माहिती

म्हणी आणि वाक्प्रचार ही मराठी भाषेतली आभुषणं आहेत. जे कधी कधी १० वाक्यांतूनही मांडता येत नाही ते एका म्हणीने वा वाक्प्रचाराने साधता येतं.काही म्हणींना ग्रामिण भाषेचा डौल आहे . बर्‍याच म्हणींत यमक जुळवलेली आसतात. तर काही इतक्या विनोदी पटकन ओठांवर हसु आणतात.
काही म्हणी अपभ्रंश होत होत बदलल्या गेल्या, आशाच एका बदलल्या म्हणीची कथा मागच्या भागात सांगितलिच आहे, आता ही दुसरी पाहा .....

काना मागून आली नि तिखट झाली. मुळ म्हण आहे पाना मागून आली नि तिखट झाली.

मिरचीच्या रोपाची जरा जास्त निगा राखावी लागेते, जरा पाणी जास्त झाल तर ती मरतात. त्यामुळे जेव्हा शेतकरी जेव्हा मिरचीचा रोप लावतो तेव्हा तो त्या रोपांची खुप काळजी घेतो. नियमित पाना फुलांची पाहणी करतो. त्यांची वाढ नीट होतेयना या कडे बरच लक्ष असतं. वास्तविक रोपाला आधी पानं फुलं नि सगळ्यात शेवटी फळं लागतात पण एकदा का फळं (मिरची) लागली कि मग त्यांचच कवतिक जास्त.... . तिला हातात घेउन तिचा रंग कसा आहे? आकार कसा आहे? तिला काही रोग नाहीना लागला? ईत्यादी......
त्यामुळे मागाहून आलेल्या या मिरची मुळे त्या पाना फुलांचा मात्र रागाने तिळपापड होतो.
मुळातच तिखटपणा हा मिरचीचा गुणधर्म त्यामुळे ही मिरची पाना मागून आली नि तिखट झाली.

घाटपांडे काकांनी मागच्या भागात एक म्हण दिली होती. ज्याच्यासाठी लुगडं त्येच उघडं.

माझ्या आजीच्या तोंडुन ही म्हण बऱ्याच वेळा ऐकली आहे. पुर्वी बायकांत नऊवाऱ्या साड्या नेसायच प्रमाण बरच होतं. नऊवारी म्हटल तर सगळ्यात लांब-लचक वस्त्र. पण बऱ्याच जणी ती नऊवारी आश्या विचित्र पणे घालत की पोटऱ्या सताड उघड्या. (सगळ्याच नऊवारी नेसणाऱ्या काही पोटऱ्या उघड्या टाकत नाही म्हणा उदा. : तमाश्यातल्या 'लावण्य'वती.) त्यामुळे कदाचीत ही म्हण पडली असावी.

कुर्‍हाडीचा दांडा गोतांस काळ. याची काही गोष्ट आहे का माहीत नाही. पण याची व्युत्पत्ती अशी असावी की कुर्‍हाडीचा दांडा हा लाकडाचा असतो. आणि झाड तोडतांना हाच दांडा आपल्याच गोतांवर (गणगोत = नातेवाईक) गदा आणतो.

अगं अगं म्हशी मला कुठ नेशी..
का कुणास ठाउक पण ही म्हण आठवली लाहानपणा पासून एक काल्पनीक चित्र डोळ्या पुढ उभ राहत. मस्त गावातला हिरवागार माळ आहे. माळावर म्हैशी मजेत चरतायत. तेवढ्यात एका उधळलेल्या म्हशीची शेपटी दादा कोंडकेंनी पकडली आहे. आणि ते हे वाक्य त्यांच्या तोंडी आहे.
असो तर या म्हणीची ही कथा.....

