या पुस्तकाविषयी थोडेफार ऐकून होते. फारच उत्कंठावर्धक आहे हे सारं. पुढची भाग लवकर टाका.

चांगला परिचय

अफगाणी बंडखोरांनी बर्नेसची हत्या केली. ब्रिटिशांच्या छावनीला वेढा घातला. युद्ध झाले परंतु संख्येने अफगाण ब्रिटिश सैन्यापेक्षा जास्त होते. ब्रिटिश माघारी परतायला लागले. हेच ते इतिहासातील काळे पान. जवळ जवळ साडेचार हजार ब्रिटिश ज्यात सैनिक, नोकर, मुल, बायका सामील होते काबूलवरुन जलालाबादकडे निघाले. जलालाबादला ब्रिटिशांची छावणी होती. या साडेचार हजारापैकी फक्त एक व्यक्ती डॉ. विल्यम बेफोर्ड जलालाबादला पोहचू शकली. बाकी सारे प्रवासात मारल्या गेले.

त्यांचे एक चित्र सर्जन कमांडर कोट्स यांच्या धाग्यावर सादर केले होते.

हे पुस्तक जबरदस्त आहेच. परिचयदेखील आवडला. सवांतर - या विषयावर श्री. जयंत कुलकर्णी यांनी एक लेखमाला लिहावयास सुरुवात केली होती. पण पहिल्या भागानंतर काही लिहिलेले दिसत नाही. कुणाकडे लिंक असल्यास कृपया डकविणे.

धन्यवाद Marathi_Mulgi, कुमार१, शशिकांत ओक, एस (खूप दिवसानंतर). ओक सर मला हे चित्र विकिपिडीयावर सापडले.

या पुस्तकाविषयी थोडेफार ऐकून होते. फारच उत्कंठावर्धक आहे हे सारं. पुढची भाग लवकर टाका.

चांगला परिचय

अफगाणी बंडखोरांनी बर्नेसची हत्या केली. ब्रिटिशांच्या छावनीला वेढा घातला. युद्ध झाले परंतु संख्येने अफगाण ब्रिटिश सैन्यापेक्षा जास्त होते. ब्रिटिश माघारी परतायला लागले. हेच ते इतिहासातील काळे पान. जवळ जवळ साडेचार हजार ब्रिटिश ज्यात सैनिक, नोकर, मुल, बायका सामील होते काबूलवरुन जलालाबादकडे निघाले. जलालाबादला ब्रिटिशांची छावणी होती. या साडेचार हजारापैकी फक्त एक व्यक्ती डॉ. विल्यम बेफोर्ड जलालाबादला पोहचू शकली. बाकी सारे प्रवासात मारल्या गेले.

त्यांचे एक चित्र सर्जन कमांडर कोट्स यांच्या धाग्यावर सादर केले होते.

हे पुस्तक जबरदस्त आहेच. परिचयदेखील आवडला. सवांतर - या विषयावर श्री. जयंत कुलकर्णी यांनी एक लेखमाला लिहावयास सुरुवात केली होती. पण पहिल्या भागानंतर काही लिहिलेले दिसत नाही. कुणाकडे लिंक असल्यास कृपया डकविणे.

धन्यवाद Marathi_Mulgi, कुमार१, शशिकांत ओक, एस (खूप दिवसानंतर). ओक सर मला हे चित्र विकिपिडीयावर सापडले.

धन्यवाद

धन्यवाद

निवडकावर काही भाष्य? ----------------------- http://tukaram.com/

तुकोबाच्या गाथेच्या वह्या जरी नदीत बुडवल्या गेल्या असल्या तरी गाथा लोकांच्या मनामनात राहून तरली गेली असावी. काही पटकन आठवलेले अभंग... (गुगल बाबाच्या कृपेमुळे काही शब्द माहित असले तरी सगळा अभंग मिळवणे सोपे जाते...) तीळ जाळिले तांदूळ । काम क्रोध तैसेचि खळ ।। कां रे सिणलासी वाउगा । न भजता पांडुरंगा ।। मानदंभासाठी । केली अक्षराची आटी ।। तर करुनि तीर्थाटन । वाढविला अभिमान ।। वाटिले ते धन । केली अहंता जतन ।। तुका म्हणे चुकले वर्म । केला अवघाचि अधर्म ।। अनंत ब्रम्हांडे उदरीं । हरि हा बाळक नंदा घरीं ॥ नवल केव्हडें केव्हडें । न कळे कान्होबाचें कोडें ॥ पृथ्वी जेणें तृप्त केली । त्यासि यशोदा भोजन घाली ॥ विश्वव्यापक कमळापती । त्यासि गौळणी कडिये घेती ॥ तुका म्हणे नटधारी । भोग भोगून ब्रम्हचारी ॥ अर्थ इतकाचि साधिला । वेद अनंत बोलिला॥ विठोबासी शरण जावें । निजनिष्ठे नाम गावे ॥ सकळ शास्त्रांचा विचार । अंती इतुकाची निर्धार ॥ अठरा पुराणीं सिद्धांत । तुका म्हणे हाचि हेत ॥ मन हा मोगरा अर्पुनी ईश्वरा ।पुनरपी संसारा येणे नाही ॥ मन हे शेवंती देऊ भगवंती । पुनरपी संसृती येणे नाही ॥ मन हे तुळशी देऊ हृषिकेशि । पुनरपी जन्मा येणे नाही ॥ तुका म्हणे ऐसा जन्म दिला देवा । तुझा वास व्हावा वैकुंठासी ॥ सोनियाचे ताट क्षीरीने भरिलें । भक्षावया दिले श्वानालागी ।। मुक्ताफळहार खरासी घातला । कस्तुरी सुकराला चोचविली ।। वेदपारायण बधिरा सांगे ज्ञान । तयाची ते खूण काय जाणे ।। तुका म्हणे ज्याचे तोचि एक जाणे । भक्तीचे महिमान साधु जाणे || अजूनही आहेत ते पण जरा शोधुन लिहितो.. पैजारबुवा

वैकुंठ स्मशानभूमीत पण तुकोबांचे अभंग लिहिलेले आहेत. आता ते पुसटचे आठवतात.

बाकी आजकालच्या नव ईतिहासकारांनी फॅशन आणली आहे की तुकोबा विद्रोही होते असे म्हणायची ! अगदी हुशार सुषिक्षित लोकंही ह्या अपप्रचाराला बळी पडत आहेत हे पाहुन वाईट वाटते ! आपण मुळ ग्रंथावरुन स्वतःची मते केव्हा बनवायला शिकणार ? तुकोबांनी धर्मातील वाईट प्रथांवर जरुर आसूड ओढले आहेत पण मुळ वेदोक्त धर्माला कोठेही धक्का लावल्याचे दिसत नाही , उलट वेदेक्त धर्माचे समर्थनच दिसते काही काही अभंगात >>> 1340 मातेचीं जो थानें फाडी । तया जोडी कोण ते ॥1॥ वेदां निंदी तो चांडाळ । भ्रष्ट सुतकिया खळ ॥ध्रु.॥ अगी लावी घरा । मग वसती कोठें थारा ॥2॥ तुका ह्मणे वर्म । येरा नाचवितो भ्रम ॥3॥ 1467 वेदविहित तुह्मी आइका हो कर्में । बोलतों तीं वर्में संतांपुढे ॥1॥ चारी वर्ण जाले एकाचिये अंगीं । पापपुण्य भागीं विभागिलें ॥ध्रु.॥ प्रथम पाउलीं पावविला पंथ । आदि मध्य अंत भेद नाहीं ॥2॥ आंबे बोरी वड बाभुळा चंदन । गुणागुणें भिन्न अिग्न एक ॥3॥ तुका ह्मणे मन उन्मन जों होय । तोंवरि हे सोय विधि पाळीं ॥4॥ ११८ अतिवादी नव्हे शुद्ध या बीजाचा । ओळखा जातीचा अंत्यज तो ॥१॥ वेद श्रुति नाहीं ग्रंथ ज्या प्रमाण । श्रेष्ठाचें वचन न मानी जो ॥ध्रु.॥ तुका म्हणे मद्यपानाचें मिष्टान्न । तैसा तो दुर्जन शिवों नये ॥२॥

विद्रोही तुकाराम माझा आवडता संत कवी. एखाद्या शुद्राने ब्राह्मणांच्या अधिकाराविरुद्ध बंड करायची गोष्ट सतराव्या शतकात कोणी ऐकली नसेल. तुकारामाला मोक्षप्राप्तीचा मार्ग सांगण्याचा अधिकार आहे काय यावर धर्ममार्तण्डाकडून योग्य निर्णय तेव्हाच्या ब्रम्हवृंदाना हवा होता अखेरीस गावच्या पाटलाकडून तुकारामाविरुद्ध दावा चालवावा लागला हेतु एकच की तुकारामांचे अभंग बंदी व्हावी. तुकाराम विद्रोही का वाटतात त्यासाठी तो काळ तेव्हाचे अधिकार आणि तुकारामाची अभंगरचना समजून घ्यावी लागते, तेव्हा विद्रोही तुकारामाची ओळख होते. ''बरा देवा कुणबी केलो नाही तरि दंभेची असतो मेलो'' ''वेदाचा तो अर्थ आम्हासिच ठावा येरांनी वाहावा भार माथा खादल्याची गोड, देखिल्यास नाही. भार धन वाही मजुरीच .... ..... तुका म्हणे आम्हा सापडले मुळ आपण चि फळ आले हाता.'' संत तुकाराम माझा आवडता कवी म्हणून या धाग्यात हजेरी. ''सत्य असत्याशी मन केले ग्वाही । मानियले नाही बहूमता तुका म्हणे होय मनाशी संवाद|आपुलाची वाद आपनाशी''. -दिलीप बिरुटे (विद्रोही तुकारामाचा फ्यान)

ही सर्व संत मंडळी संसारी लोकांना नक्की काय सांगतात?

सानेगुरुजींनी पंढरपूर मोकळे केले. तोपर्यंत सर्वांना प्रवेश नव्हता. काठी हाणल्याशिवाय समाज सुधरत नाही.

तुम्ही लिहिता, "आपल्याला अर्थाशी घेणे आहे" तर ह्या अभंगांचा अर्थ कुठे मिळेल तेही लिहा बुवा. मला २११४ व २११७, दोहोंचाही अर्थ पूर्ण कळला नाही. मी फार वर्षे ऐकत आलोय ज्ञानेश्वरी आणि गाथेची महती. पहिली तर ह्या आयुष्यात तरी समजेल असे वाटत नाही. तुकाराम तुलनेने सोपा म्हणतात तो तरी समजावा असे वाटते.

माझे आवडते काही प्रचलित अभंग हेंचि दान देगा देवा । तुझा विसर न व्हावा ॥१॥ गुण गाईन आवडी । हेचि माझी सर्व जोडी ॥२॥ न लगे मुक्ति आणि संपदा । संतसंग देई सदा ॥३॥ तुका ह्मणे गर्भवासी । सुखें घालावें आह्मांसी ॥४॥ आम्ही वैकुंठवासी | आलो याची कारणासी || बोलिले जे ऋषी | साच भावे वर्तावया || सध्या वारीचा काळ आहे त्यासाठी खेळ मांडीयेला वाळवंटी घाई नाचती वैष्णव भाईं रे | होतो जयजयकार गर्जत अंबर मातले हे वैष्णव वीर रे | तुका म्हणे सोपी केली पायवाट उतरावया भवसागर रे ||

मऊ मेणाहून आम्ही विष्णुदास | कठीण वज्रास भेदूं ऐसे || ध्रु || मेले जित असों निजोनिया जागे | जो जो जें जें मागे तें तें देऊं || १ || भले तरी देऊं गांडीची लंगोटी | नाठ्याळा चि गांठी देऊं माथां || २ || मायबापाहूनि बहु मायावंत | करूं घातपात शत्रूहूनि || ३ || अमृत तें काय गोड आम्हांपुढे | विष तें बापुडें कडू किती || ४ || तुका म्हणे आम्ही अवघे चि गोड | ज्याचें पुरे कोड त्याचेपरिं || ५ ||

तीर्थी धोंडा पाणी , देव रोकडा सज्जनी भगवतगीता, ज्ञानेश्वरी, वेद यातून देव सापडेलही कदाचित, पण ते सर्व पुढल्या तारखेचे धनादेश आहेत. कधी वटतील सांगता येत नाही. तुकाराम संत सज्जन हाच रोकडा देव असल्याचे सांगतात. ही मला तुकारामांची सर्वात आवडलेली ओळ. तीर्थी धोंडा पाणी म्हणणारे तुकाराम, त्यावरच ज्यांचा धंदा आहे, त्यांना कसे आवडणार? त्यांनी प्रचलित अध्यात्म, देवाची संकल्पना याविरुध्द बंड केले, म्हणून ते विद्रोही असे वाटते.

जाणोनि नेणतें करीं माझें मन । तुझी प्रेमखूण देऊनियां ॥1॥ मग मी व्यवहारीं असेन वर्तत । जेवीं जळाआंत पद्मपत्र ॥ध्रु.॥ ऐकोनि नाइकें निंदास्तुति कानीं । जैसा कां उन्मनी योगिराज ॥2॥ देखोनि न देखें प्रपंच हा दृष्टी । स्वप्निचिया सृष्टी चेविल्या जेवीं ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसें जालियावांचून । करणें तें तें सीण वाटतसे ॥4॥ पांडुरंग पांडुरंग

संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम हे दोनही जणू अप्रतिम तेजाने तळपणारा रत्नेच आहेत. माझा आवडणारा अभंग म्हणजे भेटी लागी जीवा लागलीसे आस, पाहे रात्रंदिवस वाट तुझी ॥धृ॥ पौर्णिमेचा चन्द्रमा चकोरा जीवन, तैसे माझे मन वाट पाही ॥१॥ दिवाळीच्या मुळा लेकि आसावली, पाहतसे वाटूनी पंढरीसी ॥२॥ भुकेलिया बाळ अति शोक करी वाट पाहे परी माऊलीची. तुका म्हणे मज लागलीसे भूक, धावूनी श्रीमुख दावी देवा ॥४॥ तसंच आम्ही जातो आमुच्या गावा हे ही पद अत्यंत आवडीचे. अजूनही बरेच अभन्ग आवडतात इतिहासातल्या प्रत्येक गोष्टीत जातीभेद आणून बघा "ह्यांनी" कसा तुमच्यावर अन्याय केला हे क्षणोक्षणी ओरडून सांगणे हाच बऱ्याच जणांचा धंदा आहे. आणि "ते" विशिष्ट् लोक वरणभात, गूळतूप पोळी खाणारे असले की त्यान्च्याकडून शारीरिक तर दूरच, पण शाब्दिक प्रतिक्रिया पण येणार नाही हे अशा अजेन्डाधारकांच्या पथ्यावरच पडते. हेच लोकं देवळे फोडणाऱ्या आणि सर्व जातींतील हिंदूंना बाटवणाऱ्या आणि त्यातच आपला धर्म बघणार्यांशी पडद्यामागे संधान बांधून असतात. तीनशे वर्षांपूर्वी काय घडले ह्याचा कुठलाही पुरावा नसताना आताच्या काळात काही विशिष्ट जातींना लक्ष करणे आणि धाकटपशा दाखवण्यासाठी रिकामटेकड्यांची फौज कामी लावणे ह्यात काही लोक माहीर आहेत. आपल्या मिपावर पण संत रामदासांना आदिलशाहाचे हेर आणि स्वराज्याचे शत्रू म्हणणारे दिवटे होतेच की. आता काही संघटनांचा हा उघड उघड अजेन्डा आहे. त्यामुळे त्या अनुषंगाने ही चर्चा पुढे जाऊ नये. अशांसाठी कदाचित खालील अभंग लागू पडावा काय? जाळे घातले सागरी । बिंदु न राहे भीतरी ॥१॥ तैसे पापियाचे मन । तया नावडे कीर्तन ॥धृ॥ गाढव गंगेसी न्हाणिले । जाउनि उकरड्यावरी लोळे ॥२॥ तैसे पापियाचे मन । तया नावडे कीर्तन ॥धृ॥ प्रीती पोसिले काउळे । जाउनि विष्ठेवरी लोळे ॥३॥ तैसे पापियाचे मन । तया नावडे कीर्तन ॥धृ॥ माझ्या वाचनाप्रमाणे, मोरे घराण्याचा पिढीजात सावकारीचा धंदा होता आणि सर्व पिढ्यानी तो उत्तम चालवला. तुकारामांनीही तो उत्तम प्रकारे चालवला. पण पुढे दुष्काळात येणेकर्यांनी पाठ फिरवली आणि देणेकर्यांचे देणे द्यावे लागले तसेच दुष्काळातले लोकांचे हाल पाहून तुकारामांनी धान्याची कोठारे खुली केली. एकूणच विषण्णता आणि आत्यंतिक निराशेचा तो काळ. त्यातच पहिली पत्नी आणि अपत्याचा मृत्यू ह्यामुळे झालेले दुःख पाहता तुकारामांना किती सोसावे लागले ह्याची कल्पना करून पाहावी. ह्या अशा प्रतिकूल परिस्थितीतूनच उदारमतवादी विचारांचा श्लोकांवाटे सुंदर विसर्ग झाला असावा.

