर खुप मोठ्गी जवबदारी होती जगाला वचवाची जवाबदारी! एवढ्या मोठ्या जवाबदारीचा ताण त्या छोट्या जीवावर... कय दृष्या होतते मी काय सांगू अशी दृश्या पहावीच लागतात. खुप वेळ चाललेल्या या संघ्र्शा मुळे नटवर थकून गेला होता थोडावेळ तसाच निपचीत पडल्यावर तो हळू हळू हालचाल करू लागला. त्याचे बंद डोळे उघडले गेले आजू बाजूला पाहून त्याने पुन्हा एकदा त्याच्या सुर्क्षीततेची खात्री करुन घेतली, आणि हलकेच मागे लपवलेले हात पुढे आणले त्याच्या हातात जनू स्वर्ग आला होता .

काय आहे त्याच्या हातात, काय आहे!
समोर बसलेल्या प्रत्येकाच्या मनानात हे नक्की आल असणार, आता नटवर चे जुळलेले हात पुढे आले होते.
त्याचा चेहरा कमळासारखा खुलला होता.. त्याची नजर हातांच्या बंद शिंपलीवर खिळली होती!
ती शिंपली आणि शिंपलीतला अद्भुत खजाना!
ती शिंपली हलकेच उघडत गेली..... अन त्या शिंपलीच्या उघडण्या बरोबर नटवर चा चेहरा आणखीन आणखीन तेजाळत गेला त्याचे आधीच मोठ्ठे असलेले डोळे आणखीनं विस्फारत गेले!
काय? काय आहे ? त्या शिंपल्यात
माझी उत्सुकता आता भलतीच ताणली गेली होती, डोळे नटवरच्या हातावर खिळले होते. इतकी अधीर मी! नाटवर केव्हा हात पूर्णं उघडतोय आणि मी केव्हा ती वस्तू पहातिये...माझी उत्सुकता ताणत ताणत एकदाची नटवर ची ओंजळ उघडली आणि........... फूस त्याच्या हातातला एका तुटक्या हिरव्या रंगाच्या बांगडीचा तुकडा मला दिसला. छे!... काय हे !. हा तुकडा बघण्यासाठी का मी एतकी अधीर होते. मला माझेच हसू आले ) , आणि नटवर, त्यावर हसू की चिडू काही कळतच नव्हते. तेव्हडी उसंतच कधी दिली त्याने, तो त्याच्या उद्योगात मशगुल होता. त्याने कधी मला सांगितले ये बघ माझ्या हातात काय आहे. मी स्वत: हूनच तर बघत गेले. मग त्या वर का रागावावे?
पण नटवरसाठी तो तुकडा खरंच खूप मौल्यवान होता. खजिन्या इतका मौल्यवान!
तो आता ही मघाच इतकाच खूश होता. त्याच्या चेहर्‍या वरचा आनंद मघाच सारखाच ओसंडून वाहतं होता. आता मी त्याचा चेहरा पाहतं होते त्याचे ते डोळे त्यातली खजिना सापडल्याची चमक अद्भुत...
केवल अद्भुत!!!
किती निरागस आहे हा!!
मी ही कधी अशीच होते नाही का...
माझ्या जवळ ही असाच खजिना होता!!!
नटवर मला माझ्याही नकळत त्या दिवसांमध्ये घेऊन गेला. आता मी मलाच पाहतं होते, काचपाणी खेळण्यासाठी काचांचे तुकडे जमा करणारी मी ,तेव्हा त्या काचा मला खजिन्या इतक्याच प्रिय होत्या नाही का!
आणि काय! काय... होत माझ्या खजिन्यात! चिंचोक्यांचासाठा, गुंजा, पिंपळाची जाळीदार पान, मोरपीस, नदीच्या पत्रातील वेगवेगळे स्फटिक गारगोट्या, गोट्या, फुलांच्या सुकलेल्या पाकळ्या आणि काय काय ही तर अलीबाबाची गुहा आहे .
मी अलीबाबाच्या गुहेत हरवणारच होते तेव्हड्यात नटवरने मला खेचून बाहेर काडल.
कुठे आहे मी?
माझा खजिना !
काही क्षण खरंच कळेला त्या सुंदर विश्वातून मी ही एकदम कुठे आले....