एकदा एक माणुस त्याच्या सासुरवाडिला गेला होता. तिकडे त्याचे बायको बरोबर जाम कडाक्याच भांडाण झाल. आख्खं गाव गोळा झालं. रागाच्या भरात नवरोबा बोलले कि मी परत या गावत पाय ठेवणार नाही. चार दिवस गेले, याला बायकोची आठवण यायला लागली. पण आख्या गावा समोर बोलून चुकलेला, त्यामुळे काही बाही कारणं शोधू लागला. मग त्याला एक कल्पनेची आयडिया सुचली. संध्याकाळी जेव्हा गाई गुरं माळावरून गावाकडे परतत होती तेव्हा एका म्हशीची शेपटी घट्ट पकडून तिच्या मागोमाग चालु लागला, जणू काही ती म्हैसच त्याला ओढतेय.. नि हा लागला बोंबलायला अगं अगं म्हशी........

खुप म्हणी झाल्या नै, आता ह्या वाक्प्रचाराची उत्पत्ती पाहू...

तागास तुर लागू न देणं. (लहान असताना मी ताकास तुर म्हणायचो कारण कानावर तसच पडायचं. पण आता कळल कि हे तागास आहे.)

आपला भारत हा शेतीप्रधान देश (होता?). शेतकरी खरिप आणि रब्बी पिकां बरोबरच आंतर-पिकही ध्यायचा (हल्ली हे माहिती तंत्रज्ञांचच पिक निधतय ती गोष्ट वेगळी) आता आंतर पिक म्हणजे जे मुख्य पिका बरोबर घेतल जात पण मुख्य पिकाला त्रास न होउ देता. आशी काही पिक आहेत कि जी जोडी जोडी ने घेतली तर जमिनिचा कस पण वाढतो. तर ताग आणि तुर ही आशीच एक जोडी. जर तागाच्या प्रत्येक २ फुटांच्या सरिंच्या मध्ये तुर नीट पेरली तर ही दोन्ही पिके चांगली येतात. एक कुशल शेतकरी ताकास तुर लागू देत नाही.

या वाक्प्रचाराचा भावार्थ आसा की इतक्या हुशारीने वागणं की बाजुच्याला जराही अंदाज न येउ देणं.

आकांड तांडव करणे.
हा वाक्प्रचार एकदम सरळ आहे . तांडव हे शिव-शंकरच नृत्य हे मी तुम्हाला सांगायची गरज नाही. बच्चा बच्चा जानता है. क्रोधिष्ट होउन शंकरान तांडवनृत्य केलं नि तिन्ही लोक हादरले हे आपण पुराणात वाचलय. तर आकांड तांडव करणे म्हणजे थैमान घालणे. घर डोक्यावर घेणं.
पण मग ह्या आकांडचा अर्थ काय बर? मला वाटत बहुदा ते अखंड आसाव. (शंकरान अखंड तांडवनृत्य केलं आणि तिन्ही लोक जेरिस आणले) जाणकार मंडळींनी कृपया यावर प्रकाश टाकावा..

ता. क. : लेको ह्ये मुद्दाम काथ्याकुट भागात टाकल है. आमालाबी तुम्च्या कडच्या ष्टोर्‍या सांगा की.....

मला काही माहित आहेत
१. दूर्यौधन
२. दु:शासन
३. युयुत्सु

तुम्हाला माहीती आहेत का?

आपल्या नेहमीच्या बोलण्यात बरेच वेळा आपण म्हणी, वाकप्रचार याचां उपयोग करतो. बर्‍याच वेळा आश्या म्हणी व वाकप्रचार यांच्या मागे काही धटना, गोष्टी धडलेल्या असतात. आपल्या पैकी कुणाला जर आश्या गोष्टी आठवत असतील तर त्याची इथे देवाण-घेवाण करु.

(जर असा घागा आधीच कुणी चालू केला असेल तर सरपंचाना हा धागा उडवण्याची नम्र विनंती. )

सुरुवात मीच करतो.

ऊंटावरचा शहाणा.