१५ आम्हां आम्ही आतां वडील धाकुटीं । नाहीं पाठीं पोटीं कोणी दुजें ॥१॥ फावला एकांत एकविध भाव । हरि आम्हांसवें सर्व भोगी ॥२॥ तुका म्हणे अंगसंग एके ठायीं । असों जेथें नाहीं दुजें कोणी ॥३॥

माझे मज कळों येती अवगुण । काय करूं मन अनावर ॥1॥ आतां आड उभा राहें नारायणा । दयासिंधुपणा साच करीं ॥ध्रु.॥ वाचा वदे परी करणें कठीण । इंद्रियां अधीन जालों देवा ॥2॥ तुका ह्मणे तुझा जैसा तैसा दास । न धरीं उदास मायबापा ॥3॥

वेळ आल्यास देवालाही ठणकावायला मागे पुढे न बघणारे तुकोबा आपले आवडते आहेत. सरळसाधा संसारी माणुस ठरवले तर परमार्थात कशी प्रगती करु शकतो याचे रोकडे उदाहरण म्हणजे तुकोबा. येउद्या अजुन अभंग

एक एक ओळ, त्यातून सूचित होणारा अर्थ, तो वाचून मनात उठणारे ज्ञानाचे काहूर अन डोळ्यात विठ्ठलाची मूर्ती तरळल्याने आपसूक जोडल्या जाणाऱ्या हाताची न थांबणारी थरथर, आजही नुसत्या आठवणीने अंगावर रोमांच येतात... डोळ्यातून आनंदाश्रू घळा घळ वाहायला सुरुवात होते, मग मनाने माझा मी रहात नाही अन् विठ्ठलाचा मी होत नाही, अशा त्या शब्दात व्यक्त न करतां येण्या जोग्या अवस्था आयुष्यात फार मोठी अनुभूती देऊन जातात...

अतीव सुंदर! _/\_

अन्यथा एक एक ओळ, त्यातून सूचित होणारा अर्थ, तो वाचून मनात उठणारे ज्ञानाचे काहूर अन डोळ्यात विठ्ठलाची मूर्ती तरळल्याने आपसूक जोडल्या जाणाऱ्या हाताची न थांबणारी थरथर, आजही नुसत्या आठवणीने अंगावर रोमांच येतात... डोळ्यातून आनंदाश्रू घळा घळ वाहायला सुरुवात होते, मग मनाने माझा मी रहात नाही अन् विठ्ठलाचा मी होत नाही, अशा त्या शब्दात व्यक्त न करतां येण्या जोग्या अवस्था आयुष्यात फार मोठी अनुभूती देऊन जातात...

खरोखरच अतिसुंदर अवस्था असते ती. तृप्तता इतकी काठोकाठ भरलेली असते की बस्स्. सगळीकडे मांगल्य भरलेले असते. त्यावेळेस मी फक्त आणि फक्त विठ्ठलाचा असतो. त्याच्याशिवाय मला दुसरं काहीहि नको असतं. कारण दुसरं काही हवंस वाटायला अतृप्तिच शिल्लक राहिलेली नसते. असो.

🙏

तुमचा श्रध्दांची मस्करी करण्यासाठी खोटे नाटे लिहिलेले आहे हे त्यांनी कबुल करुनही तुम्ही त्या लेखनात चांगले तेच शोधता

मी श्रध्दांची मस्करी करण्यासाठी खोटे नाटे लिहिलेले नाही. मी फक्त खोटेनाटे श्रध्देने लिहुन कोणीही श्रध्दावान लोक त्याचे बळी ठरु शकतात इतकेच प्रतिपादीत केले आहे.

सदर प्रतिसाद हटावले जावेत अशी मी संपादकांना विनंतीही केलेली आहे, पण बहुतेक ते सध्या सुट्टीवर असावेत तस्मात ह्या कोपर्‍यात लावलेल्या ज्ञाबोबा तुकोबांच्या फोटोवर जळमटे जमली आहेत ! योग्यवेळी निरथक २ नंबरी प्रतिसादांचा कचरा हटवला जाईल असा माझा ठाम विश्वास आहे !

मला शक्य असतं तर माझ्या हाताने हे पुण्यकर्म केले असते... तुर्तास माझे प्रतिसाद हटवण्यास अनुमोद्न आहे अशी निसंधिग्द खात्री बाळगावी. आमचे बंधुंच्या आनंदासाठी अधिकारी व्यक्तीनी त्यांची विनंती तत्काळ अमलात आणावी... फक्त आम्हाल २ म्हनायचा उद्योग आपण केलाच आहे त्याच्या वरताण परत २-१ करुन आम्हाला पुन्हा १ च्या जवळ न्यायचा जो जावइ बाणा आपण दाखवलात तो ऐतिहासीक आहे हे नक्कि. पण गड्या आम्हाला पर्फेक्ट दोन मधेच राहुद्या ही विनंती वर केली होतीच ती विसरला असाल तर पुन्हा एकदा ती विनंती हात जोडुन हा सेवक आपल्याला करतो आहे_/\_

मार्कस ऑरेलियसजी मी या ध्याग्यावर चुकलोच तुम्हाला समजूनच घेतलं नाही मी. माझ्या सारखा करंटा मीच हेचं काय अंतिम सत्य बाकि सर्व झूठ... दादा मी स्वतःला भामटा बनवल्याने तूझ्या मनाला इतक्या यातना होतील याची मला जराशीही कल्पना न्हवती रे, आपण माझ्यावर इतके प्रेम करता की मी स्वतःला भामटा बनवल्यांने तुम्हाला असह्य त्रास होहून माझे प्रतिसाद तूम्ही संपादकाकडून उडवून लावायला गेलात ? तुमचे निर्मळ मन, निर्व्याज प्रेम बघून माझे अंतकरण गलबलून गेले आहे. तुकोबा आपण वाचले आहात आसे न्हवे तर अनुभवत आहात असेच आता राहून राहून म्हणावेसे वाटते.... चल बस कर पागले अब रुलायेगा क्या ? (झालं गेलं विसरून जाऊ एक नवी सुरुवात करु असे वाचावे) मेरे सारे प्रतिसाद इस धागेसे तत्काल उडा दिये जाय अशी माझी मनापासून हातजोडून विनंती आहे... माझ्या बंधूंच्या दुख्खास मी कारणीभूत झालो, आता मी तीर्थयात्रा करेन तेंव्हाच या पापातून मुक्त होईन अशी प्रतिज्ञा मी समस्त मिपाकरांच्यासाक्षीने करत आहे...

बापरे.. काय ती चर्चा. :-) पण त्यानिमित्तानं आणिक काही खटांसि खट असे तुकोबांचे अभंग वाचायला मिळालेत! असो. जगात भामटे असणारच आणि त्याला माझ्यासारखे सामान्यजन बळीही पडणारच. अहो साक्षात ठाकुरांनाही ते चुकलेले नाही, त्यात माझ्यासारख्यांची काय हो कथा! पण एके ठिकाणी ठाकुरच स्वतः सांगतात, "ब्रह्म अजून उष्टे झालेले नाही". म्हणजे कुणालाही त्याचे शब्दांत वर्णनच करता आलेले नाही. ते अक्षरशः अवर्णनीय आहे! आता कुणी भामटा या तत्वाबद्दल काही बोलायला जाईल सुद्धा, तर काय बोलेल? जे काही त्याबद्दल थोरामोठ्यांनी लिहिलंय/सांगीतलंय तेच ना? मग त्यानं विशेष अपाय होत नाही. अपाय तेव्हा होईल जेव्हा तो विरुद्ध मत व्यक्त करेल आणि तेदेखील पटण्यायोग्य असेल. दोन्ही बाजू बरोबर वाटून गोंधळ उडून, बुद्धीभेद होईल/होऊ शकेल. अशावेळेस आपण विश्वास कुणावर ठेवायचा हा प्रश्न येतो. विश्वास डळमळला की भक्तीमार्गात पुढे जाणेच अशक्य. इथं बुद्धीभेद करणार्‍याचा दोष कमी असून बुद्धीभेद करून घेणार्‍याचा दोष जास्त आहे! असो. बाकी, कसोटीचा प्रसंग आल्यावर आपला विश्वास किती दृढ आहे ते आपले आपल्याला जाणवतेच. त्यामुळे ज्याने त्याने आपापली पायरी ओळखावी आणि वृत्ती अंतर्मुख ठेवून आपल्यातले दोष बाजूला करण्यास वेळ द्यावा हे ईष्ट. इत्यलम्

आपले संत नक्की संत कसे झाले, ने नक्की काय वाचन करत होते ह्या विषयी फार म्हणजे फार कमी माहीती उपलब्ध्द आहे. तरी समर्थांनी दासबोधात लिस्ट देऊन ठेवली आहे संदर्भ ग्रंथांची पण बाकी अन्य संत काय वाचत होते ह्या विषयी काहीच माहीती नाही . (कदाचित आपला अभ्यास कमी आहे.) आज एक तुकोबांचा अभंग सापडला अन त्यावरुन असे वाटले की तुकोबांनी अमृतानुभव वाचला असावा . ( अर्थात हा एक अंदाज आहे , कोणतेही लेखन न वाचता समान अनुभव येणे हे अध्यात्माचा क्षेत्रात काही विशेष बाब नाही !) तुकाराम गाथा - ५८१ गोडीपणें जैसा गुळ । तैसा देव जाला सकळ ॥१॥ आतां भजों कवणे परी । देव सबाह्य अंतरीं ॥ध्रु.॥ उदका वेगळा । नव्हे तरंग निराळा ॥२॥ हेम अळंकारा नामीं । तुका म्हणे तैसे आम्ही ॥३॥ अमृतानुभव : गोडी आणि गुळु । कापुरु आणि परिमळु । निवडूं जातां पांगुळु । निवाडु होये ॥ १-२३ ॥ नाना कापुरु आणि परिमळु । कापुरचि केवळु । गोडी आणि गुळु । गुळुचि जेवीं ॥ २-६३ ॥ जळ तरंगीं दोहीं । जळावांचूनि नाहीं । म्हणौनि आन कांहीं । नाहीं ना नोहे ॥ ७-२३७ ॥ नाग मुदी कंकण । त्रिलिंगीं भेदली खूण । घेतां तरी सुवर्ण । घेईजे कीं ॥ ९-१२ ॥ म्हणोनि भजतां भजावें । मा न भजतां कय नव्हे ? । ऐसें नाहीं स्वभावें । श्रीशिवुचि असे ॥ ९-४९ ॥ || पांडुरंग पांडुरंग ||

भुंकती तीं द्यावीं भुंकों । आपण त्यांचें नये शिकों ॥१॥ भाविकांनीं दुर्जनाचें । मानूं नये कांहीं साचें ॥ध्रु.॥ होइल तैसें बळ । फजीत करावे ते खळ ॥२॥ तुका म्हणे त्यांचें । पाप नाहीं ताडणाचें ॥३॥

ऐसें कैसे झाले भोंदू। कर्म करुनि म्हणती साधू | अंगा लावुनि राख। डोळे झाकुनि करिती पाप। दावी वैराग्याची कळा। भोगी विषयांचा सोहळा। तुका म्हणे सांगो किती। जळो तयांची संगती।

मन करा रे प्रसन्न । सर्व सिद्धीचें कारण । मोक्ष अथवा बंधन । सुख समाधान इच्छा ते ॥१॥ मनें प्रतिमा स्थापिली । मनें मना पूजा केली । मनें इच्छा पुरविली । मन माउली सकळांची ॥ध्रु.॥ मन गुरू आणि शिष्य । करी आपुलें चि दास्य । प्रसन्न आपआपणास । गति अथवा अधोगति ॥२॥ साधक वाचक पंडित । श्रोते वक्ते ऐका मात । नाहीं नाहीं आनुदैवत । तुका म्हणे दुसरें ॥३॥

मेरे रामको नाम जो लेवे बारोंबार । त्याके पाऊं मेरे तनकी पैजार ॥ध्रु.॥ हांसत खेलत चालत बाट । खाणा खाते सोते खाट ॥1॥ जातनसुं मुजे कछु नहिं प्यार । असते की नही हेंदु धेड चंभार ॥2॥ ज्याका चित लगा मेरे रामको नाव । कहे तुका मेरा चित लगा त्याके पाव ॥3॥

काय वृंदावन मोहियेलें गुळें । काय जिरें काळें उपचारिलें ॥1॥ तैसी अधमाची जाती च अधम । उपदेश श्रम करावा तो ॥ध्रु.॥ न कळे विंचवासी कुरवाळीलें अंग । आपले ते रंग दावीतसे ॥2॥ तुका ह्मणे नये पाकासी दगड । शूकरासी गोड जैसी विष्ठा ॥3॥

होऊनि संन्यासी भगवीं लुगडीं । वासना न सोडी विषयांची ॥1॥ निंदिती कदान्न इिच्छती देवान्न । पाहाताती मान आदराचा ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसें दांभिक भजन । तया जनादऩन भेटे केवीं ॥3॥ -

देहभाव आह्मी राहिलों ठेवूनि । निवांत चरणीं विठोबाच्या ॥1॥ आमुच्या हिताचा जाणोनि उपाव । तो चि पुढें देव करीतसे ॥ध्रु.॥ ह्मणउनी नाहीं सुख दुःख मनीं । ऐकिलिया कानीं वचनाचें ॥2॥ जालों मी निःसंग निवांत एकला । भार त्या विठ्ठला घालूनियां ॥3॥ तुका ह्मणे जालों जयाचे अंकित । तो चि माझें हित सर्व जाणे ॥4॥

राम ह्मणतां राम चि होइजे । पदीं बैसोन पदवी घेइजे ॥1॥ ऐसें सुख वचनीं आहे । विश्वासें अनुभव पाहें ॥ध्रु.॥ रामरसाचिया चवी । आन रस रुचती केवीं ॥2॥ तुका ह्मणे चाखोनि सांगें । मज अनुभव आहे अंगें ॥3॥

जाला अंगें देव जो आपण । तयासी हे जन अवघे देव ॥१॥ येरांनीं सांगावी रेमट काहाणी । चित्ता रंजवणी करावया ॥ध्रु.॥ धाला आणिकांची नेणे तहान भूक । सुखें पाहें सुख आपुलिया ॥२॥ तुका म्हणे येथे पाहिजे अनुभव । शब्दाचे गौरव कामा नये ॥३॥

निवडकावर काही भाष्य? ----------------------- http://tukaram.com/

तुकोबाच्या गाथेच्या वह्या जरी नदीत बुडवल्या गेल्या असल्या तरी गाथा लोकांच्या मनामनात राहून तरली गेली असावी. काही पटकन आठवलेले अभंग... (गुगल बाबाच्या कृपेमुळे काही शब्द माहित असले तरी सगळा अभंग मिळवणे सोपे जाते...) तीळ जाळिले तांदूळ । काम क्रोध तैसेचि खळ ।। कां रे सिणलासी वाउगा । न भजता पांडुरंगा ।। मानदंभासाठी । केली अक्षराची आटी ।। तर करुनि तीर्थाटन । वाढविला अभिमान ।। वाटिले ते धन । केली अहंता जतन ।। तुका म्हणे चुकले वर्म । केला अवघाचि अधर्म ।। अनंत ब्रम्हांडे उदरीं । हरि हा बाळक नंदा घरीं ॥ नवल केव्हडें केव्हडें । न कळे कान्होबाचें कोडें ॥ पृथ्वी जेणें तृप्त केली । त्यासि यशोदा भोजन घाली ॥ विश्वव्यापक कमळापती । त्यासि गौळणी कडिये घेती ॥ तुका म्हणे नटधारी । भोग भोगून ब्रम्हचारी ॥ अर्थ इतकाचि साधिला । वेद अनंत बोलिला॥ विठोबासी शरण जावें । निजनिष्ठे नाम गावे ॥ सकळ शास्त्रांचा विचार । अंती इतुकाची निर्धार ॥ अठरा पुराणीं सिद्धांत । तुका म्हणे हाचि हेत ॥ मन हा मोगरा अर्पुनी ईश्वरा ।पुनरपी संसारा येणे नाही ॥ मन हे शेवंती देऊ भगवंती । पुनरपी संसृती येणे नाही ॥ मन हे तुळशी देऊ हृषिकेशि । पुनरपी जन्मा येणे नाही ॥ तुका म्हणे ऐसा जन्म दिला देवा । तुझा वास व्हावा वैकुंठासी ॥ सोनियाचे ताट क्षीरीने भरिलें । भक्षावया दिले श्वानालागी ।। मुक्ताफळहार खरासी घातला । कस्तुरी सुकराला चोचविली ।। वेदपारायण बधिरा सांगे ज्ञान । तयाची ते खूण काय जाणे ।। तुका म्हणे ज्याचे तोचि एक जाणे । भक्तीचे महिमान साधु जाणे || अजूनही आहेत ते पण जरा शोधुन लिहितो.. पैजारबुवा

वैकुंठ स्मशानभूमीत पण तुकोबांचे अभंग लिहिलेले आहेत. आता ते पुसटचे आठवतात.