समोर नटवर तो मला अस सहजासहजी हरवू देणार नव्हता. अरे आता काय करतोय हा?
थोडा वेळ कौतुकाने न्याहाळून अंजारून गोंजारून नटवर त्या काळजाच्या तुकड्याशी संवाद साधत होता. त्याच्या चेहर्‍यावर नक्की कोणते भाव होते त्यात कौतुक होत, वेदना होती, एक अनिवार्य व्यथा होती, काळजी, असहायता, एक तुटलेपण त्याचे हसरे ओठ आणि पाणावलेले डोळे पाहिले असतेत तर तुम्हाला ही एक अविस्मरणीय अनुभव आला असता आता तो कोणत्या भूमिकेत आहे सांगू शकाल!...............
मला तर माझी आईच आठवली....माझी पाठवणी करतानाची आई !
अरे अरे ... अरे थांब का का टाकतोयस ती काच?
किती चिकाटीने मिळवलेलीस तू तेव्हाचा तो आनंद मी ही न्हाऊन निघाले त्या हसर्‍या क्षणात तू तर अखंड बुडला होतास ना आनंद डोहात मग आता हे का !
हे सगळा मनातल्या मनात.
प्रेक्षकांना स्टेजवरच्या पात्रांशी असाच संवाद साधावा लागतो ना? त्याने तो काचेचा तुकडा खिडकीतून बाहेर काडला होता ..... पण का?
तो ती फुटकी बांगडी फेकून देत होता....
'एव्हड्यातच कंटाळा आला का खेळण्याचा ' पण नाही हा कंटाळा नव्हता कदाचित खेळ, जीव घेणं खेळ.... नटवर ही कासावीस झाला होता त्याच्या चेहर्‍यावर ओढाताण स्पष्ट दिसून येत होती .... पिळवटलेल्या अंतःकरणाने त्याने तो काचेचा तुकडा खिडकी बाहेर काडला होता, त्याच अंग एकदम आक्रसून गेलं होत, डोळे गच्चमिटलेले स्स्स...... आता काही तरी भयानक घडणार होतं.
आSSS...............
त्यानं ती काच खिडकीतून खाली सोडून दिली. आ आ अरे!... का?
आऽऽऽऽ
जणू त्या काचेचीच किंकाळी माझ्या कानात घुमू लागली... आणि ती काच अशी निर्दयीपणे सोडून देणारा नाटक्या माझ्या समोर बसला होता... आता काही क्षणां पूर्वी ती काच त्याचा ध्यास होती, मग साधना, साध्य किती आत्मीयतेने बघत होता तू त्या तुकड्या कडे!
त्या नंतरची ती जीवाची घालमेल .... आणि आणि आताचा हा सुटकारा कोणते भाव खरे?
हे माझ्या डोक्यातले किडे केव्हा आणि कुठे ही वळवळणारे त्याच नटवरला काय तो त्याच्याच मस्तीत मशगुल.....
काचेचा तुकडा खिडकीतून बाहेर टाकतानाचे गच्च मिटलेले डोळे उघडून त्याने दीर्घ सुटकारा सोडला.''चला एक काम झाले.'' चा आविर्भाव
हा बहुतेक एकपात्री प्रयोग होता त्यातला हिरो नटवर व्हीलन नटवर, बाकी सारी पात्र ही तोच...त्यानंतर ही त्याचे काही ना काही चाळे चालूच होते आणि माझं विचार चक्रही! तो काही ना काही करत राहावं आणि मी त्याच्या त्या हालचालींतलं नाट्य अनुभवत राहावं.....
''मम्मी'' त्यानं परत एकदा त्याच्या आईला हाक मारली... दोन्ही हात नमस्कार केल्यासारखे एकमेकांना जोडले आणि कानाच्या दिशेला नेले त्या जोडलेल्या हातांवर मान तिरकी करून अलगद टेकवली आपल्या पापण्या मिटून घेतल्या, तो त्याच्या आईला आपण झोपत आहोत असे सांगत होता! पालीकडून ''सोजा.''.. अस तुटक उत्तर आलं. ती परवांगी घेऊन नटवर त्याच्या जागेवर झोपी गेला.