एका खेड्यात एक शेतकरी राहात होता. त्याच्या जवळ म्हैस होती. ही भली मोठ्ठी शिंग होती तिला . ती शेतकर्‍याची एकदम लाडकी होती. उकाड्याचे दिवस होते आणि म्हैस भलतीच तहानलेली होती. अंगणात एक भला मोठ्ठा रांजण होता जो त्या शेतकर्‍याच्या घरात पिढ्यांन पिढ्यां पासून होता. म्हैशीनं रांजणात डोकावून पाहील. तिला तळाशी पाणी दिसलं आणि कसबस तिने घातल डोक आतं. पाणी पिउन झाल्यावर डोक काही बाहेर येइना. बिचारी जोर जोरात हंबरायला लागली, शेतकरी धावत बाहेर आला. त्याने पण म्हैशीच अडकलेल डोक बाहेर काढायचा बराच प्रयत्न केला पण काही जमेना. रांजण फोडून म्हैशीला सोडवाव तर तो रांजण पिढ्यांन पिढ्यां चालत आलेला. शेतकर्‍याच मन धजेना.

शेतकर्‍याची ही धडपड तिथून ऊंटावरून जाणार्‍या एका वाटसरूनं पाहिली. तो शेतकर्‍याला म्हणालाकी तो त्याला म्हैशीच डोक बाहेर काढायला मदत करेल. पण तो त्याच्या ऊंटावरून खाली येणार नाही. आणि अंगणातल दार छोट असल्याने ऊंट काही आत येइना. शेवटी शेतकर्‍यानं कुदळ फावडं घेउन भींत फोडली नि त्या शहाण्याला वाट करून दिली. वाटसरूनही वरून पाहिल म्हैशीच डोक बऱ्यापैकी अडकल होत. त्याने शेतकऱ्याला विचारल कि रांजण आणि म्हैस यात त्याला काय जास्त प्रिय आहे. शेतकर्‍याला बिचार्‍याला दोन्हीच प्रिय, पण त्यतल्या त्यात रांजण पिढ्यांन पिढ्यां चालत आलेला त्यामुळे त्याने रांजण सांगितल.

झालं, या शहाण्याने शेतकर्‍याला म्हैशीची मान कापायला सांगितली. रांजण वाचावायचा म्हणून शेतकर्‍यानं जड मनाने म्हैशीला मारल. पण तिच डोक आतच राहील. शेवटी म्हैशीच डोक बाहेर काढण्यासाठी शहाण्याने तो रांजणही फोडायला लावला.

जर शेतकर्‍याने ऊंटावरच्या शहाण्याचा सल्ला न ऐकता आधिच तो रांजण फोडला असता तर, त्याला अंगणाची भींतही फोडावी लागली नसती आणि त्याची लाडकी म्हैस पण वाचली असती.

तेव्हा पासून जो कुणी असा सल्ला देउ लागला की ज्यात ऐकणार्‍याच फायद्यापेक्षा नुकसानच जास्त आसेल तर तो सल्ला देणार्‍याला ऊंटावरचा शहाणा ही उपाधी मिळु लागली.

अजुन एक गोष्ट.
गाढव मेलं ओझ्यानं अन शिंगरू मेलं हेलपाट्यानं

एका गावात एक कुंभार होता. त्याच्याकडे एक गाढव आणि एक शिंगरू होतं. उकाड्याचे दिवस होते, माठांना चांगलीच मागणी होती. त्यामुळे कुंभाराने गाढवाला जरा जास्तच कामाला जुंपल होतं. बिचार गाढव मातीसाठी सकाळ पासून खेट्या मारित होतं, त्या शिंगराला काही काम न धंदा, ते आपलं नुसतच गाढवासंगे फेर्‍या मारित होतं. (कुंभाराने काही त्याला कामाला जुंपलं न्हवत.) शेवटी अतिश्रमाने नि उकाड्याने गाढव नि शिंगरू दोन्ही मरतात. त्यातल्या त्यात गाढव निदान ओज्याने नि श्रमाने तरी मरतं पण शिंगरू मात्र नुसतच हेलपाट्यान मरतं.

तेव्हा पासून गाढव मेलं ओझ्यानं अन शिंगरू मेलं हेलपाट्यानं ही म्हण रुजू जाली.

कुणाला हातावर तुरी देणे का वाक्प्रचार कसा रुढ झाला याची माहीती आहे का?