बाकी आजकालच्या नव ईतिहासकारांनी फॅशन आणली आहे की तुकोबा विद्रोही होते असे म्हणायची ! अगदी हुशार सुषिक्षित लोकंही ह्या अपप्रचाराला बळी पडत आहेत हे पाहुन वाईट वाटते ! आपण मुळ ग्रंथावरुन स्वतःची मते केव्हा बनवायला शिकणार ? तुकोबांनी धर्मातील वाईट प्रथांवर जरुर आसूड ओढले आहेत पण मुळ वेदोक्त धर्माला कोठेही धक्का लावल्याचे दिसत नाही , उलट वेदेक्त धर्माचे समर्थनच दिसते काही काही अभंगात >>> 1340 मातेचीं जो थानें फाडी । तया जोडी कोण ते ॥1॥ वेदां निंदी तो चांडाळ । भ्रष्ट सुतकिया खळ ॥ध्रु.॥ अगी लावी घरा । मग वसती कोठें थारा ॥2॥ तुका ह्मणे वर्म । येरा नाचवितो भ्रम ॥3॥ 1467 वेदविहित तुह्मी आइका हो कर्में । बोलतों तीं वर्में संतांपुढे ॥1॥ चारी वर्ण जाले एकाचिये अंगीं । पापपुण्य भागीं विभागिलें ॥ध्रु.॥ प्रथम पाउलीं पावविला पंथ । आदि मध्य अंत भेद नाहीं ॥2॥ आंबे बोरी वड बाभुळा चंदन । गुणागुणें भिन्न अिग्न एक ॥3॥ तुका ह्मणे मन उन्मन जों होय । तोंवरि हे सोय विधि पाळीं ॥4॥ ११८ अतिवादी नव्हे शुद्ध या बीजाचा । ओळखा जातीचा अंत्यज तो ॥१॥ वेद श्रुति नाहीं ग्रंथ ज्या प्रमाण । श्रेष्ठाचें वचन न मानी जो ॥ध्रु.॥ तुका म्हणे मद्यपानाचें मिष्टान्न । तैसा तो दुर्जन शिवों नये ॥२॥

विद्रोही तुकाराम माझा आवडता संत कवी. एखाद्या शुद्राने ब्राह्मणांच्या अधिकाराविरुद्ध बंड करायची गोष्ट सतराव्या शतकात कोणी ऐकली नसेल. तुकारामाला मोक्षप्राप्तीचा मार्ग सांगण्याचा अधिकार आहे काय यावर धर्ममार्तण्डाकडून योग्य निर्णय तेव्हाच्या ब्रम्हवृंदाना हवा होता अखेरीस गावच्या पाटलाकडून तुकारामाविरुद्ध दावा चालवावा लागला हेतु एकच की तुकारामांचे अभंग बंदी व्हावी. तुकाराम विद्रोही का वाटतात त्यासाठी तो काळ तेव्हाचे अधिकार आणि तुकारामाची अभंगरचना समजून घ्यावी लागते, तेव्हा विद्रोही तुकारामाची ओळख होते. ''बरा देवा कुणबी केलो नाही तरि दंभेची असतो मेलो'' ''वेदाचा तो अर्थ आम्हासिच ठावा येरांनी वाहावा भार माथा खादल्याची गोड, देखिल्यास नाही. भार धन वाही मजुरीच .... ..... तुका म्हणे आम्हा सापडले मुळ आपण चि फळ आले हाता.'' संत तुकाराम माझा आवडता कवी म्हणून या धाग्यात हजेरी. ''सत्य असत्याशी मन केले ग्वाही । मानियले नाही बहूमता तुका म्हणे होय मनाशी संवाद|आपुलाची वाद आपनाशी''. -दिलीप बिरुटे (विद्रोही तुकारामाचा फ्यान)

ही सर्व संत मंडळी संसारी लोकांना नक्की काय सांगतात?

सानेगुरुजींनी पंढरपूर मोकळे केले. तोपर्यंत सर्वांना प्रवेश नव्हता. काठी हाणल्याशिवाय समाज सुधरत नाही.

तुम्ही लिहिता, "आपल्याला अर्थाशी घेणे आहे" तर ह्या अभंगांचा अर्थ कुठे मिळेल तेही लिहा बुवा. मला २११४ व २११७, दोहोंचाही अर्थ पूर्ण कळला नाही. मी फार वर्षे ऐकत आलोय ज्ञानेश्वरी आणि गाथेची महती. पहिली तर ह्या आयुष्यात तरी समजेल असे वाटत नाही. तुकाराम तुलनेने सोपा म्हणतात तो तरी समजावा असे वाटते.

माझे आवडते काही प्रचलित अभंग हेंचि दान देगा देवा । तुझा विसर न व्हावा ॥१॥ गुण गाईन आवडी । हेचि माझी सर्व जोडी ॥२॥ न लगे मुक्ति आणि संपदा । संतसंग देई सदा ॥३॥ तुका ह्मणे गर्भवासी । सुखें घालावें आह्मांसी ॥४॥ आम्ही वैकुंठवासी | आलो याची कारणासी || बोलिले जे ऋषी | साच भावे वर्तावया || सध्या वारीचा काळ आहे त्यासाठी खेळ मांडीयेला वाळवंटी घाई नाचती वैष्णव भाईं रे | होतो जयजयकार गर्जत अंबर मातले हे वैष्णव वीर रे | तुका म्हणे सोपी केली पायवाट उतरावया भवसागर रे ||

मऊ मेणाहून आम्ही विष्णुदास | कठीण वज्रास भेदूं ऐसे || ध्रु || मेले जित असों निजोनिया जागे | जो जो जें जें मागे तें तें देऊं || १ || भले तरी देऊं गांडीची लंगोटी | नाठ्याळा चि गांठी देऊं माथां || २ || मायबापाहूनि बहु मायावंत | करूं घातपात शत्रूहूनि || ३ || अमृत तें काय गोड आम्हांपुढे | विष तें बापुडें कडू किती || ४ || तुका म्हणे आम्ही अवघे चि गोड | ज्याचें पुरे कोड त्याचेपरिं || ५ ||

तीर्थी धोंडा पाणी , देव रोकडा सज्जनी भगवतगीता, ज्ञानेश्वरी, वेद यातून देव सापडेलही कदाचित, पण ते सर्व पुढल्या तारखेचे धनादेश आहेत. कधी वटतील सांगता येत नाही. तुकाराम संत सज्जन हाच रोकडा देव असल्याचे सांगतात. ही मला तुकारामांची सर्वात आवडलेली ओळ. तीर्थी धोंडा पाणी म्हणणारे तुकाराम, त्यावरच ज्यांचा धंदा आहे, त्यांना कसे आवडणार? त्यांनी प्रचलित अध्यात्म, देवाची संकल्पना याविरुध्द बंड केले, म्हणून ते विद्रोही असे वाटते.

जाणोनि नेणतें करीं माझें मन । तुझी प्रेमखूण देऊनियां ॥1॥ मग मी व्यवहारीं असेन वर्तत । जेवीं जळाआंत पद्मपत्र ॥ध्रु.॥ ऐकोनि नाइकें निंदास्तुति कानीं । जैसा कां उन्मनी योगिराज ॥2॥ देखोनि न देखें प्रपंच हा दृष्टी । स्वप्निचिया सृष्टी चेविल्या जेवीं ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसें जालियावांचून । करणें तें तें सीण वाटतसे ॥4॥ पांडुरंग पांडुरंग

संत ज्ञानेश्वर आणि संत तुकाराम हे दोनही जणू अप्रतिम तेजाने तळपणारा रत्नेच आहेत. माझा आवडणारा अभंग म्हणजे भेटी लागी जीवा लागलीसे आस, पाहे रात्रंदिवस वाट तुझी ॥धृ॥ पौर्णिमेचा चन्द्रमा चकोरा जीवन, तैसे माझे मन वाट पाही ॥१॥ दिवाळीच्या मुळा लेकि आसावली, पाहतसे वाटूनी पंढरीसी ॥२॥ भुकेलिया बाळ अति शोक करी वाट पाहे परी माऊलीची. तुका म्हणे मज लागलीसे भूक, धावूनी श्रीमुख दावी देवा ॥४॥ तसंच आम्ही जातो आमुच्या गावा हे ही पद अत्यंत आवडीचे. अजूनही बरेच अभन्ग आवडतात इतिहासातल्या प्रत्येक गोष्टीत जातीभेद आणून बघा "ह्यांनी" कसा तुमच्यावर अन्याय केला हे क्षणोक्षणी ओरडून सांगणे हाच बऱ्याच जणांचा धंदा आहे. आणि "ते" विशिष्ट् लोक वरणभात, गूळतूप पोळी खाणारे असले की त्यान्च्याकडून शारीरिक तर दूरच, पण शाब्दिक प्रतिक्रिया पण येणार नाही हे अशा अजेन्डाधारकांच्या पथ्यावरच पडते. हेच लोकं देवळे फोडणाऱ्या आणि सर्व जातींतील हिंदूंना बाटवणाऱ्या आणि त्यातच आपला धर्म बघणार्यांशी पडद्यामागे संधान बांधून असतात. तीनशे वर्षांपूर्वी काय घडले ह्याचा कुठलाही पुरावा नसताना आताच्या काळात काही विशिष्ट जातींना लक्ष करणे आणि धाकटपशा दाखवण्यासाठी रिकामटेकड्यांची फौज कामी लावणे ह्यात काही लोक माहीर आहेत. आपल्या मिपावर पण संत रामदासांना आदिलशाहाचे हेर आणि स्वराज्याचे शत्रू म्हणणारे दिवटे होतेच की. आता काही संघटनांचा हा उघड उघड अजेन्डा आहे. त्यामुळे त्या अनुषंगाने ही चर्चा पुढे जाऊ नये. अशांसाठी कदाचित खालील अभंग लागू पडावा काय? जाळे घातले सागरी । बिंदु न राहे भीतरी ॥१॥ तैसे पापियाचे मन । तया नावडे कीर्तन ॥धृ॥ गाढव गंगेसी न्हाणिले । जाउनि उकरड्यावरी लोळे ॥२॥ तैसे पापियाचे मन । तया नावडे कीर्तन ॥धृ॥ प्रीती पोसिले काउळे । जाउनि विष्ठेवरी लोळे ॥३॥ तैसे पापियाचे मन । तया नावडे कीर्तन ॥धृ॥ माझ्या वाचनाप्रमाणे, मोरे घराण्याचा पिढीजात सावकारीचा धंदा होता आणि सर्व पिढ्यानी तो उत्तम चालवला. तुकारामांनीही तो उत्तम प्रकारे चालवला. पण पुढे दुष्काळात येणेकर्यांनी पाठ फिरवली आणि देणेकर्यांचे देणे द्यावे लागले तसेच दुष्काळातले लोकांचे हाल पाहून तुकारामांनी धान्याची कोठारे खुली केली. एकूणच विषण्णता आणि आत्यंतिक निराशेचा तो काळ. त्यातच पहिली पत्नी आणि अपत्याचा मृत्यू ह्यामुळे झालेले दुःख पाहता तुकारामांना किती सोसावे लागले ह्याची कल्पना करून पाहावी. ह्या अशा प्रतिकूल परिस्थितीतूनच उदारमतवादी विचारांचा श्लोकांवाटे सुंदर विसर्ग झाला असावा.

१५ आम्हां आम्ही आतां वडील धाकुटीं । नाहीं पाठीं पोटीं कोणी दुजें ॥१॥ फावला एकांत एकविध भाव । हरि आम्हांसवें सर्व भोगी ॥२॥ तुका म्हणे अंगसंग एके ठायीं । असों जेथें नाहीं दुजें कोणी ॥३॥

माझे मज कळों येती अवगुण । काय करूं मन अनावर ॥1॥ आतां आड उभा राहें नारायणा । दयासिंधुपणा साच करीं ॥ध्रु.॥ वाचा वदे परी करणें कठीण । इंद्रियां अधीन जालों देवा ॥2॥ तुका ह्मणे तुझा जैसा तैसा दास । न धरीं उदास मायबापा ॥3॥

वेळ आल्यास देवालाही ठणकावायला मागे पुढे न बघणारे तुकोबा आपले आवडते आहेत. सरळसाधा संसारी माणुस ठरवले तर परमार्थात कशी प्रगती करु शकतो याचे रोकडे उदाहरण म्हणजे तुकोबा. येउद्या अजुन अभंग

एक एक ओळ, त्यातून सूचित होणारा अर्थ, तो वाचून मनात उठणारे ज्ञानाचे काहूर अन डोळ्यात विठ्ठलाची मूर्ती तरळल्याने आपसूक जोडल्या जाणाऱ्या हाताची न थांबणारी थरथर, आजही नुसत्या आठवणीने अंगावर रोमांच येतात... डोळ्यातून आनंदाश्रू घळा घळ वाहायला सुरुवात होते, मग मनाने माझा मी रहात नाही अन् विठ्ठलाचा मी होत नाही, अशा त्या शब्दात व्यक्त न करतां येण्या जोग्या अवस्था आयुष्यात फार मोठी अनुभूती देऊन जातात...

अतीव सुंदर! _/\_

अन्यथा एक एक ओळ, त्यातून सूचित होणारा अर्थ, तो वाचून मनात उठणारे ज्ञानाचे काहूर अन डोळ्यात विठ्ठलाची मूर्ती तरळल्याने आपसूक जोडल्या जाणाऱ्या हाताची न थांबणारी थरथर, आजही नुसत्या आठवणीने अंगावर रोमांच येतात... डोळ्यातून आनंदाश्रू घळा घळ वाहायला सुरुवात होते, मग मनाने माझा मी रहात नाही अन् विठ्ठलाचा मी होत नाही, अशा त्या शब्दात व्यक्त न करतां येण्या जोग्या अवस्था आयुष्यात फार मोठी अनुभूती देऊन जातात...

खरोखरच अतिसुंदर अवस्था असते ती. तृप्तता इतकी काठोकाठ भरलेली असते की बस्स्. सगळीकडे मांगल्य भरलेले असते. त्यावेळेस मी फक्त आणि फक्त विठ्ठलाचा असतो. त्याच्याशिवाय मला दुसरं काहीहि नको असतं. कारण दुसरं काही हवंस वाटायला अतृप्तिच शिल्लक राहिलेली नसते. असो.

🙏

तुमचा श्रध्दांची मस्करी करण्यासाठी खोटे नाटे लिहिलेले आहे हे त्यांनी कबुल करुनही तुम्ही त्या लेखनात चांगले तेच शोधता

मी श्रध्दांची मस्करी करण्यासाठी खोटे नाटे लिहिलेले नाही. मी फक्त खोटेनाटे श्रध्देने लिहुन कोणीही श्रध्दावान लोक त्याचे बळी ठरु शकतात इतकेच प्रतिपादीत केले आहे.