तो खरंच झोपलाय की.... हा ही त्याच्या कोणत्या भूमिकेचाच भाग असणार आहे हे पाहायला आता मी थांबू शकत न्हवते, माझं स्टेशन जवळ येत होत.
मघाचच्या माझ्या आजूबाजूला बसलेल्या बायका, मुली केव्हाच उठून गेल्या होत्या. त्या जागेवर एक टवटवीत मुलगी येऊन बसली! बाकीचे आम्ही सगळे जण शिणवटलेले सैलावलेले दिसत होतो, एक ती सोडून!. ती आताच उठून आवरून आल्यासारखी ताजी तवानी पावडरच्या जाहिरातीतल्या मॉडेल सारखी एव्हर फ्रेश, उत्साहाने सळसळणारी ब्युटी क्वीन माझ्या शेजारी येऊन बसली. नेव्ही ब्लियू कलरचा स्कर्ट त्यावर त्याच रंगाचा कोट, त्या मधून डोकावणारी फिकट निळ्या गुलाबी रंगाची कॉलर हा तर एअर इंडियाचा युनिफॅर्म .. तिची बहुतेक नाइट शिफ्ट असावी, त्या नंतर तिला तसाच पोशाक केलेली आणखीन एक ब्यूटीक्विन येऊन मिळाली!...
डब्यातलं नाट्य असच रंगणार होत... नवे कलाकार स्टेज वर येत होते नवे प्रेक्षक आसनस्थ होत होते मला आता उतरायचं होत मी उठले माझी जागा क्षणार्धात भरली गेली. उतरण्या आधी नटवरच्या मम्मी ला शोधण्याचा प्रयत्न केला.. आता पर्यंत मी तिचा फक्त आवाजच एकला होता तोही अगदी जेव्हड्यास तेवढा, आणि बुरख्यांची ही गर्दी त्यातला कोणता बुरखा नटवरची मम्मी हे काही मला कळू शकले नाही. त्या बुरख्यांकडे आणि नटवर कडे एकदा बघून मी कौतुकाची पावती फाडली..ऽ अणि उतरले.
नटवरला बरोबर घेऊन! तो माझ्या डोक्यातून कधीच उतरणार नव्हता अगदी आता या कागदावर उतरवे पर्यंत तो माझ्या बरोबरच होता आणी आता हि असेल माझ्याच काय तुमच्या ही बरोबर....
काय होईल त्याच पुढं!... काय बनेल तो? नटवर एक नटसम्राट की नटवर नाटक्या.....गुड बाय आणि गुड लक माझ्या सह प्रवाश्यांनो!.....

..............................................समाप्त
स्वाती फडणीस ............................ २००२

बसंतचं लग्न..१ (ओळख)
बसंतचं लग्न..२ (यमन, यमनकल्याण)
बसंतचं लग्न..३ (भूप)
बसंतचं लग्न..४ (मिया मल्हार)
बसंतचं लग्न..५ (बिहाग)
बसंतचं लग्न..६ (मालकंस)
बसंतचं लग्न..७ (हमीर)
बसंतचं लग्न..८ (भीमपलास)
बसंतचं लग्न..९ (मुलतानी)
बसंतचं लग्न..१० (तोडी)
बसंतचं लग्न..११ (शुद्धसारंग, गौडसारंग)
बसंतचं लग्न..१२ (अहीरभैरव)
बसंतचं लग्न..१३ (केदार)