नुकतेच मटामध्ये भारत सरकारच्या टांकसाळीची जाहिरात पाहिली की, "पहिल्या स्वातंत्र्य युद्धाची १५० वर्षे" च्या स्मृतीत १०० रू ची नाणी इच्छुकांना विकण्यासाठी नोंदणी सुरू आहे. त्यांच्या संकेतस्थळावरही अशीच काही १०० रुपयांची नाणी उपलब्ध आहेत. अर्थात ही नाणी चलनात नसतील हे ही त्यांनी नमूद केले आहे. मी ती नाणी घेण्याची शक्यता नाही. पण ते वाचून मी पाहिलेली वेगवेगळी नाणी व त्यांचे वापर डोळ्यासमोर येऊन गेले.

नुकतेच चलनात आलेले नवीन नाणे म्हणजे ५ रू चे स्टीलचे नाणे. ५० पैशाच्या नाण्यासारखेच वाटणारे. त्यामुळे ५० पैसे समजून ५ रू जाण्याची शक्यता जास्त म्हणून भरपूर लोकांनी सरकारकडे ते नाणे बदलण्याची विनंती केली असे वाचले होते. असा प्रकार आधीही झाला होता जेव्हा २ रू चे स्टीलचे नवीन नाणे काढले होते. मीही १ रू समजूनच ते एकाला देणार होतो. पण तेवढ्यात लक्षात आले, आणि जमा करून ठेवले. आणखी मागे जावे तर १ रू, ५० पैसे, २५ पैसे व १० पैशाची स्टीलची नाणी चलनात आली होती. नाण्यांचे ते सर्व प्रकार दिसतात घरी आताही. स्टीलच्या नाण्यांचे एक बरे आहे ती लोहचुंबकाला चिकटतात त्यामुळे एखाद्या लोहचुंबकावर भरपूर सुट्टे पैसे साठवून ठेवता येतात.

कधी काळी जुनी नाणी जमा करायचाही छंद लागला होता. पण जास्त काळ टिकला नाही. असो, जे छंदिष्ट आहेत ते बरोबर करतात जमा. इतिहासकालीन नाणी, वेगवेगळ्या देशांची नाणी आणि काय काय?
लहानपणी माझ्या आईने ५ पैशाची भरपूर नाणी जमा केली होती. त्यांचे एक जहाज बनवायचे होते म्हणून. पण ते ही काही झाले नाही. वेळेवर ती चलनात काढून टाकली म्हणून बरे, नाहीतर नुकसान झाले असते. ते झाले जुने. २/३ वर्षांपुर्वी मला सवय लागली होती, ऑफिसमधून घरी आल्यावर खिशातील नाणी ड्रॉवर मध्ये टाकायची. मग कधी वेळेवर उपयोगी पडायची.मी माझ्या बहिणीलाही सांगितले होते, 'पाहिजे तेव्हा काढून घे, पण किती जमा झाले मोजायचे नाही.' नंतर मुंबईबाहेर असल्याने त्यात खंड पडला. पण तो घरातील ड्रॉवरमध्ये नाणी जमा होण्यात. मी जिथे रहायचो तिथे हे सुट्टे पैसे एकत्र ठेवणे सुरूच होते. आता २ महिन्यांपुर्वी जेव्हा साफसफाई करताना पूर्ण ड्रॉवर रिकामे केले तेव्हा पाहिले भरपूर नाणी जमा झाली होती, १०० ते ११० रुपये. पण त्यातही थोडे नुकसान हे की २५ पैशांची नाणीही आहेत जी आता कोणी घेत नाही. जरी रिझर्व बँकेने बंद नाही केलीत, (हो, छापणे बंद केले) तरी लोकांनी ती बाद केलीत चलनातून. मधेच ऐकले होते की , बेस्ट चे वाहक घेतात ती नाणी. बघेन प्रयत्न करून.
ह्यावरून आठवले, माझ्यासारखेच किती लोकांनी घरी नाणी जमा करून ठेवली असतील. ज्यातील काही नाण्यांचा उपयोग आता होत नसेल. त्यामुळे आपले व सोबत देशाचेही नुकसान झालेच. तरी ह्यावर मार्ग आहे की बँकेने ती नाणी परत घेतली तर हे टळू शकेल. पण जी नाणी आपण देवाच्या नावाने नदीत/विहिरीत टाकतो ते पैसे तर गेल्यातच जमा आहेत. काही वर्षांपुर्वी त्याबद्दल ही पेपरमध्ये लेख वाचला होता. आधीच नास्तिक त्यात हा लेख वाचल्याने, दुसर्‍यांना नदीत पैसे टाकायला परावृत्त करू लागलो