सदर प्रतिसाद हटावले जावेत अशी मी संपादकांना विनंतीही केलेली आहे, पण बहुतेक ते सध्या सुट्टीवर असावेत तस्मात ह्या कोपर्‍यात लावलेल्या ज्ञाबोबा तुकोबांच्या फोटोवर जळमटे जमली आहेत ! योग्यवेळी निरथक २ नंबरी प्रतिसादांचा कचरा हटवला जाईल असा माझा ठाम विश्वास आहे !

मला शक्य असतं तर माझ्या हाताने हे पुण्यकर्म केले असते... तुर्तास माझे प्रतिसाद हटवण्यास अनुमोद्न आहे अशी निसंधिग्द खात्री बाळगावी. आमचे बंधुंच्या आनंदासाठी अधिकारी व्यक्तीनी त्यांची विनंती तत्काळ अमलात आणावी... फक्त आम्हाल २ म्हनायचा उद्योग आपण केलाच आहे त्याच्या वरताण परत २-१ करुन आम्हाला पुन्हा १ च्या जवळ न्यायचा जो जावइ बाणा आपण दाखवलात तो ऐतिहासीक आहे हे नक्कि. पण गड्या आम्हाला पर्फेक्ट दोन मधेच राहुद्या ही विनंती वर केली होतीच ती विसरला असाल तर पुन्हा एकदा ती विनंती हात जोडुन हा सेवक आपल्याला करतो आहे_/\_

मार्कस ऑरेलियसजी मी या ध्याग्यावर चुकलोच तुम्हाला समजूनच घेतलं नाही मी. माझ्या सारखा करंटा मीच हेचं काय अंतिम सत्य बाकि सर्व झूठ... दादा मी स्वतःला भामटा बनवल्याने तूझ्या मनाला इतक्या यातना होतील याची मला जराशीही कल्पना न्हवती रे, आपण माझ्यावर इतके प्रेम करता की मी स्वतःला भामटा बनवल्यांने तुम्हाला असह्य त्रास होहून माझे प्रतिसाद तूम्ही संपादकाकडून उडवून लावायला गेलात ? तुमचे निर्मळ मन, निर्व्याज प्रेम बघून माझे अंतकरण गलबलून गेले आहे. तुकोबा आपण वाचले आहात आसे न्हवे तर अनुभवत आहात असेच आता राहून राहून म्हणावेसे वाटते.... चल बस कर पागले अब रुलायेगा क्या ? (झालं गेलं विसरून जाऊ एक नवी सुरुवात करु असे वाचावे) मेरे सारे प्रतिसाद इस धागेसे तत्काल उडा दिये जाय अशी माझी मनापासून हातजोडून विनंती आहे... माझ्या बंधूंच्या दुख्खास मी कारणीभूत झालो, आता मी तीर्थयात्रा करेन तेंव्हाच या पापातून मुक्त होईन अशी प्रतिज्ञा मी समस्त मिपाकरांच्यासाक्षीने करत आहे...

बापरे.. काय ती चर्चा. :-) पण त्यानिमित्तानं आणिक काही खटांसि खट असे तुकोबांचे अभंग वाचायला मिळालेत! असो. जगात भामटे असणारच आणि त्याला माझ्यासारखे सामान्यजन बळीही पडणारच. अहो साक्षात ठाकुरांनाही ते चुकलेले नाही, त्यात माझ्यासारख्यांची काय हो कथा! पण एके ठिकाणी ठाकुरच स्वतः सांगतात, "ब्रह्म अजून उष्टे झालेले नाही". म्हणजे कुणालाही त्याचे शब्दांत वर्णनच करता आलेले नाही. ते अक्षरशः अवर्णनीय आहे! आता कुणी भामटा या तत्वाबद्दल काही बोलायला जाईल सुद्धा, तर काय बोलेल? जे काही त्याबद्दल थोरामोठ्यांनी लिहिलंय/सांगीतलंय तेच ना? मग त्यानं विशेष अपाय होत नाही. अपाय तेव्हा होईल जेव्हा तो विरुद्ध मत व्यक्त करेल आणि तेदेखील पटण्यायोग्य असेल. दोन्ही बाजू बरोबर वाटून गोंधळ उडून, बुद्धीभेद होईल/होऊ शकेल. अशावेळेस आपण विश्वास कुणावर ठेवायचा हा प्रश्न येतो. विश्वास डळमळला की भक्तीमार्गात पुढे जाणेच अशक्य. इथं बुद्धीभेद करणार्‍याचा दोष कमी असून बुद्धीभेद करून घेणार्‍याचा दोष जास्त आहे! असो. बाकी, कसोटीचा प्रसंग आल्यावर आपला विश्वास किती दृढ आहे ते आपले आपल्याला जाणवतेच. त्यामुळे ज्याने त्याने आपापली पायरी ओळखावी आणि वृत्ती अंतर्मुख ठेवून आपल्यातले दोष बाजूला करण्यास वेळ द्यावा हे ईष्ट. इत्यलम्

आपले संत नक्की संत कसे झाले, ने नक्की काय वाचन करत होते ह्या विषयी फार म्हणजे फार कमी माहीती उपलब्ध्द आहे. तरी समर्थांनी दासबोधात लिस्ट देऊन ठेवली आहे संदर्भ ग्रंथांची पण बाकी अन्य संत काय वाचत होते ह्या विषयी काहीच माहीती नाही . (कदाचित आपला अभ्यास कमी आहे.) आज एक तुकोबांचा अभंग सापडला अन त्यावरुन असे वाटले की तुकोबांनी अमृतानुभव वाचला असावा . ( अर्थात हा एक अंदाज आहे , कोणतेही लेखन न वाचता समान अनुभव येणे हे अध्यात्माचा क्षेत्रात काही विशेष बाब नाही !) तुकाराम गाथा - ५८१ गोडीपणें जैसा गुळ । तैसा देव जाला सकळ ॥१॥ आतां भजों कवणे परी । देव सबाह्य अंतरीं ॥ध्रु.॥ उदका वेगळा । नव्हे तरंग निराळा ॥२॥ हेम अळंकारा नामीं । तुका म्हणे तैसे आम्ही ॥३॥ अमृतानुभव : गोडी आणि गुळु । कापुरु आणि परिमळु । निवडूं जातां पांगुळु । निवाडु होये ॥ १-२३ ॥ नाना कापुरु आणि परिमळु । कापुरचि केवळु । गोडी आणि गुळु । गुळुचि जेवीं ॥ २-६३ ॥ जळ तरंगीं दोहीं । जळावांचूनि नाहीं । म्हणौनि आन कांहीं । नाहीं ना नोहे ॥ ७-२३७ ॥ नाग मुदी कंकण । त्रिलिंगीं भेदली खूण । घेतां तरी सुवर्ण । घेईजे कीं ॥ ९-१२ ॥ म्हणोनि भजतां भजावें । मा न भजतां कय नव्हे ? । ऐसें नाहीं स्वभावें । श्रीशिवुचि असे ॥ ९-४९ ॥ || पांडुरंग पांडुरंग ||

भुंकती तीं द्यावीं भुंकों । आपण त्यांचें नये शिकों ॥१॥ भाविकांनीं दुर्जनाचें । मानूं नये कांहीं साचें ॥ध्रु.॥ होइल तैसें बळ । फजीत करावे ते खळ ॥२॥ तुका म्हणे त्यांचें । पाप नाहीं ताडणाचें ॥३॥

ऐसें कैसे झाले भोंदू। कर्म करुनि म्हणती साधू | अंगा लावुनि राख। डोळे झाकुनि करिती पाप। दावी वैराग्याची कळा। भोगी विषयांचा सोहळा। तुका म्हणे सांगो किती। जळो तयांची संगती।

मन करा रे प्रसन्न । सर्व सिद्धीचें कारण । मोक्ष अथवा बंधन । सुख समाधान इच्छा ते ॥१॥ मनें प्रतिमा स्थापिली । मनें मना पूजा केली । मनें इच्छा पुरविली । मन माउली सकळांची ॥ध्रु.॥ मन गुरू आणि शिष्य । करी आपुलें चि दास्य । प्रसन्न आपआपणास । गति अथवा अधोगति ॥२॥ साधक वाचक पंडित । श्रोते वक्ते ऐका मात । नाहीं नाहीं आनुदैवत । तुका म्हणे दुसरें ॥३॥

मेरे रामको नाम जो लेवे बारोंबार । त्याके पाऊं मेरे तनकी पैजार ॥ध्रु.॥ हांसत खेलत चालत बाट । खाणा खाते सोते खाट ॥1॥ जातनसुं मुजे कछु नहिं प्यार । असते की नही हेंदु धेड चंभार ॥2॥ ज्याका चित लगा मेरे रामको नाव । कहे तुका मेरा चित लगा त्याके पाव ॥3॥

काय वृंदावन मोहियेलें गुळें । काय जिरें काळें उपचारिलें ॥1॥ तैसी अधमाची जाती च अधम । उपदेश श्रम करावा तो ॥ध्रु.॥ न कळे विंचवासी कुरवाळीलें अंग । आपले ते रंग दावीतसे ॥2॥ तुका ह्मणे नये पाकासी दगड । शूकरासी गोड जैसी विष्ठा ॥3॥

होऊनि संन्यासी भगवीं लुगडीं । वासना न सोडी विषयांची ॥1॥ निंदिती कदान्न इिच्छती देवान्न । पाहाताती मान आदराचा ॥2॥ तुका ह्मणे ऐसें दांभिक भजन । तया जनादऩन भेटे केवीं ॥3॥ -

देहभाव आह्मी राहिलों ठेवूनि । निवांत चरणीं विठोबाच्या ॥1॥ आमुच्या हिताचा जाणोनि उपाव । तो चि पुढें देव करीतसे ॥ध्रु.॥ ह्मणउनी नाहीं सुख दुःख मनीं । ऐकिलिया कानीं वचनाचें ॥2॥ जालों मी निःसंग निवांत एकला । भार त्या विठ्ठला घालूनियां ॥3॥ तुका ह्मणे जालों जयाचे अंकित । तो चि माझें हित सर्व जाणे ॥4॥

राम ह्मणतां राम चि होइजे । पदीं बैसोन पदवी घेइजे ॥1॥ ऐसें सुख वचनीं आहे । विश्वासें अनुभव पाहें ॥ध्रु.॥ रामरसाचिया चवी । आन रस रुचती केवीं ॥2॥ तुका ह्मणे चाखोनि सांगें । मज अनुभव आहे अंगें ॥3॥

जाला अंगें देव जो आपण । तयासी हे जन अवघे देव ॥१॥ येरांनीं सांगावी रेमट काहाणी । चित्ता रंजवणी करावया ॥ध्रु.॥ धाला आणिकांची नेणे तहान भूक । सुखें पाहें सुख आपुलिया ॥२॥ तुका म्हणे येथे पाहिजे अनुभव । शब्दाचे गौरव कामा नये ॥३॥

फारच टेंशनवाला लेख!! तरी बरे शेवट गोड झाला म्हणुन, नका हो असे लेख लॉक डाउन मध्ये टाकु. असो. मी पयला

मस्त ..

"डीपी मस्त आहे गं. बारीक झालेली वाटतेयंस", ह्याच टायमिंग जरा मागे पुढे झाल कि मात्र बेक्कार वाट लागू शकते. तुमचा कावेबाजपणा आवडला

हे हे हे, बदमाश पण बायकोला खुश कसं करायचं ते कळलेला नवरा !!! मस्त गोष्ट :D

भूत, प्रेत और मासूम बीवी मन का वहम है, ऐसा कुछ नहीं होता.

दहा वर्षात चांगलाच अनुभव गाठीशी बांधलात, आता पुढचे आयुष्य सुखात जाईल. छान लेख.

फारच टेंशनवाला लेख!! तरी बरे शेवट गोड झाला म्हणुन, नका हो असे लेख लॉक डाउन मध्ये टाकु. असो. मी पयला

मस्त ..

"डीपी मस्त आहे गं. बारीक झालेली वाटतेयंस", ह्याच टायमिंग जरा मागे पुढे झाल कि मात्र बेक्कार वाट लागू शकते. तुमचा कावेबाजपणा आवडला

हे हे हे, बदमाश पण बायकोला खुश कसं करायचं ते कळलेला नवरा !!! मस्त गोष्ट :D

भूत, प्रेत और मासूम बीवी मन का वहम है, ऐसा कुछ नहीं होता.

दहा वर्षात चांगलाच अनुभव गाठीशी बांधलात, आता पुढचे आयुष्य सुखात जाईल. छान लेख.

मस्त.. गाव आठवले माझे हि...

खरंच मनापासून आवडले.

छान लिहिले आहे. माझे गाव आणि आमचे घर डोळ्यासमोर उभे राहिले

चित्रदर्शी आणि स्पर्श करून जाणारे लिखाण. अनेक बारीक सारीक बदल खुप छान टिपले आहेत.

वर्णन बऱ्याच गावांना लागू पडणारे आहे.

शब्द शः कळकळ जाणवली. इतके सुरेख लिहिले आहे की आपला हात धरून ते गाव पाहात आहोत असे वाटले.

सुंदर प्रकटन. सारे प्रवासी घडीचे मधले पाहिले आणि शेवटचे प्रकरण आठवले. जर काल्पनिक लेख म्हणून लिहिला असेल तर सलाम जर खरा अनुभव असेल तर तुम्हाला किती दुःख झाले असेल याची कल्पना करवत नाही.

सुंदर प्रकटन.

मस्त.. गाव आठवले माझे हि...

खरंच मनापासून आवडले.

छान लिहिले आहे. माझे गाव आणि आमचे घर डोळ्यासमोर उभे राहिले

चित्रदर्शी आणि स्पर्श करून जाणारे लिखाण. अनेक बारीक सारीक बदल खुप छान टिपले आहेत.

वर्णन बऱ्याच गावांना लागू पडणारे आहे.

शब्द शः कळकळ जाणवली. इतके सुरेख लिहिले आहे की आपला हात धरून ते गाव पाहात आहोत असे वाटले.

सुंदर प्रकटन. सारे प्रवासी घडीचे मधले पाहिले आणि शेवटचे प्रकरण आठवले. जर काल्पनिक लेख म्हणून लिहिला असेल तर सलाम जर खरा अनुभव असेल तर तुम्हाला किती दुःख झाले असेल याची कल्पना करवत नाही.

सुंदर प्रकटन.

मला गीता सार या अर्थाने बघायचे तर गीताई किंवा अठरा श्लोकी गीता जास्त भावते.. अन्य कोणत्याही रूपापेक्षा.

त्यातून निवडक काही काढणं त्याहून अवघडे सांख्ययोगातले दोन श्लोक > नैनं च्छिंदंती शस्त्राणी आणि या निशा सर्व भूतानां, त्यातल्या त्यात बरे आहेत; म्हणजे साधकाला मार्गदर्शक ठरु शकतात. जाण पांडवा, मी भूतांचा असे आदि-मध्यांत नित्य राहतो आत्म रूप मी सर्वांच्या हृदयात हा सर्वोत्तम ष्लोक म्हणून निवडला गेला हे आश्चर्य आहे. पहिली ओळ जरा तरी बरोबर आहे कारण ती काहीप्रमाणात का होईना सत्याच्या कालातीततेकडे निर्देश करते. पण दुसरी ओळ गंडली आहे. सत्य स्थानबद्ध नाही त्यामुळे हृदयाकडे निर्देश केवळ भावना जागृत करेल पण ती वस्तुस्थिती नाही.

आवडले. -दिलीप बिरुटे

ब्लॉगवर वाचलेच होते. तशी अनेकांनी अनेक भाषांतरे, अनुवाद केलेले आहेतच गीतेचे. आपापल्या परीने ते योग्यही असतीलच. पण अधिकारी व्यक्ती जेव्हा एखादं सुचवते ते खास असते. भावार्थ दीपीका अशीच अतीव सुंदर. भावार्थ गीताही तशीच आहे. ज्या ज्या विषयाकडे धावते मन चंचल अस्थिर ते तेथतेथुनी झणि आवरूनी स्व-वश करावे त्याते जरी स्वभावे स्थिर न च होई तरी सुखे सोडावे आणि पुनरपि तसे स्व-रूपी हळूचि परतू द्यावे सवय लागता अशी सहज ते आत्म-रूपी रंगेल आत्म-रूप ते होता स्थिरता कधी न मग भंगेल -- किती सहज सोप्या भाषेत मांडलंय! वाह! बाकी गीतासार म्हणजे "मीच सर्वत्र व्यापून आहे" असंच महर्षी सुचवताहेत, नाही?