राम राम मंडळी,

आमच्या बसंतचं लग्न अगदी दृष्ट लागेल असं सुरू आहे बरं का! एकापेक्षा एक दिग्गज असे राग स्थानापन्न झाले आहेत. वेगळ्यावेगळ्या भरजरी स्वरांनी, सुरावटींनी, राग-रागिण्यांच्या सौंदर्यानी आता तो मंडप नटला आहे. मोठमोठ्या रागांची गळाभेट होते आहे. मुलतानी, मल्हार सारखे दिग्गज राग मालकंसासारख्या योग्याची आदबीने विचारपूस करत आहेत. तर कुठे नट, हमीर, केदारासारखी जवान मंडळी बुजुर्ग अशा आमच्या दरबारीला काय हवं नको ते विचारत आहेत! यमन सगळ्यांना हळवेपणाने भेटतो आहे तर तोडीच्या चेहेर्‍यावरूनही उगाचंच थोडीशी स्मितहास्याची रेषा उमटते आहे! अहो आपल्या हिंदुस्थानी रागदारी संगीताची श्रीमंती वर्णावी तरी किती?

पण, त्या रागदारीच्या मांदियाळीमध्ये एक 'देस' नावाचा पाहुणाही आहे बरं का! बसंतच्या लग्नाचा आनंद, रागदारीतली इतर भावंडं भेटल्याचा आनंद अगदी ओसंडून वाहतोय त्याच्या चेहेर्‍यावरून!

राग देस! कसं आहे हो या देसचं व्यक्तिमत्व?

आपला देस तसा हळवा आहे, प्रेमळ आहे, वृत्तीने अगदी रसिक आहे, अन् मोठ्या मनाचा आहे! परंतु स्वभावाने मात्र तसा प्रवाही आहे. एके ठिकाणी फार वेळ थांबणं, गुंतून राहणं त्याच्या स्वभावात नाही. याच्यात सतत पुढे जाण्याची अत्यंत उत्साही वृत्ती आहे.

देस रागाचं स्वरूप पटकन लक्षात येण्यासाठी हे क्लिपिंग ऐका. आग्रा गायकीतल्या माझ्या आवडत्या गायिका शुभ्रा गुहा यांचं हे किल्पिंग आहे. खूप छान आहे ही बंदिश!

देवगंधर्व भास्करबुवा बखले! ग्वाल्हेर, आग्रा, व जयपूर या घराण्यांवर अनन्यसाधारण हुकुमत असलेला एक दिग्गज गवई, त्याचसोबत मराठी संगीतरंगभूमीवरचा एक दिग्गज संगीतदिग्दर्शक. शैला दातार या त्यांच्या नातसूनेने गायलेली आपल्या हिंदुस्थानी रागसंगीतातली,

"पिया कर धर देखो धडकत है मोरी छतिया!"

ही एक अतिशय लोकप्रिय बंदिश इथे ऐका. आहाहा, काय सुरेख बंदिश आहे! भास्करबुवांच्याच शिष्य परंपरेतले मास्तर व त्यांचे शिष्योत्तम संगीतभूषण पं राम मराठेदेखील ही बंदिश फार अप्रतीम गायचे. पण भास्करबुवा एवढ्यावरच थांबले नाहीत. पुढे जाऊन त्यांनी याच बंदिशीवर आधारीत संगीत स्वयंवरात काय सुंदर नाट्यपद बांधलं पाहा -

"मधुकर वन वन फिरत करी गुंजारबाला"

आणि अहो साक्षात नारायणराव बालगंधर्वांच्या स्वरांचा परिसस्पर्श झाला या पदाला! आणखी काय पाहिजे?! सुजन कसा मन चोरी, नाथ हा माझा, मधुकर वन वन अशी एकापेक्षा एक सरस पदं भास्करबुवांनी बांधावीत आणि नारायणराव बालगंधर्व या त्यांच्या शिष्योत्तमाने आपल्या स्वर्गीय स्वरांनी ती अजरामर करावीत! भास्करबुवा-बालगंधर्वांची किती थोर शिष्यपरंपरा आहे ही! मन भरून येतं!

मंडळी, आपली सर्वांचीच पूर्वपुणाई म्हणून या देस रागात अजून एक अप्रतीम गीत जन्माला आलं आणि तुमचेआमचे कान अगदी तृप्त झाले!