बरे, नाण्यांचा इतर उपयोग काय?
सर्वात पहिले समोर दिसते ते नाणे उडविणे. TOSS अर्थात नाणेफेकीत कोणाचा कौल लागतो ते पाहण्यासाठी. शोलेमधील ते प्रसिद्ध नाणे सर्वांना माहित असेलच. किंवा मग अंदाज अपना अपना मधील "चित मैं जिता, पट तू हारा". ह्यातील चित म्हणजे छापा की काटा? Head की Tails? आधी बरे होते, छापा की काटा ठरवण्याकरीता नाण्याची किंमत अर्थात आकडे लिहिले ते काटा व अशोकस्तंभाचे चिन्ह असलेला भाग म्हणजे छापा. पण नंतर ती स्टीलची नाणी आल्यानंतर ते बदलून गेले. पण नंतर कधी छाप काट करण्याकरता काय वापरले आठवत नाही.

तसेच दिव्यात वात नीट रहावी म्हणूनही सर्वात पहिले आपण खिशातील नाणेच बाहेर काढतो.

इतर नाण्यांबद्दल आता नक्की अंदाज नाही, पण १ रुपयाचे नाणे भलतेच उपयोगात आणले गेले सगळीकडे. सार्वजनिक टेलिफोन, वजन करायचे यंत्र, भेट देण्याची पाकिटे. बरं, ह्यातील भेट देण्याच्या पाकिटात १ रूपयाचे नाणे चिकटवून ठेवणे गेल्या ४/५ वर्षात चालू झाले असेल पण टेलिफोन मध्ये ह्याचा वापर फार जुना आहे. अर्थात त्या यंत्रांना हे कळत नसेल की टाकण्यात आलेले नाणे हे खरोखरीचे नाणेच आहे की लोखंडाचा तुकडा, म्हणून तर एक रुपयासारख्या एखाद्या लोखंडाच्या चकतीचा वापरही करण्यात येत होता. किंवा मग खरोखरीच एक रुपयाच्या नाण्याला छिद्र पाडून त्याला दोरा बांधून ते त्या यंत्रात टाकायचे व आतील खटका पडला की ते नाणे परत वर ओढून घ्यायचे असले प्रकार ही लोकांनी केल्याचे मी ऐकले आहे.

अरे हो, आणखी आठवले. माझी फजीतीच म्हणा. लहानपणी वजन करायच्या यंत्रात मी सहज गंमत म्हणून २५ पैशाचे नाणे टाकले ते तिकिट देणार्‍या वाटीत परत आले. मग मी ५० पैशाचे नाणे टाकले. ते ही परत आले. उचापतीत मग मी खिशातील २ रुपयाचे नाणे टाकले तर त्या नालायक यंत्राने ते नाणे आत घेतले. तेव्हा केलेले वजन २ रुपयांना पडले. त्यामुळे माझे वजन कमी झाले होते का ते आठवत नाही. पण खिशातील पैशांचे वजन असेही कमी होऊ शकते हे कळले
आता तर वजन/उंची/ तसेच वजन-उंची ह्यांचा समतोल आहे की नाही ते सांगणारे (Body Mass Index) यंत्रही आले आहे, जे मागते ५ रुपयांचे नाणे. ह्यावर काही मी तसे करून पाहणार नाही

गेल्या दिवाळीत लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी मित्राकडे गेलो होतो तिथे त्यांनी घरातील ठराविक नाणी पूजेत ठेवण्यास काढली होती. त्यात मी कधी न ऐकलेले १० रू चे नाणे पाहिले. बहुधा हे नाणे ही चलनात आले नव्हते.