आनन्दा, कुमाऊचा नरभक्षक, संजय क्षीरसागर, राघव आणि प्रा. डॉ. बिरूटे सर यांना मन:पूर्वक धन्यवाद.

मूकवाचका, अनुवाद आवडला.

गीतेवरची सगळीच भाष्ये विलोभनिय आहेत पैजारबुवा,

भगवद्गीतेतील सगळ्यात महत्वाचा श्लोक कोणता या बद्दल कित्येकांना कुतुहल असते. एकदा एका भक्ताने भगवद्गीतेचे सार सांगणारा एकच श्लोक कोणता असे विचारले असता भगवान रमण महर्षींनी पुढील श्लोकाचा उल्लेख केला होता: हे पांडवा (अर्जुना), सगळ्या भूतांचा (सजीव सृष्टीचा) आदि, मध्य आणि अंत मीच आहे. सर्व जीवांच्या अंतःकरणात अहंस्फुरणेच्या रूपात वास्तव्य करून असलेला आत्मा मीच आहे. (भगवद्गीता १०.२०) पुढे महर्षींनी गीता-सार सांगण्यासाठी भगवद्गीतेतल्या निवडक ४२ श्लोकांची सुसंगत आणि क्रमवार मांडणीदेखील केली (इथे हा श्लोक चौथ्या क्रमांकावर येतो). परमहंस स्वामी स्वरूपानंदांच्या श्रीमत भावार्थ गीतेतील श्लोकांचा त्याच क्रमाने संदर्भ घेत महर्षी गीता गद्य स्वरूपात मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे: (१ - भगवद्गीता 2.1) संजयाने धृतराष्ट्रांना कुरूक्षेत्रावरील वृत्तांत कथन करताना सांगितले, "उद्विग्न झालेला पार्थ आपल्या रथामधे मान खाली घालून बसला आहे. त्याच्या अश्रूंचा बांध फुटलेला आहे. अवेळी करुणेचा पाझर फुटून सारासार विचारशक्ती गमावल्याने तो दीनवाणा झालेला आहे, तसेच त्याचे मनोधैर्य पूर्णपणे खचलेले आहे." (२ - भगवद्गीता 13.1) अर्जुनाची ही अवस्था पाहून श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करत आहेत, "हे पार्था, अध्यात्मातले जाणकार विद्वान या देहाला 'क्षेत्र', तसेच त्याला जो जाणतो त्याला 'क्षेत्रज्ञ' असे संबोधतात. (३ - भगवद्गीता 13.2) हे किरीटी (अर्जुना), सर्व क्षेत्रांमधे वसत असलेला क्षेत्रज्ञ मीच आहे असे जाण. तसेच हे लक्षात घे की क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञाला जाणणे हेच खरे ज्ञान आहे असे मी मानतो. (4 - भगवद्गीता 10.20) हे पांडवा (अर्जुना), सगळ्या भूतांचा (सजीव सृष्टीचा) आदि, मध्य आणि अंत मीच आहे. सर्व जीवांच्या अंतःकरणात अहंस्फुरणेच्या रूपात वास्तव्य करून असलेला आत्मा मीच आहे. (भगवद्गीता १०.२०) (5 - भगवद्गीता 2.27) निसर्गाचा नियमच असा आहे की उगवलेला दिवस मावळतो आणि अस्तंगत झालेला सूर्य पुन्हा उगवतो. जन्माला आलेल्या प्रत्येक गोष्टीचा विनाश होतो आणि नाश पावलेली वस्तु पुन्हा उत्पन्न होते. हे अर्जुना, हा निसर्गनियम अटळ आहे हे लक्षात घेता अनाठायी शोक करणे तुला शोभत नाही. (6 - भगवद्गीता 2.20) आत्म्याचा जन्म होणे किंवा मृत्यु होणे संभवत नाही. तो अज, शाश्वत, नित्य आणि पुराणपुरूष आहे. त्यामुळे तो कधी काळी अस्तित्वात होता किंवा भविष्यात अस्तित्वात येईल असे घडत नाही. एखाद्या व्यक्तीच्या सावलीवर तीक्ष्ण शस्त्राने वार केले तर त्याच्या देहाला जखमा होत नाहीत. तद्वतच मरणधर्मा असलेला असलेला देह मृत्युमुखी पडला तरी आत्मा अभंगच राहतो. (7 - भगवद्गीता 2.24) आत्मा सर्वव्यापी तसेच नित्य असल्याने तुटणे, जळणे, भिजणे किंवा वाळणे असे क्रियाकलाप त्याच्या बाबतीत संभवत नाहीत. तो अचल (आपल्या स्थितीपासून न ढळणारा), स्थिर, सनातन (स्थळ आणि काळ यांच्या पलीकडे असलेला), अव्यक्त (प्रकट स्वरूपात नसलेला) आणि अचिंत्य (ज्या विषयी चिंतन करता येत नाही) असतो. (8 - भगवद्गीता 2.17) आत्मा हे एक अव्यय (ज्यात कधीच घट होत नाही) तत्व आहे, ज्याचा विनाश करणे कुणालाच त्रिकाली शक्य नाही. सारे जग त्या अविनाशी तत्वाने व्यापलेले आहे असे जाण. (9- भगवद्गीता 2.16) अस्तित्वाचे नसणे तसेच नास्तित्वाचे अस्तित्वात येणे संभवत नाही. त्यामुळे तत्वज्ञ लोक या दोन्हींबाबत योग्य तो निर्णय घेतात. राजहंस जसे दूध आणि जल वेगळे करतो, तद्वतच तत्वज्ञानी लोक या विश्वात गुप्त स्वरूपात असलेल्या सारभूत तत्वाचा शोध घेताना दिसतात. एकाद्या बुद्धिमान व्यक्तीने सुवर्ण आणि हीण वेगवेगळे करावे, तद्वतच उपाधींमधून संतजन संतजन सार शोधून काढतात. धान्य पाखडून त्यातील भुस्सा टाकून देत आपण जसे फक्त धान्यकण वेगळे करतो, तद्वतच मायेचा त्याग करून ज्ञानी ब्रह्मपदी विराजमान होतो. (10 - भगवद्गीता 13.32) आकाश सर्वव्यापी असले तरी सूक्ष्म असल्याने ते कुठेही लिप्त होत नाही, तद्वतच देहामधे सगळीकडे नांदत असूनही आत्मा अलिप्तच असतो. (11 - भगवद्गीता 15.6) माझे परंधाम (निवासस्थान) हे एक स्वयंप्रकाशित, तेजोमय आणि परिपूर्ण असे एक गंतव्य आहे. सूर्य, चंद्र किंवा अग्नि त्याला प्रकाशित करू शकत नाहीत. या ठिकाणी पोचलेला जीव स्वर्ग, नरक आणि संसाराची येरझार करण्यापासून कायमचा मुक्त होतो. हे अर्जुना, जिथे (द्वैताद्वैतविलक्षण असलेल्या) परतत्वाशी जीव सामरस्य साधतो, तेच माझे परंधाम आहे असे जाण. (12 - भगवद्गीता 8.21) या परतत्वाने अवघे विश्व व्यापून टाकलेले असले, ते स्वत:च विश्वरूपाने नांदत असले तरी संपूर्ण विश्व लयाला गेले तरी तत्वतः या परतत्वाचा नाश होत नाही! या अव्यक्त (प्रकट न झालेल्या) आणि अक्षर तत्वालाच 'परम गति' असे म्हणतात. हे अर्जुना, माझे परंधाम प्राप्त झाले की जीवाचा जन्म आणि मृत्युचा फेरा कायमचा टळतो. (13 - भगवद्गीता 15.5) मुसळधार वर्षा झाल्यावर मेघ जसे आभाळातून नाहीसे होतात, तितक्याच सहजतेने मोह आणि अभिमान ज्ञान्याला सोडून जातात. अध्यात्मात तल्लीन झालेला ज्ञानी स्वभावत:च सगळ्या भौतिक वस्तुंच्या बाबतीत अनासक्त होतो. त्याची बुद्धी अत्यंत निर्मळ असल्याने तो वासनांच्या आधीन होत नाही. सुख आणि दु:खासारखे द्वंद्व निर्माण करणारे आणि बंधनात टाकणारे अनुभाव ज्ञान्याला येत नाहीत. असे ज्ञाते अगदी सहजतेने माझ्या अव्यय अशा परमपदाला पोहोचतात. (14 - भगवद्गीता 16.23) भौतिक सुखांच्या मागे लागलेल्या, भोगविलासी जीवन जगण्यासाठी वेडेपिसे झालेल्या तसेच विधिनिषेधांची तमा न बाळगता स्वैराचारात रममाण झालेल्यांना कल्पांत होण्याची वेळ आली तरी परम गती प्राप्त होत नाही. अशा जीवांना ब्रह्म किंवा निर्वाण लाभणे तर दूरच, खरे सात्विक सुखदेखील कदापि प्राप्त होत नाही. (15 - भगवद्गीता 13.27) हे अर्जुना, या विविधतेने नटलेल्या जीवसृष्टीत देखील जो समत्वभावाने अविनाशी असलेल्या ईश्वरालाच पाहतो तोच खरा ज्ञानी आहे असे नि:संशयपणे जाण. (16 - भगवद्गीता 11.54) या जगात उगमस्थानापासून अखंड वाहत आलेली नदी जशी शेवटी सागरातच विलीन होताना दिसते, तद्वतच अनन्य भावाने भक्ती करणारा भक्त अंती माझ्यात विलीन होतो. आगीत टाकलेले इंधन जसे पृथकतेने न राहता अग्निरूप होते, तद्वतच साक्षात्कार झाल्यानंतर देव आणि भक्त हे नाते संपून अवघे अस्तित्वच हरिमय होते. हे अर्जुना, माझ्यात समर्पित झाल्यावर 'मी' आणि 'तो' (ईश्वर) असे द्वैत तत्वतः शिल्लकच उरत नाही, त्यामुळे तू मत्स्वरूप होउन माझ्याशी एकरूप होत मातेच्या गर्भात सुखेनैव पहुडावे तसा निवांत रहा! (17 भगवद्गीता 17.3) ज्याचा जसा स्वभाव त्याची तशी श्रद्धा असते हे लक्षात घे. तसेच श्रद्धामय असलेला कुठलाही जीव त्याची जशी श्रद्धा असते तसाच होतो असे जाण. (18 भगवद्गीता 4.39) संयमी असलेल्या, शीलवान असलेलेल्या आणि ब्रह्मनिष्ठ होण्यात तत्पर असलेल्या साधकाला ज्ञान प्राप्त होते. अशा साधकाला मग परम शांती प्राप्त करण्यासाठी फार वेळ लागत नाही. (19 भगवद्गीता 10.10) प्रेमभावाने माझ्या ठायी जे सतत रंगलेले असतात, अशा भक्तांना ज्ञान तसेच भक्तीचे सोलीव सुख देत निजधामाप्रत नेणे हेच माझे ब्रीद आहे. (20 भगवद्गीता 10.11) हे अर्जुना, अशा भक्तांविषयी करूणा असल्याने मी स्वतः त्यांच्या अंतःकरणात प्रकट होत त्यांना तत्क्षणी तेजस्वी अशा ज्ञानदीपाचे दर्शन घडवतो. भ्रांतीच्या स्वरूपात अस्तित्वात असलेल्या अंध:काराचा ज्ञानदीपाच्या प्रकाशात नाश झाल्याने तो तत्वतः मागे उरत नाही. अशा प्रकारे माझे भक्त जन्म, मरण तसेच संसारातून मुक्त होतात. (21 भगवद्गीता 5.16) आत्मज्ञान झाल्याने ज्यांचे अज्ञान हरपले आहे अशा भक्तांसमोर सूर्यप्रकाशासारख्या दीप्तीमान असलेल्या ज्ञानप्रकाशात परतत्व प्रकट होते. पहाटवेळी पूर्व दिशा उजळल्यावर जशा दाही दिशा उजळून निघतात, तद्वतच आत्मप्रचितीची पहाट झाल्यावर स्वभावतःच या विश्वाच्या प्रांगणात परके असे काही उरत नाही. जिथे पहावे तिथे आत्मरूपाचेच प्राकट्य अनुभवता येत असल्याने साधक त्यात तल्लीन होऊन जातात. (22 भगवद्गीता 3.42) इंद्रिये बलवान असतात, त्यांच्यापेक्षा मन बलवान असते आणि मनापेक्षाही बुद्धीचे सामर्थ्य मोठे असते. बुद्धीबरोबर तुलना केली असता उपाधी रहित असलेल्या ईश्वरी सत्तेचे किंवा आत्मिक सत्तेचे सामर्थ्य तुलनेने कित्येक पटीने जास्त असते. (23 भगवद्गीता 3.43) अशा आत्म्याला जाणून घे आणि आत्मबलाने आत्मस्वरूपातच स्थिर हो, तसेच ज्यांच्यावर मात करणे अशक्य आहे असे भासते त्या विषयवासनांचा देखील संहार करून टाक. (24 भगवद्गीता 4.37) प्रज्वलित झालेल्या आगीत लाकडी ओंडके जसे जळून भस्मसात होतात, तद्वतच ज्ञानरूपी वणवानलात सगळी कर्मे जळून जातात अशी खात्री बाळग. (25 भगवद्गीता 4.19) 'मी कर्ता आहे' 'मी अमुक एक गोष्ट साध्य करेनच' असे संकल्प ज्याचा मनात उद्भवतच नाहीत, तसेच सगळी कर्मे पार पाडत असताना जो कर्मफलाच्या आशेत गुंतून पडत नाही, अणि परिणामस्वरूप ज्ञानरूपी अग्नित ज्याची सारी कर्मे जळून जातात, अशाच व्यक्तीला सुजाण लोक विद्वान असे म्हणतात. (26 भगवद्गीता 5.26) निष्काम वृत्तीच्या तसेच यतीप्रमाणे आचरण असलेल्या आत्मज्ञान्याचे अंतःकरण त्याच्या स्वाधीन असते. जो निरंतर क्रोध रहित भावनेने विहरत असतो अशा ज्ञानियाला सर्वत्र ब्रह्मनिर्वाणच प्रचितीला येत असते. हे भारता, योगी जन 'याचि देही याचि डोळा' ब्राह्मी स्थिती कशी प्राप्त करतात या मागचे मर्म मी आता तुला थोडक्यात सांगतो. (27 भगवद्गीता 6.25) योगारूढ होण्यासाठी जसजशी उपरती होत जाईल तसा बुद्धीचा निग्रह करून मनाला आत्मस्थित करणे, तसेच इतर कुठलेही चिंतन करणे थांबवणे आवश्यक आहे. (28 भगवद्गीता 6.26) मन हे जात्याच अस्थिर आणि चंचल असल्याने ते ज्या ज्या विषयाकडे धाव घेईल, त्या त्या विषयातून तत्क्षणी त्याला परावृत्त करत आपल्या ताब्यात आणावे लागते. असे प्रयत्न करत असता ते सहजतेने स्थिर होत नसल्याने त्याला काही काळ सुखेनैव विहार करायला मोकळे सोडावे आणि हळुवारपणे पुन्हा निजस्वरूपाकडे परत वळू द्यावे. अभ्यासाची अशी सवय अंगी बांणवली की मन हळूहळू आत्मरंगात रंगायला लागेल, ते पूर्णपणे आत्मरूपच झाले की मग त्याचे स्थैर्य कधीच भंगणार नाही. (29 भगवद्गीता 5.28) ज्याने वायुने अवकाशात विलीन व्हावे तसा मनाला आत्मस्वरूपात विलीन करण्याचा योग साधला; ज्याने एकाग्र चित्ताने मोक्षप्राप्ती हेच ध्येय मानून तहान, भूक, भय अथवा क्रोध या सारख्या आवेगांपासून मुक्ती मिळवली; मन आणि बुद्धीसहित इंद्रियांच्या उर्मींना महाशून्यात विलीन केले; अशा संयमी सत्पुरूषालाच अंती जीवन्मुक्त अशी ब्राह्मी स्थिती प्राप्त होते. (30 भगवद्गीता 6.29) असा योग साधलेल्या जीवन्मुक्त सत्पुरूषाला त्याच्या आत्म्यातच सारे जीव नांदत आहेत, तसेच प्रत्येक जीवात तोच आत्मा नांदतो आहे अशी प्रचिती येत असल्याने तो समत्व भावनेनेच सगळ्या जीवसृष्टीकडे बघत असतो. (31 भगवद्गीता 9.22) जे भक्त अंतर्यामी सतत माझेच अनुसंधान ठेवत माझी उपासना करतात; क्षणभराचाही खंड पडू न देता अनन्य भावाने माझ्याशी समरस होतात; त्यांच्या भक्ती आणि प्रेमभावामुळे त्यांना मी आपल्या सायुज्य सदनी घेऊन जातो. अशा अनन्य भक्तांचा योगक्षेम वाहण्याची जबाबदारी देखील मी आपल्या शिरावर घेतो! (32 भगवद्गीता 7.17) एकनिष्ठपणे नित्य अनुसंधान साधणारा भक्तच सर्वश्रेष्ठ असतो. अशा भक्तांना जसा मी प्रिय असतो, तितकेच ते देखील मला प्रिय असतात! जो निरंतर तसेच अनन्य भावाने सहजतेने मत्स्वरूप होत मला भजतो, असा भक्त 'देहि असोनि विदेहि' अशा आत्मस्थितीत स्थित होतो. (33 भगवद्गीता 7.19) कित्येक जन्म लोटल्यावर मला सर्वभावे शरण आलेला भक्तच योगी तसेच ज्ञानी होतो, अशा भक्ताचीच जन्म आणि मृत्युच्या येरझारीतून कायमची सुटका होते! अशा भक्ताला डोळे उघडून बघताना किंवा डोळे मिटून निवांत पहुडलेले असताना सबाह्य-अभ्यंतरी मी सोडून इतर काहीही दिसत नाही. अशा आत्मानुभवी भक्तासाठी अवघे विश्व वासुदेवमय होते. अत्यंत दुर्लभ असलेला असा महंत या विश्वात विश्वरूप होत लीलया विहार करत असतो. (34 भगवद्गीता 2.55) नानाविध मनःकामनांचा त्याग करून जो आत्म्याद्वारे आत्मरूपातच संतुष्ट राहतो त्या 'स्थितप्रज्ञ' असे म्हणतात. (35 भगवद्गीता 2.71) असा स्थितप्रज्ञ नि:स्पृहतेने, निष्काम वृत्तीने तसेच कुठल्याही उपाधीने लिप्त न होता जगात वावरत असतो. अहंकारापासून तसेच माया ममत्वाच्या पाशापासून मुक्त असलेल्या अशा व्यक्तीलाच परम शांती संपादन करता येते. (36 भगवद्गीता 12.15) सर्व भूतमात्रात (प्रत्येक जीवात) भगवंत आहे असा भाव अंगी बाणलेल्या अशा व्यक्तीचा इतरेजनांना उबग येत नाही, तसेच अशा व्यक्तीला तिच्या सहवासात येत असलेल्या कुठल्याही व्यक्तीचा उबग येत नाही. विषय वासना शांतवल्याने तसेच आत्म्याच सर्वव्यापी आहे हे जाणल्याने अशा व्यक्तीच्या मनात हर्षोन्माद किंवा विषाद या भावनांना थाराच मिळत नाही. हे पार्था, आत्मस्वरूप सोडून जगात काहीच नाही हे जाणल्याने जो भय आणि क्रोध या विकारांपासून मुक्त होत सहजतेने वावरत असतो, असा सम्यक बोध असलेला योगी मला प्राणापेक्षाही प्रिय होतो! (37 भगवद्गीता 14.25) मान आणि अपमान यांना समान मानणारा, शत्रु आणि मित्र यांच्याविषयी समभाव ठेवणारा; निश्चल राहून विश्वात आत्मरूपच कोंदाटले आहे असे अनुभवणारा, ब्राह्मी स्थितीचा बोध झाल्याने ज्याने नव्या कर्माचा प्रारंभ करणे थांबवले आहे; अशा योग्यालाच हे अर्जुना, त्रिगुणातीत (सत्व, रज आणि तमोगुणांच्या बंधनापासून मुक्त) असे म्हणतात. (38 भगवद्गीता 3.17) जो आत्मसुखात रंगलेला आहे, जो निजस्वरूपातच पूर्णपणे तृप्त आणि संतुष्ट आहे अशा ज्ञानियाला या जगात कुठलेच कर्तव्य कर्म उरत नाही. 'देहि असोनि विदेहि' अशा स्थितीत असलेला आत्मतृप्त ज्ञानी कर्तव्यांच्या बंधनांपासून सहजतेने मुक्त होतो. (39 भगवद्गीता 3.18) अशा ज्ञानियाने जगात वावरत असताना कर्म केले काय किंवा न केले काय, हे धनंजया अशा नि:संग व्यक्तीच्या दृष्टीने त्या गोष्टीचे काही महात्म्यच उरत नाही! जो देहतादात्म्य विसरून अखंड आत्मानंदात रंगलेला असतो असा ज्ञानी कुठल्याही जीवाबद्दल मोह, ममत्व आणि आसक्तीने बांधला जात नाही. असे असले, तरी हे अर्जुना, जोवर हे ज्ञान प्राप्त होत नाही, तोवर जनसामान्यांसाठी कर्म-साधनाच योग्य आहे असे माझे ठाम मत आहे. (40 भगवद्गीता 18.61) जे मिळेल त्यातच जो संतुष्ट राहतो, ज्याला कुणाचाही मत्सर वाटत नाही अशा ज्ञानियाला सुख दु:खासारखी द्वंद्व भावना स्पर्श देखील करू शकत नाही. यश प्राप्त झाले किंवा अपयश मिळाले तरी ज्याची समतोल वृत्ती कधीच ढळत नाही, असा ज्ञानी सगळ्या कर्मांचे आचरण करूनही कर्मबंधापासून मोकळाच राहतो. (41 भगवद्गीता 18.61) हे पार्था, सगळ्या जीवांच्या अंतःकरणात वसलेल्या ईश्वराचे दर्शन घे. या जगात घडत असलेल्या सगळ्या कार्यकलापांचा खेळ आपल्या मायेने रचणारा सूत्रधार तोच तर आहे. सगळे जीव कठपुतळ्यांच्या खेळातल्या बाहुल्याप्रमाणे आहेत, आणि आपल्याच मायेच्या धाग्याने त्यांना बांधून आपल्या तालावर तो परमेश्वरच नाचवतो आहे हे लक्षात घे. (42 भगवद्गीता 18.62) हे अर्जुना, नदीतल्या पाण्याचा प्रवाह जसा सागराच्या दिशेने सतत धाव घेत असतो, तसा हृदयस्थ असलेल्या त्या ईश्वरालाच काळ वेळ न पाहता सर्वभावे शरण जा. त्याची कृपा संपादन करताच तू स्वानंद साम्राज्याचा चक्रवर्ती सम्राट होशील. परम शांती असलेले दिव्य आणि अव्यय असे अढळ ध्रुवपद देखील तुला प्राप्त होईल. भगवद्गीतेचे सारतत्व संक्षिप्त स्वरूपात ४२ निवडक श्लोकांमधून सांगून झाल्यावर फलश्रुती किंवा सांगता या स्वरूपात भगवान रमण महर्षींनी एक श्लोक स्वतः रचला, त्याचा भावानुवाद असा करता येईलः ज्याने अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करत असताना शाश्वत सत्याचा सहजतेने उपदेश केला, अर्जुनाच्या भवतापाचे लीलया निवारण केले, मानवी देहाच्या स्वरूपात अवतरलेल्या हे कृपासिंधू श्रीकृष्णा, तू आमचे रक्षण कर.