उदास का तू, आवर वेडे नयनातील पाणी
लाडके कौसल्ये राणी!

वसंत आला तरुतरूवर, आली नवपालवी
मनात माझ्या उमलून आली तशीच आशा नवी
कानी माझ्या घुमू लागली सादावीण वाणी, लाडके कौसल्ये राणी...

ती वाणी मज म्हणे दशरथा, अश्वमेध तू करी,
चार बोबडे वेद रांगतील तुझ्या धर्मरत घरी
विचार माझा मला जागवी, आले हे ध्यानी, लाडके कौसल्ये राणी....

महाराष्ट्रवाल्मिकी गदिमांच्या सिद्ध लेखणीतून हे शब्द उतरले आणि ते वाचतावाचताच स्वरगंधर्व बाबूजींच्या मनात देस रुंजी घालू लागला आणि एक अप्रतीम गाणं जन्माला आलं. मंडळी, या गाण्याला दाद देतांना गदिमांबाबूजींइतकीच आमच्या देसलाही दाद द्यायला विसरू नका बरं का!

खरंच मंडळी, अहो ह्या देसमुळे मन प्रसन्न होतं अगदी! मनातले सगळे विकार नाहीसे करण्याची ताकद आहे याच्यात!

वसंत पवारांसरखा संगीत दिग्दर्शक आणि आशाताई-बाबुजींसरखे गायक एकत्र येतात आणि देस रागातलं एक केवळ अन् केवळ अप्रतीम गीत जन्माला येतं! कोणतं गीत?

रुपास भाळलो मी,
भुललो तुझ्या गुणांना
मज वेड लाविले तू
सांगू नको कुणाला!

एकान्त पाहुनिया,
जे तू मला म्हणाला,
ऐकून लाजले मी
सांगू नको कुणाला!

क्या बात है! प्रेम करणार्‍या दोन जिवांतलं हे गूज देसमध्ये ऐकायला किती सुंदर वाटतं, तरल वाटतं! क्या बात है वसंत पवारसाहेब! जियो...!

"सुखदां वरदां मातरम्, वन्दे मातरम् !"

काय ओळखलंत का मंडळी? अहो हा पण देसच की! अहो हा तर हा आपल्या देशाचा देस! उत्तर ते दक्षिण आणि पूर्व ते पश्चिम अखंड भारताला एका सूत्रात बांधून ठेवायची अजब किमया साधली आहे देस मधल्या या राष्ट्रगीताने! या गीतातील देसच्या स्वरात आपल्या भारतीयांच्या संस्कृतीची, परंपरांची अन् सभ्यतेची, उत्सवप्रियतेची एक छानशी सावली दिसते! आणि म्हणूनच भारताच्या स्वातंत्र्यवर्षाच्या सुवर्णमहोत्सवी वर्षात आमच्या अण्णांसारख्या दिग्गज गवयाचे 'वन्दे मातरम्'चे सूर संसदेत उमटतात, मनात देसप्रेम आणि देशप्रेम दोन्हीही जागृत होतं आणि जीव धन्य होतो!

आत्ताही माझ्या कानात काही वर्षांपूर्वी दूरदर्शनवर अण्णांनी गायलेल्या,

"बजे, सरगम बजे,
हर तरफसे सरगम बजे, गुंज बनके देस राग!"

ह्या गाण्याचे स्वर रुंजी घालत आहेत....!

-- तात्या अभ्यंकर.

कधी सकाळचा गजर वाजून सांगतो की, "उठा, आवरा, ऑफीसला जा... " आणि आपले मात्र ढिम्म हलायचे मन नसते. इत्तके मस्त स्वप्न पडत असते की ते सोडून ऑफीसला जायचे म्हणजे कैच्याकैच असे वाटावे. ऑफिसमध्ये फोन करून सुट्टी घ्यावी आणि असेच अनादीअनंत काळासाठी आपण आपल्या स्वप्नात रममाण व्हावे अशी अनावर इच