असो, माझे नाणेपुराण एवढेच.

रिझर्व बँकेच्या ह्या संकेतस्थळावर भारतीय गणराज्यातील नाण्यांची यादी आहे. त्यात हे १० रुपयाचे नाणे नाही. तसेच १२/१५ वर्षांपुर्वी काढलेली ५ रुपयांची नाणी ही त्यात नाहीत. कोणास आठवतेय का ते नाणे? मोठ्या आकाराचे व मागे श्रीमती इंदिरा गांधीचे चित्र असलेले? तसेच आणि काही नाणी माहीत आहेत का जी रिझर्व बँकेच्या संकेतस्थळावरही नमूद नाहीत?

मराठी अस्मितेबद्दल सध्या बरेच काही ऐकू येत आहे. राज ठाकरे यांनी तर तो आपला राजकीय अजेंडा ठरवला आहे. बाकीचे पक्षही यात (आपल्या परीने) उतरले आहेत. मराठी मन मात्र या विषयावर विभागले गेल्यासारखे दिसते. वर्तमानपत्रातील प्रतिक्रिया, ब्लॉग्ज यावरून ते दिसतेय. पण बंगाली लोकांचा भाषाभिमान याविषयी एक चांगला लेख येथे वाचला. मला तो आवडला आणि पटलाही.
http://marathi.webdunia.com/miscellaneous/special08/mumbai/0805/10/10805...

मित्रहो,

जून महिन्यात कंपनी तर्फे ब्रिटन मधे प्रवासाचे घाटत आहे.
अनुभविं कडून मार्गदर्शनाच्या अपेक्षेने लिहित आहे.
कृपया पुढिल माहीती हवी आहे:

१) मुंबई - लंडन प्रवास..
BA, VA, AI किंवा Jet Airways?

कोणता प्रवास ज्यास्त सुखकर आहे?

२) लंडन (हीथ्रो) ते लिस्टरः

विमान कि ट्रेन?

कोणता प्रवास स्वस्त?

३) लिस्टर मध्ये हॉटेलांचे दर काय आहेत?
सर्वसाधारण परंतु स्वच्छ हॉटेल अपेक्षित आहे.

जरा त्या बुश आणि कॉन्डोलिसा राइस यांना हे दाखवा.
म्हणजे कोण अन्नटंचाई आणि माहागाई वाढवतय ते कळेल त्यांना. आयला जरा आम्ही बर खायला लागलो तर लगेच यांच्या पोटात दुखायला लागल.

देश : अमेरिका
परिवार : ३ फुल - २ हाफ्
१ आठवड्याचा अन्न खर्च : $ ३४१.९८ (डॉलर्स)

*****************************************************************************************
देश : जर्मनी
परिवार : २ फुल - २ हाफ्
१ आठवड्याचा अन्न खर्च : $ ५००.०७ (डॉलर्स)

*****************************************************************************************
देश : इटली
परिवार : २ फुल - ३ हाफ्
१ आठवड्याचा अन्न खर्च : $ २६० (डॉलर्स)

*****************************************************************************************
देश : मेक्सिको
परिवार : २ फुल - ३ हाफ्
१ आठवड्याचा अन्न खर्च : $ १८९.०९ (डॉलर्स)

*****************************************************************************************
देश : पोलंड
परिवार : ४ फुल - १ हाफ्
१ आठवड्याचा अन्न खर्च : $ १८९.०९ (डॉलर्स)

*****************************************************************************************
देश : इजिप्त
परिवार : ७ फुल - ५ हाफ्
१ आठवड्याचा अन्न खर्च : $ ६८.५३(डॉलर्स)

*****************************************************************************************
देश : इक्वेडोर
परिवार : ४ फुल - ५ हाफ्
१ आठवड्याचा अन्न खर्च : $ ३१.५५ (डॉलर्स)