लेखात पहिला अनुवाद असा होता > जाण पांडवा, मी भूतांचा असे आदि-मध्यांत नित्य राहतो आत्म रूप मी सर्वांच्या हृदयात(भावार्थ गीता १०.२०) आता प्रतिसादात तो असा दुरुस्त केला आहे > हे पांडवा (अर्जुना), सगळ्या भूतांचा (सजीव सृष्टीचा) आदि, मध्य आणि अंत मीच आहे. सर्व जीवांच्या अंतःकरणात अहंस्फुरणेच्या रूपात वास्तव्य करून असलेला आत्मा मीच आहे. (भगवद्गीता १०.२०) हेच मी सुरुवातीला सांगत होतो: आपण सर्व ज्याला मी म्हणतो तो आपल्या सर्वांचा मी एकच आहे तो स्थानबद्ध नाही, त्यामुळे : नित्य राहतो आत्म रूप मी सर्वांच्या हृदयात ही पहिल्या अनुवादात चूक झाली आहे पण मजा अशी की मी हा शब्द आला की सगळे बिथरतात ! इतर श्लोकांचं नंतर बघू

आहे कुठे हे परंधाम? माझे परंधाम (निवासस्थान) हे एक स्वयंप्रकाशित, तेजोमय आणि परिपूर्ण असे एक गंतव्य आहे. सूर्य, चंद्र किंवा अग्नि त्याला प्रकाशित करू शकत नाहीत. या ठिकाणी पोचलेला जीव स्वर्ग, नरक आणि संसाराची येरझार करण्यापासून कायमचा मुक्त होतो. हे अर्जुना, जिथे (द्वैताद्वैतविलक्षण असलेल्या) परतत्वाशी जीव सामरस्य साधतो, तेच माझे परंधाम आहे असे जाण.>>>>>>>>>प्रत्येक देवाचे exclusive आहे का? शिवाचे कैलास,विष्णूचे वैकुंठ ,ब्रह्म्याचे ब्रह्मलोक,इंद्राचा स्वर्ग एवढे असतील तर ते एकच परंधाम कसे?????????? सगळ्या स्तोत्रात शेवटी अशीच गाजरे दाखवतात सुखसंपत्ती दीर्घायुष्य लाभेल आणि शेवटी त्या त्या देवासोबत त्याच्या लोकात आनंदाने वास करता येईल मग परंधाम कसे काय ? परंधामे आहे कि काय भारंभार? आजपर्यंत तर कोणाला काही अनुभव आला नाहीये माणसांनी दुःख सहन करण्यासाठी (दुःख हे तुमच्या पूर्वकर्माचे फळ आणि त्या परंधामाचे ध्येय ठेवले कि दुःखाचा विसर पडतो म्हणून )अशी गाजरे दाखवली जातात काही काही श्लोक वाचून तर झगा मगा मला बघा नाहीतर मला पहा फुले वहा असाच थाट वाटतो (देवाचा, लेखकाचा नव्हे) कृ ह घ्या भाषांतर चांगले केलेय धन्यवाद पु ले शु अवांतर -मागे अन्यत्र एका संस्थळावर अशीच चर्चा होती त्यात एक प्रश्न होता कि देव जर आहे तर तो इतका सॅडीस्ट कसा काय?सध्याची परिस्थिती बघून असेच वाटतेय

या धाग्यावर दोन ब्रम्हास्त्रे वाया गेली.

भगवद्गीतेसारखा विषय चर्चिला जात असेल तर मतमतांतरे असणे साहजिकच आहे, नव्हे ते गृहीतच धरावे लागते. महर्षी गीतेचा शेवटचा श्लोक १८.६२ आहे. भगवद्गीतेतल्या त्याच्या पुढच्याच श्लोकाचा संदर्भ घेतला तर वक्त्याची श्रोत्याबद्दलची, सद्गुरूंची शिष्याविषयी (तसेच भगवद्गेतीविषयी मिपावर धागा काढलेल्याची वाचकांबद्दल) भूमिका कशी असावी या बद्दल दिशा मिळते: इति ते ज्ञानमाख्यानं गुह्यादगुह्यतरं मया, विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरू (भगवद्गीता १८.६३) - याचा ढोबळमानाने अर्थ असा होतो की हे अर्जुना, गुह्यात गुह्य असे हे ज्ञान मी तुला कथन केले, आता त्यावर सांगोपांग विचार करून तुला उचित वाटेल ते तू कर. माझी भूमिका आता साधारण या प्रकारची झालेली आहे. असो. ज्या प्रतिसादांविषयी मी काहीच लिहीलेले नाही त्यात व्यक्त झालेली मते माझ्या समन्वयवादी विचारसरणीत नानाविध विचारप्रणालींपैकी एक या दृष्टीने फक्त स्वीकारार्हच नव्हेत तर स्वागतार्ह आहेत असे जाणावे. कोविड - १९ च्या संकटातून सुखरूप पार पडंण्यासाठी तसेच नजिकच्या कालखंडात सर्व मिपाकरांच्या जीवनात यश, मांगल्य आणि सौख्य यावे अशा शुभेच्छा!

@मुकवाचक-शंकानिरसनाबद्दल धन्यवाद @संजय क्षीरसागर सर-धन्यवाद अवांतर -ह्याबाबतीत एकेश्वरवाद असल्यामुळे अब्राहमीक धर्म आणि सिख जास्त पुढारलेले वाटतात पण निर्गुण निराकाराची उपासना अवघड असल्याने आपल्या पद्धतीत सगुण साकार आणि त्यांचे वेगवेगळे ऑपशन्स (तुम्हाला जो आवडेल त्याची पूजा करा ) दिले आहेत आणि हेच आपले महान वैशिष्ट्य आहे असे माझ्या परिचयातील बऱ्याच लोकांचे मत आहे चांगल्या चर्चेबद्दल सर्वांचे धन्यवाद रमण महर्षींचे काही निवडक श्लोक चांगले आहेत (निवड चांगली आहे)

मला गीता सार या अर्थाने बघायचे तर गीताई किंवा अठरा श्लोकी गीता जास्त भावते.. अन्य कोणत्याही रूपापेक्षा.

त्यातून निवडक काही काढणं त्याहून अवघडे सांख्ययोगातले दोन श्लोक > नैनं च्छिंदंती शस्त्राणी आणि या निशा सर्व भूतानां, त्यातल्या त्यात बरे आहेत; म्हणजे साधकाला मार्गदर्शक ठरु शकतात. जाण पांडवा, मी भूतांचा असे आदि-मध्यांत नित्य राहतो आत्म रूप मी सर्वांच्या हृदयात हा सर्वोत्तम ष्लोक म्हणून निवडला गेला हे आश्चर्य आहे. पहिली ओळ जरा तरी बरोबर आहे कारण ती काहीप्रमाणात का होईना सत्याच्या कालातीततेकडे निर्देश करते. पण दुसरी ओळ गंडली आहे. सत्य स्थानबद्ध नाही त्यामुळे हृदयाकडे निर्देश केवळ भावना जागृत करेल पण ती वस्तुस्थिती नाही.

आवडले. -दिलीप बिरुटे

ब्लॉगवर वाचलेच होते. तशी अनेकांनी अनेक भाषांतरे, अनुवाद केलेले आहेतच गीतेचे. आपापल्या परीने ते योग्यही असतीलच. पण अधिकारी व्यक्ती जेव्हा एखादं सुचवते ते खास असते. भावार्थ दीपीका अशीच अतीव सुंदर. भावार्थ गीताही तशीच आहे. ज्या ज्या विषयाकडे धावते मन चंचल अस्थिर ते तेथतेथुनी झणि आवरूनी स्व-वश करावे त्याते जरी स्वभावे स्थिर न च होई तरी सुखे सोडावे आणि पुनरपि तसे स्व-रूपी हळूचि परतू द्यावे सवय लागता अशी सहज ते आत्म-रूपी रंगेल आत्म-रूप ते होता स्थिरता कधी न मग भंगेल -- किती सहज सोप्या भाषेत मांडलंय! वाह! बाकी गीतासार म्हणजे "मीच सर्वत्र व्यापून आहे" असंच महर्षी सुचवताहेत, नाही?

आनन्दा, कुमाऊचा नरभक्षक, संजय क्षीरसागर, राघव आणि प्रा. डॉ. बिरूटे सर यांना मन:पूर्वक धन्यवाद.

मूकवाचका, अनुवाद आवडला.

गीतेवरची सगळीच भाष्ये विलोभनिय आहेत पैजारबुवा,

भगवद्गीतेतील सगळ्यात महत्वाचा श्लोक कोणता या बद्दल कित्येकांना कुतुहल असते. एकदा एका भक्ताने भगवद्गीतेचे सार सांगणारा एकच श्लोक कोणता असे विचारले असता भगवान रमण महर्षींनी पुढील श्लोकाचा उल्लेख केला होता: हे पांडवा (अर्जुना), सगळ्या भूतांचा (सजीव सृष्टीचा) आदि, मध्य आणि अंत मीच आहे. सर्व जीवांच्या अंतःकरणात अहंस्फुरणेच्या रूपात वास्तव्य करून असलेला आत्मा मीच आहे. (भगवद्गीता १०.२०) पुढे महर्षींनी गीता-सार सांगण्यासाठी भगवद्गीतेतल्या निवडक ४२ श्लोकांची सुसंगत आणि क्रमवार मांडणीदेखील केली (इथे हा श्लोक चौथ्या क्रमांकावर येतो). परमहंस स्वामी स्वरूपानंदांच्या श्रीमत भावार्थ गीतेतील श्लोकांचा त्याच क्रमाने संदर्भ घेत महर्षी गीता गद्य स्वरूपात मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे: (१ - भगवद्गीता 2.1) संजयाने धृतराष्ट्रांना कुरूक्षेत्रावरील वृत्तांत कथन करताना सांगितले, "उद्विग्न झालेला पार्थ आपल्या रथामधे मान खाली घालून बसला आहे. त्याच्या अश्रूंचा बांध फुटलेला आहे. अवेळी करुणेचा पाझर फुटून सारासार विचारशक्ती गमावल्याने तो दीनवाणा झालेला आहे, तसेच त्याचे मनोधैर्य पूर्णपणे खचलेले आहे." (२ - भगवद्गीता 13.1) अर्जुनाची ही अवस्था पाहून श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करत आहेत, "हे पार्था, अध्यात्मातले जाणकार विद्वान या देहाला 'क्षेत्र', तसेच त्याला जो जाणतो त्याला 'क्षेत्रज्ञ' असे संबोधतात. (३ - भगवद्गीता 13.2) हे किरीटी (अर्जुना), सर्व क्षेत्रांमधे वसत असलेला क्षेत्रज्ञ मीच आहे असे जाण. तसेच हे लक्षात घे की क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञाला जाणणे हेच खरे ज्ञान आहे असे मी मानतो. (4 - भगवद्गीता 10.20) हे पांडवा (अर्जुना), सगळ्या भूतांचा (सजीव सृष्टीचा) आदि, मध्य आणि अंत मीच आहे. सर्व जीवांच्या अंतःकरणात अहंस्फुरणेच्या रूपात वास्तव्य करून असलेला आत्मा मीच आहे. (भगवद्गीता १०.२०) (5 - भगवद्गीता 2.27) निसर्गाचा नियमच असा आहे की उगवलेला दिवस मावळतो आणि अस्तंगत झालेला सूर्य पुन्हा उगवतो. जन्माला आलेल्या प्रत्येक गोष्टीचा विनाश होतो आणि नाश पावलेली वस्तु पुन्हा उत्पन्न होते. हे अर्जुना, हा निसर्गनियम अटळ आहे हे लक्षात घेता अनाठायी शोक करणे तुला शोभत नाही. (6 - भगवद्गीता 2.20) आत्म्याचा जन्म होणे किंवा मृत्यु होणे संभवत नाही. तो अज, शाश्वत, नित्य आणि पुराणपुरूष आहे. त्यामुळे तो कधी काळी अस्तित्वात होता किंवा भविष्यात अस्तित्वात येईल असे घडत नाही. एखाद्या व्यक्तीच्या सावलीवर तीक्ष्ण शस्त्राने वार केले तर त्याच्या देहाला जखमा होत नाहीत. तद्वतच मरणधर्मा असलेला असलेला देह मृत्युमुखी पडला तरी आत्मा अभंगच राहतो. (7 - भगवद्गीता 2.24) आत्मा सर्वव्यापी तसेच नित्य असल्याने तुटणे, जळणे, भिजणे किंवा वाळणे असे क्रियाकलाप त्याच्या बाबतीत संभवत नाहीत. तो अचल (आपल्या स्थितीपासून न ढळणारा), स्थिर, सनातन (स्थळ आणि काळ यांच्या पलीकडे असलेला), अव्यक्त (प्रकट स्वरूपात नसलेला) आणि अचिंत्य (ज्या विषयी चिंतन करता येत नाही) असतो. (8 - भगवद्गीता 2.17) आत्मा हे एक अव्यय (ज्यात कधीच घट होत नाही) तत्व आहे, ज्याचा विनाश करणे कुणालाच त्रिकाली शक्य नाही. सारे जग त्या अविनाशी तत्वाने व्यापलेले आहे असे जाण. (9- भगवद्गीता 2.16) अस्तित्वाचे नसणे तसेच नास्तित्वाचे अस्तित्वात येणे संभवत नाही. त्यामुळे तत्वज्ञ लोक या दोन्हींबाबत योग्य तो निर्णय घेतात. राजहंस जसे दूध आणि जल वेगळे करतो, तद्वतच तत्वज्ञानी लोक या विश्वात गुप्त स्वरूपात असलेल्या सारभूत तत्वाचा शोध घेताना दिसतात. एकाद्या बुद्धिमान व्यक्तीने सुवर्ण आणि हीण वेगवेगळे करावे, तद्वतच उपाधींमधून संतजन संतजन सार शोधून काढतात. धान्य पाखडून त्यातील भुस्सा टाकून देत आपण जसे फक्त धान्यकण वेगळे करतो, तद्वतच मायेचा त्याग करून ज्ञानी ब्रह्मपदी विराजमान होतो. (10 - भगवद्गीता 13.32) आकाश सर्वव्यापी असले तरी सूक्ष्म असल्याने ते कुठेही लिप्त होत नाही, तद्वतच देहामधे सगळीकडे नांदत असूनही आत्मा अलिप्तच असतो. (11 - भगवद्गीता 15.6) माझे परंधाम (निवासस्थान) हे एक स्वयंप्रकाशित, तेजोमय आणि परिपूर्ण असे एक गंतव्य आहे. सूर्य, चंद्र किंवा अग्नि त्याला प्रकाशित करू शकत नाहीत. या ठिकाणी पोचलेला जीव स्वर्ग, नरक आणि संसाराची येरझार करण्यापासून कायमचा मुक्त होतो. हे अर्जुना, जिथे (द्वैताद्वैतविलक्षण असलेल्या) परतत्वाशी जीव सामरस्य साधतो, तेच माझे परंधाम आहे असे जाण. (12 - भगवद्गीता 8.21) या परतत्वाने अवघे विश्व व्यापून टाकलेले असले, ते स्वत:च विश्वरूपाने नांदत असले तरी संपूर्ण विश्व लयाला गेले तरी तत्वतः या परतत्वाचा नाश होत नाही! या अव्यक्त (प्रकट न झालेल्या) आणि अक्षर तत्वालाच 'परम गति' असे म्हणतात. हे अर्जुना, माझे परंधाम प्राप्त झाले की जीवाचा जन्म आणि मृत्युचा फेरा कायमचा टळतो. (13 - भगवद्गीता 15.5) मुसळधार वर्षा झाल्यावर मेघ जसे आभाळातून नाहीसे होतात, तितक्याच सहजतेने मोह आणि अभिमान ज्ञान्याला सोडून जातात. अध्यात्मात तल्लीन झालेला ज्ञानी स्वभावत:च सगळ्या भौतिक वस्तुंच्या बाबतीत अनासक्त होतो. त्याची बुद्धी अत्यंत निर्मळ असल्याने तो वासनांच्या आधीन होत नाही. सुख आणि दु:खासारखे द्वंद्व निर्माण करणारे आणि बंधनात टाकणारे अनुभाव ज्ञान्याला येत नाहीत. असे ज्ञाते अगदी सहजतेने माझ्या अव्यय अशा परमपदाला पोहोचतात. (14 - भगवद्गीता 16.23) भौतिक सुखांच्या मागे लागलेल्या, भोगविलासी जीवन जगण्यासाठी वेडेपिसे झालेल्या तसेच विधिनिषेधांची तमा न बाळगता स्वैराचारात रममाण झालेल्यांना कल्पांत होण्याची वेळ आली तरी परम गती प्राप्त होत नाही. अशा जीवांना ब्रह्म किंवा निर्वाण लाभणे तर दूरच, खरे सात्विक सुखदेखील कदापि प्राप्त होत नाही. (15 - भगवद्गीता 13.27) हे अर्जुना, या विविधतेने नटलेल्या जीवसृष्टीत देखील जो समत्वभावाने अविनाशी असलेल्या ईश्वरालाच पाहतो तोच खरा ज्ञानी आहे असे नि:संशयपणे जाण. (16 - भगवद्गीता 11.54) या जगात उगमस्थानापासून अखंड वाहत आलेली नदी जशी शेवटी सागरातच विलीन होताना दिसते, तद्वतच अनन्य भावाने भक्ती करणारा भक्त अंती माझ्यात विलीन होतो. आगीत टाकलेले इंधन जसे पृथकतेने न राहता अग्निरूप होते, तद्वतच साक्षात्कार झाल्यानंतर देव आणि भक्त हे नाते संपून अवघे अस्तित्वच हरिमय होते. हे अर्जुना, माझ्यात समर्पित झाल्यावर 'मी' आणि 'तो' (ईश्वर) असे द्वैत तत्वतः शिल्लकच उरत नाही, त्यामुळे तू मत्स्वरूप होउन माझ्याशी एकरूप होत मातेच्या गर्भात सुखेनैव पहुडावे तसा निवांत रहा! (17 भगवद्गीता 17.3) ज्याचा जसा स्वभाव त्याची तशी श्रद्धा असते हे लक्षात घे. तसेच श्रद्धामय असलेला कुठलाही जीव त्याची जशी श्रद्धा असते तसाच होतो असे जाण. (18 भगवद्गीता 4.39) संयमी असलेल्या, शीलवान असलेलेल्या आणि ब्रह्मनिष्ठ होण्यात तत्पर असलेल्या साधकाला ज्ञान प्राप्त होते. अशा साधकाला मग परम शांती प्राप्त करण्यासाठी फार वेळ लागत नाही. (19 भगवद्गीता 10.10) प्रेमभावाने माझ्या ठायी जे सतत रंगलेले असतात, अशा भक्तांना ज्ञान तसेच भक्तीचे सोलीव सुख देत निजधामाप्रत नेणे हेच माझे ब्रीद आहे. (20 भगवद्गीता 10.11) हे अर्जुना, अशा भक्तांविषयी करूणा असल्याने मी स्वतः त्यांच्या अंतःकरणात प्रकट होत त्यांना तत्क्षणी तेजस्वी अशा ज्ञानदीपाचे दर्शन घडवतो. भ्रांतीच्या स्वरूपात अस्तित्वात असलेल्या अंध:काराचा ज्ञानदीपाच्या प्रकाशात नाश झाल्याने तो तत्वतः मागे उरत नाही. अशा प्रकारे माझे भक्त जन्म, मरण तसेच संसारातून मुक्त होतात. (21 भगवद्गीता 5.16) आत्मज्ञान झाल्याने ज्यांचे अज्ञान हरपले आहे अशा भक्तांसमोर सूर्यप्रकाशासारख्या दीप्तीमान असलेल्या ज्ञानप्रकाशात परतत्व प्रकट होते. पहाटवेळी पूर्व दिशा उजळल्यावर जशा दाही दिशा उजळून निघतात, तद्वतच आत्मप्रचितीची पहाट झाल्यावर स्वभावतःच या विश्वाच्या प्रांगणात परके असे काही उरत नाही. जिथे पहावे तिथे आत्मरूपाचेच प्राकट्य अनुभवता येत असल्याने साधक त्यात तल्लीन होऊन जातात. (22 भगवद्गीता 3.42) इंद्रिये बलवान असतात, त्यांच्यापेक्षा मन बलवान असते आणि मनापेक्षाही बुद्धीचे सामर्थ्य मोठे असते. बुद्धीबरोबर तुलना केली असता उपाधी रहित असलेल्या ईश्वरी सत्तेचे किंवा आत्मिक सत्तेचे सामर्थ्य तुलनेने कित्येक पटीने जास्त असते. (23 भगवद्गीता 3.43) अशा आत्म्याला जाणून घे आणि आत्मबलाने आत्मस्वरूपातच स्थिर हो, तसेच ज्यांच्यावर मात करणे अशक्य आहे असे भासते त्या विषयवासनांचा देखील संहार करून टाक. (24 भगवद्गीता 4.37) प्रज्वलित झालेल्या आगीत लाकडी ओंडके जसे जळून भस्मसात होतात, तद्वतच ज्ञानरूपी वणवानलात सगळी कर्मे जळून जातात अशी खात्री बाळग. (25 भगवद्गीता 4.19) 'मी कर्ता आहे' 'मी अमुक एक गोष्ट साध्य करेनच' असे संकल्प ज्याचा मनात उद्भवतच नाहीत, तसेच सगळी कर्मे पार पाडत असताना जो कर्मफलाच्या आशेत गुंतून पडत नाही, अणि परिणामस्वरूप ज्ञानरूपी अग्नित ज्याची सारी कर्मे जळून जातात, अशाच व्यक्तीला सुजाण लोक विद्वान असे म्हणतात. (26 भगवद्गीता 5.26) निष्काम वृत्तीच्या तसेच यतीप्रमाणे आचरण असलेल्या आत्मज्ञान्याचे अंतःकरण त्याच्या स्वाधीन असते. जो निरंतर क्रोध रहित भावनेने विहरत असतो अशा ज्ञानियाला सर्वत्र ब्रह्मनिर्वाणच प्रचितीला येत असते. हे भारता, योगी जन 'याचि देही याचि डोळा' ब्राह्मी स्थिती कशी प्राप्त करतात या मागचे मर्म मी आता तुला थोडक्यात सांगतो. (27 भगवद्गीता 6.25) योगारूढ होण्यासाठी जसजशी उपरती होत जाईल तसा बुद्धीचा निग्रह करून मनाला आत्मस्थित करणे, तसेच इतर कुठलेही चिंतन करणे थांबवणे आवश्यक आहे. (28 भगवद्गीता 6.26) मन हे जात्याच अस्थिर आणि चंचल असल्याने ते ज्या ज्या विषयाकडे धाव घेईल, त्या त्या विषयातून तत्क्षणी त्याला परावृत्त करत आपल्या ताब्यात आणावे लागते. असे प्रयत्न करत असता ते सहजतेने स्थिर होत नसल्याने त्याला काही काळ सुखेनैव विहार करायला मोकळे सोडावे आणि हळुवारपणे पुन्हा निजस्वरूपाकडे परत वळू द्यावे. अभ्यासाची अशी सवय अंगी बांणवली की मन हळूहळू आत्मरंगात रंगायला लागेल, ते पूर्णपणे आत्मरूपच झाले की मग त्याचे स्थैर्य कधीच भंगणार नाही. (29 भगवद्गीता 5.28) ज्याने वायुने अवकाशात विलीन व्हावे तसा मनाला आत्मस्वरूपात विलीन करण्याचा योग साधला; ज्याने एकाग्र चित्ताने मोक्षप्राप्ती हेच ध्येय मानून तहान, भूक, भय अथवा क्रोध या सारख्या आवेगांपासून मुक्ती मिळवली; मन आणि बुद्धीसहित इंद्रियांच्या उर्मींना महाशून्यात विलीन केले; अशा संयमी सत्पुरूषालाच अंती जीवन्मुक्त अशी ब्राह्मी स्थिती प्राप्त होते. (30 भगवद्गीता 6.29) असा योग साधलेल्या जीवन्मुक्त सत्पुरूषाला त्याच्या आत्म्यातच सारे जीव नांदत आहेत, तसेच प्रत्येक जीवात तोच आत्मा नांदतो आहे अशी प्रचिती येत असल्याने तो समत्व भावनेनेच सगळ्या जीवसृष्टीकडे बघत असतो. (31 भगवद्गीता 9.22) जे भक्त अंतर्यामी सतत माझेच अनुसंधान ठेवत माझी उपासना करतात; क्षणभराचाही खंड पडू न देता अनन्य भावाने माझ्याशी समरस होतात; त्यांच्या भक्ती आणि प्रेमभावामुळे त्यांना मी आपल्या सायुज्य सदनी घेऊन जातो. अशा अनन्य भक्तांचा योगक्षेम वाहण्याची जबाबदारी देखील मी आपल्या शिरावर घेतो! (32 भगवद्गीता 7.17) एकनिष्ठपणे नित्य अनुसंधान साधणारा भक्तच सर्वश्रेष्ठ असतो. अशा भक्तांना जसा मी प्रिय असतो, तितकेच ते देखील मला प्रिय असतात! जो निरंतर तसेच अनन्य भावाने सहजतेने मत्स्वरूप होत मला भजतो, असा भक्त 'देहि असोनि विदेहि' अशा आत्मस्थितीत स्थित होतो. (33 भगवद्गीता 7.19) कित्येक जन्म लोटल्यावर मला सर्वभावे शरण आलेला भक्तच योगी तसेच ज्ञानी होतो, अशा भक्ताचीच जन्म आणि मृत्युच्या येरझारीतून कायमची सुटका होते! अशा भक्ताला डोळे उघडून बघताना किंवा डोळे मिटून निवांत पहुडलेले असताना सबाह्य-अभ्यंतरी मी सोडून इतर काहीही दिसत नाही. अशा आत्मानुभवी भक्तासाठी अवघे विश्व वासुदेवमय होते. अत्यंत दुर्लभ असलेला असा महंत या विश्वात विश्वरूप होत लीलया विहार करत असतो. (34 भगवद्गीता 2.55) नानाविध मनःकामनांचा त्याग करून जो आत्म्याद्वारे आत्मरूपातच संतुष्ट राहतो त्या 'स्थितप्रज्ञ' असे म्हणतात. (35 भगवद्गीता 2.71) असा स्थितप्रज्ञ नि:स्पृहतेने, निष्काम वृत्तीने तसेच कुठल्याही उपाधीने लिप्त न होता जगात वावरत असतो. अहंकारापासून तसेच माया ममत्वाच्या पाशापासून मुक्त असलेल्या अशा व्यक्तीलाच परम शांती संपादन करता येते. (36 भगवद्गीता 12.15) सर्व भूतमात्रात (प्रत्येक जीवात) भगवंत आहे असा भाव अंगी बाणलेल्या अशा व्यक्तीचा इतरेजनांना उबग येत नाही, तसेच अशा व्यक्तीला तिच्या सहवासात येत असलेल्या कुठल्याही व्यक्तीचा उबग येत नाही. विषय वासना शांतवल्याने तसेच आत्म्याच सर्वव्यापी आहे हे जाणल्याने अशा व्यक्तीच्या मनात हर्षोन्माद किंवा विषाद या भावनांना थाराच मिळत नाही. हे पार्था, आत्मस्वरूप सोडून जगात काहीच नाही हे जाणल्याने जो भय आणि क्रोध या विकारांपासून मुक्त होत सहजतेने वावरत असतो, असा सम्यक बोध असलेला योगी मला प्राणापेक्षाही प्रिय होतो! (37 भगवद्गीता 14.25) मान आणि अपमान यांना समान मानणारा, शत्रु आणि मित्र यांच्याविषयी समभाव ठेवणारा; निश्चल राहून विश्वात आत्मरूपच कोंदाटले आहे असे अनुभवणारा, ब्राह्मी स्थितीचा बोध झाल्याने ज्याने नव्या कर्माचा प्रारंभ करणे थांबवले आहे; अशा योग्यालाच हे अर्जुना, त्रिगुणातीत (सत्व, रज आणि तमोगुणांच्या बंधनापासून मुक्त) असे म्हणतात. (38 भगवद्गीता 3.17) जो आत्मसुखात रंगलेला आहे, जो निजस्वरूपातच पूर्णपणे तृप्त आणि संतुष्ट आहे अशा ज्ञानियाला या जगात कुठलेच कर्तव्य कर्म उरत नाही. 'देहि असोनि विदेहि' अशा स्थितीत असलेला आत्मतृप्त ज्ञानी कर्तव्यांच्या बंधनांपासून सहजतेने मुक्त होतो. (39 भगवद्गीता 3.18) अशा ज्ञानियाने जगात वावरत असताना कर्म केले काय किंवा न केले काय, हे धनंजया अशा नि:संग व्यक्तीच्या दृष्टीने त्या गोष्टीचे काही महात्म्यच उरत नाही! जो देहतादात्म्य विसरून अखंड आत्मानंदात रंगलेला असतो असा ज्ञानी कुठल्याही जीवाबद्दल मोह, ममत्व आणि आसक्तीने बांधला जात नाही. असे असले, तरी हे अर्जुना, जोवर हे ज्ञान प्राप्त होत नाही, तोवर जनसामान्यांसाठी कर्म-साधनाच योग्य आहे असे माझे ठाम मत आहे. (40 भगवद्गीता 18.61) जे मिळेल त्यातच जो संतुष्ट राहतो, ज्याला कुणाचाही मत्सर वाटत नाही अशा ज्ञानियाला सुख दु:खासारखी द्वंद्व भावना स्पर्श देखील करू शकत नाही. यश प्राप्त झाले किंवा अपयश मिळाले तरी ज्याची समतोल वृत्ती कधीच ढळत नाही, असा ज्ञानी सगळ्या कर्मांचे आचरण करूनही कर्मबंधापासून मोकळाच राहतो. (41 भगवद्गीता 18.61) हे पार्था, सगळ्या जीवांच्या अंतःकरणात वसलेल्या ईश्वराचे दर्शन घे. या जगात घडत असलेल्या सगळ्या कार्यकलापांचा खेळ आपल्या मायेने रचणारा सूत्रधार तोच तर आहे. सगळे जीव कठपुतळ्यांच्या खेळातल्या बाहुल्याप्रमाणे आहेत, आणि आपल्याच मायेच्या धाग्याने त्यांना बांधून आपल्या तालावर तो परमेश्वरच नाचवतो आहे हे लक्षात घे. (42 भगवद्गीता 18.62) हे अर्जुना, नदीतल्या पाण्याचा प्रवाह जसा सागराच्या दिशेने सतत धाव घेत असतो, तसा हृदयस्थ असलेल्या त्या ईश्वरालाच काळ वेळ न पाहता सर्वभावे शरण जा. त्याची कृपा संपादन करताच तू स्वानंद साम्राज्याचा चक्रवर्ती सम्राट होशील. परम शांती असलेले दिव्य आणि अव्यय असे अढळ ध्रुवपद देखील तुला प्राप्त होईल. भगवद्गीतेचे सारतत्व संक्षिप्त स्वरूपात ४२ निवडक श्लोकांमधून सांगून झाल्यावर फलश्रुती किंवा सांगता या स्वरूपात भगवान रमण महर्षींनी एक श्लोक स्वतः रचला, त्याचा भावानुवाद असा करता येईलः ज्याने अर्जुनाच्या रथाचे सारथ्य करत असताना शाश्वत सत्याचा सहजतेने उपदेश केला, अर्जुनाच्या भवतापाचे लीलया निवारण केले, मानवी देहाच्या स्वरूपात अवतरलेल्या हे कृपासिंधू श्रीकृष्णा, तू आमचे रक्षण कर.