**************************************************************************************
देश : भुतान
परिवार : ७ फुल - ६ हाफ्
१ आठवड्याचा अन्न खर्च : $ ५.०३ (डॉलर्स)

*****************************************************************************************
देश : CHAD
परिवार : ३ फुल - ३ हाफ्
१ आठवड्याचा अन्न खर्च : $ १.२३ (डॉलर्स)

*****************************************************************************************

• मराठीचा सर्वांगीण विकास होण्यासाठी प्रयत्न करणे.
• लोकव्यवहारात मराठीचा वापर होण्यासाठी प्रचार करणे.
• ज्ञानव्यवहारात मराठीला प्रतिष्ठा प्राप्त करून देणे.
• मराठी भाषकांच्या भाषिक गरजा पूर्ण करणे

या उद्दिष्टांसाठी काम करीत असलेल्या 'मराठी अभ्यास परिषदेच्या' संकेतस्थळाचे काल मंगल महाराष्ट्रदिनी उद्घाटन झाले. सन्माननीय मिसळपाव सदस्य श्री. चित्तर यांनी या संकेतस्थळाची रचना केलेली आहे.

संकेतस्थळाचा दुवा: http://www.marathiabhyasparishad.com/

आंतरजालावर मराठी भाषेच्या प्रचाराच्या व प्रसाराच्या दृष्टीने हे आणखी एक नवे पाऊल ठरावे असे वाटते!

परिषदेतर्फे 'मराठी अभ्यास परिषद पत्रिका : भाषा आणि जीवन' त्रैमासिक १९८३ पासून नियमितपणे प्रकाशित होते.
ह्या नियतकालिकाला महाराष्ट्र फाउंडेशनचा पुरस्कार (१९९५) प्राप्त झाला आहे. मराठी ज्ञानक्षेत्रात प्रतिष्ठा लाभलेल्या हे त्रैमासिक भाषेला वाहिलेले एकमेव नियतकालिक आहे.
भाषाविषयक सैद्धांतिक विचारविमर्श, भाषांतरित साहित्याची चिकित्सा, भाषा आणि जीवन यांतील अनेकपदरी संबंधांची निरीक्षणे आणि त्यावरील भाष्य यासोबतच अनेक चुरचुरीत सदरे मासिकात वाचायला मिळतात.

संकेतस्थळाच्या माध्यमातून मासिकात पूर्वप्रसिद्धी मिळालेले काही निवडक लेख पुनर्प्रकाशित करण्यात येतील.

या संकेतस्थळाला अवश्य भेट द्यावी. आपल्या मित्रमंडळींनाही अवश्य सांगावे.
काही सूचना, प्रतिक्रिया, अभिप्राय असल्यास अवश्य कळवावेत. ही विनंती.

आज महाराष्ट्रदिनाच्या मुहूर्तावर महाराष्ट्रातल्या दोन महापुरुषांचा 'महाराष्ट्रभूषण' हा खिताब देऊन सन्मान करण्यात येणार असल्याचे शासनाने जाहीर केले आहे. या दोन्ही व्यक्ती महाराष्ट्राला भूषणभूत आहेत हे सर्वांना माहीतच आहे. कविवर्य मंगेश पाडगांवकर नेहमी प्रसिध्दीच्या झोतात असल्यामुळे त्यांचे नांव सर्व मराठीभाषिकाच्या चांगल्या परिचयाचे आहे, तर डॉ.नानासाहेब धर्माधिकारी यांनी प्रसिध्दीपासून दूर राहून समाजाचे प्रबोधन करण्याचे सेवाव्रत गेली चौसष्ठ वर्षे अव्याहतपणे चालवले आहे. त्यांनी सुरू केलेल्या कार्याचा वटवृक्ष आता जगभर फोफावला असल्यामुळे ज्यांनी त्या कार्यात सहभाग घेतला आणि ज्या लोकांना त्यापासून लाभ मिळाला अशा लोकांची संख्या फार मोठी आहे, त्यांना नानासाहेबांविषयी अत्यंत आदर वाटत असणारच, आज अभिमानाने त्यांना आनंदाचे भरते आले असेल.

महिनाभरापूर्वी मंगेश पाडगांवकरांच्या वाढदिवसाच्या दिवशी मी त्यांच्या कांही उत्तमोत्तम काव्यपंक्तीतून त्यांच्याबद्दल लिहिले होते. त्यात भर टाकण्यासारखे खूप कांही असले तरी त्याबद्दल आज लिहिण्यापेक्षा डॉ.नानासाहेब धर्माधिकारी यांची ओळख करून देतो. त्यांच्या मागे गेली चारशेहे वर्षे समाजप्रबोधनाच्या कार्याची वंशपरंपरा आहे. त्यांच्या घराण्याचे मूळचे आडनांव 'शेंडे' असे होते. त्यांच्या भूतकाळातल्या आठव्या पिढीतील पूर्वज गोविंद चिंतामण शांडिल्य ऊर्फ शेंडे हे धर्मजागृतीचे काम स्वेच्छेने करायचे. त्याकाळचे दर्यासारंग कान्होजी आंग्रे यांनी त्यांना सन्मानाने 'धर्माधिकारी' अशी पदवी दिली. तेंव्हापासून आजतागायत त्यांचे घराणे धर्माधिकारी हे आडनांव लावत आले आहेत आणि त्याला समर्पक असे धर्मजागृतीचे काम करीत आले आहेत.

डॉ.नानासाहेबांनी आपल्या पित्याकडून प्रेरणा घेऊन निरूपणाचे सेवाव्रत घेतले आणि ते अव्याहतपणे चालवले आहे. धर्माचरणाविषयी बोलतांना त्या अनुषंगाने अज्ञान, अंधश्रध्दा, भेदाभेद, व्यसनासक्ती, स्त्रियांवरील अत्याचार आदि दुष्ट प्रवृत्तींचे उच्चाटन करून समाजाला सन्मार्गाला लावण्याची शिकवण ते देत आले आहेत. या कामासाठी त्यांनी ६४ वर्षांपूर्वी श्री समर्थ आध्यात्मिक प्रासादिक सेवा समिती स्थापन केली. त्याच्या शाखा आज भारताबाहेरील अनेक देशांपर्यंत पसरल्या आहेत. नानासाहेबांचे वय आता ऐंशीच्या घरात असून त्यांचे पुत्र श्री. अप्पासाहेब यांनी या समाजप्रबोधनाच्या कार्याची धुरा स्वतःच्या शिरावर घेतली आहे. अर्थातच त्यांनी आपल्या वडिलांच्याच निष्ठेने आणि तळमळीने हे व्रत अंगिकारले आहे हे सांगायला नकोच.

'महाराष्ट्रभूषण' या सरकारी पदवीमुळे नानासाहेबाच्या महत्तेत विशेष लक्षणीय अशी वाढ होवो वा न होवो, त्यांचे कार्य त्या विषयी अनभिज्ञ असलेल्या लोकांच्या समोर येऊन त्यांना यातून स्फूर्ती मिळाली तरी समाजाला त्याचा लाभ नक्कीच मिळेल. पाडरांवकरांचे काव्य तर कायमच मनाला तजेला देण्याचे कार्य करत असते. या दोघां विभूतींना सादर प्रणिपात.

लोकहो,

वैशाख शके १९३० मधील ग्रहराशीप्रवेश असे आहेत:-

१)रवि - दिनांक १४/०५/२००८ रोजी दुपारी ०३ वाजून ३३ मिनिटांनी वृषभ राशीत प्रवेश करतो आहे.

२) शुक्र- दिनांक २०/०५/२००८ रोजी सकाळी ०६ वाजून ४४ मिनिटांनी वृषभ राशीत प्रवेश करतो आहे.

वरील राशीप्रवेशाच्या वेळा या मुंबई अक्षांश-रेखांशानुसार आहेत.

आपला,
(गणकभास्कर) धोंडोपंत