लेखात पहिला अनुवाद असा होता > जाण पांडवा, मी भूतांचा असे आदि-मध्यांत नित्य राहतो आत्म रूप मी सर्वांच्या हृदयात(भावार्थ गीता १०.२०) आता प्रतिसादात तो असा दुरुस्त केला आहे > हे पांडवा (अर्जुना), सगळ्या भूतांचा (सजीव सृष्टीचा) आदि, मध्य आणि अंत मीच आहे. सर्व जीवांच्या अंतःकरणात अहंस्फुरणेच्या रूपात वास्तव्य करून असलेला आत्मा मीच आहे. (भगवद्गीता १०.२०) हेच मी सुरुवातीला सांगत होतो: आपण सर्व ज्याला मी म्हणतो तो आपल्या सर्वांचा मी एकच आहे तो स्थानबद्ध नाही, त्यामुळे : नित्य राहतो आत्म रूप मी सर्वांच्या हृदयात ही पहिल्या अनुवादात चूक झाली आहे पण मजा अशी की मी हा शब्द आला की सगळे बिथरतात ! इतर श्लोकांचं नंतर बघू

आहे कुठे हे परंधाम? माझे परंधाम (निवासस्थान) हे एक स्वयंप्रकाशित, तेजोमय आणि परिपूर्ण असे एक गंतव्य आहे. सूर्य, चंद्र किंवा अग्नि त्याला प्रकाशित करू शकत नाहीत. या ठिकाणी पोचलेला जीव स्वर्ग, नरक आणि संसाराची येरझार करण्यापासून कायमचा मुक्त होतो. हे अर्जुना, जिथे (द्वैताद्वैतविलक्षण असलेल्या) परतत्वाशी जीव सामरस्य साधतो, तेच माझे परंधाम आहे असे जाण.>>>>>>>>>प्रत्येक देवाचे exclusive आहे का? शिवाचे कैलास,विष्णूचे वैकुंठ ,ब्रह्म्याचे ब्रह्मलोक,इंद्राचा स्वर्ग एवढे असतील तर ते एकच परंधाम कसे?????????? सगळ्या स्तोत्रात शेवटी अशीच गाजरे दाखवतात सुखसंपत्ती दीर्घायुष्य लाभेल आणि शेवटी त्या त्या देवासोबत त्याच्या लोकात आनंदाने वास करता येईल मग परंधाम कसे काय ? परंधामे आहे कि काय भारंभार? आजपर्यंत तर कोणाला काही अनुभव आला नाहीये माणसांनी दुःख सहन करण्यासाठी (दुःख हे तुमच्या पूर्वकर्माचे फळ आणि त्या परंधामाचे ध्येय ठेवले कि दुःखाचा विसर पडतो म्हणून )अशी गाजरे दाखवली जातात काही काही श्लोक वाचून तर झगा मगा मला बघा नाहीतर मला पहा फुले वहा असाच थाट वाटतो (देवाचा, लेखकाचा नव्हे) कृ ह घ्या भाषांतर चांगले केलेय धन्यवाद पु ले शु अवांतर -मागे अन्यत्र एका संस्थळावर अशीच चर्चा होती त्यात एक प्रश्न होता कि देव जर आहे तर तो इतका सॅडीस्ट कसा काय?सध्याची परिस्थिती बघून असेच वाटतेय

या धाग्यावर दोन ब्रम्हास्त्रे वाया गेली.

भगवद्गीतेसारखा विषय चर्चिला जात असेल तर मतमतांतरे असणे साहजिकच आहे, नव्हे ते गृहीतच धरावे लागते. महर्षी गीतेचा शेवटचा श्लोक १८.६२ आहे. भगवद्गीतेतल्या त्याच्या पुढच्याच श्लोकाचा संदर्भ घेतला तर वक्त्याची श्रोत्याबद्दलची, सद्गुरूंची शिष्याविषयी (तसेच भगवद्गेतीविषयी मिपावर धागा काढलेल्याची वाचकांबद्दल) भूमिका कशी असावी या बद्दल दिशा मिळते: इति ते ज्ञानमाख्यानं गुह्यादगुह्यतरं मया, विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरू (भगवद्गीता १८.६३) - याचा ढोबळमानाने अर्थ असा होतो की हे अर्जुना, गुह्यात गुह्य असे हे ज्ञान मी तुला कथन केले, आता त्यावर सांगोपांग विचार करून तुला उचित वाटेल ते तू कर. माझी भूमिका आता साधारण या प्रकारची झालेली आहे. असो. ज्या प्रतिसादांविषयी मी काहीच लिहीलेले नाही त्यात व्यक्त झालेली मते माझ्या समन्वयवादी विचारसरणीत नानाविध विचारप्रणालींपैकी एक या दृष्टीने फक्त स्वीकारार्हच नव्हेत तर स्वागतार्ह आहेत असे जाणावे. कोविड - १९ च्या संकटातून सुखरूप पार पडंण्यासाठी तसेच नजिकच्या कालखंडात सर्व मिपाकरांच्या जीवनात यश, मांगल्य आणि सौख्य यावे अशा शुभेच्छा!

@मुकवाचक-शंकानिरसनाबद्दल धन्यवाद @संजय क्षीरसागर सर-धन्यवाद अवांतर -ह्याबाबतीत एकेश्वरवाद असल्यामुळे अब्राहमीक धर्म आणि सिख जास्त पुढारलेले वाटतात पण निर्गुण निराकाराची उपासना अवघड असल्याने आपल्या पद्धतीत सगुण साकार आणि त्यांचे वेगवेगळे ऑपशन्स (तुम्हाला जो आवडेल त्याची पूजा करा ) दिले आहेत आणि हेच आपले महान वैशिष्ट्य आहे असे माझ्या परिचयातील बऱ्याच लोकांचे मत आहे चांगल्या चर्चेबद्दल सर्वांचे धन्यवाद रमण महर्षींचे काही निवडक श्लोक चांगले आहेत (निवड चांगली आहे)

178 वाचक धन्यवाद

'मी गोष्टीत मावत नाही’ आज तुमचा हा लेख वाचला.. मस्त. ओघवता. कादंबरी नक्कीच घेऊन वाचायची इच्छा आहे.. (कुठे मिळेल पाहतो लॉकडाऊन नंतर. ) स्वतःच्या आयुष्याला मागे वळून पाहताना छान वाटते. तुमचे आयुष्य वाचायला आवडेल. वयक्तिक अवांतर -- डायरी लिहायचा माझा प्रयास कधीच पूर्ण झाला नाही आळस. त्यामुळे येथे शब्द झाले मोती मध्ये थोडे थोडे शब्द टाकतो.. न जानो उद्या त्याची कादंबरी होईल..असे उगाच वाटले. म्हणजे असे मला नेहमी वाटते कि कविता लिहिली कि माझी मुलगी मोठी होऊन ती गायील किंवा असे काही तरी.

कादंबरी पद्मगंधा प्रकाशनाने प्रकाशित केली आहे. ऑन लाईनही मिळेल. आपण प्रति‍क्रिया दिल्याबद्दल धन्यवाद.

178 वाचक धन्यवाद

'मी गोष्टीत मावत नाही’ आज तुमचा हा लेख वाचला.. मस्त. ओघवता. कादंबरी नक्कीच घेऊन वाचायची इच्छा आहे.. (कुठे मिळेल पाहतो लॉकडाऊन नंतर. ) स्वतःच्या आयुष्याला मागे वळून पाहताना छान वाटते. तुमचे आयुष्य वाचायला आवडेल. वयक्तिक अवांतर -- डायरी लिहायचा माझा प्रयास कधीच पूर्ण झाला नाही आळस. त्यामुळे येथे शब्द झाले मोती मध्ये थोडे थोडे शब्द टाकतो.. न जानो उद्या त्याची कादंबरी होईल..असे उगाच वाटले. म्हणजे असे मला नेहमी वाटते कि कविता लिहिली कि माझी मुलगी मोठी होऊन ती गायील किंवा असे काही तरी.

कादंबरी पद्मगंधा प्रकाशनाने प्रकाशित केली आहे. ऑन लाईनही मिळेल. आपण प्रति‍क्रिया दिल्याबद्दल धन्यवाद.

=)) मला वाटलं तिसरंच झेंगाट सापडतंय आता..!

अरे व्वा! फेसबुक आणि व्हॉट्सप चे फॉरवर्ड्स इथेही मिळू लागले!? क्रांतिच झाली म्हणायची!

:D

हा .... हा ..... हा ..... पापड्या आणि कुरडया खाण्यात मग्न झाला तर !

आताच्या उन्हात सकाळी दहाला केलेल्या कुरडया पापड्या सूर्य मावलायच्या आत वाळत्यात. रात्री ओल्या कुरडया पापड्या म्हणजे संध्याकाळी सहा नंतर केलेल्या असणार.

=)) मला वाटलं तिसरंच झेंगाट सापडतंय आता..!

अरे व्वा! फेसबुक आणि व्हॉट्सप चे फॉरवर्ड्स इथेही मिळू लागले!? क्रांतिच झाली म्हणायची!

:D

हा .... हा ..... हा ..... पापड्या आणि कुरडया खाण्यात मग्न झाला तर !

आताच्या उन्हात सकाळी दहाला केलेल्या कुरडया पापड्या सूर्य मावलायच्या आत वाळत्यात. रात्री ओल्या कुरडया पापड्या म्हणजे संध्याकाळी सहा नंतर केलेल्या असणार.

Prajakta२१, शारदामाता या खऱ्या पतिव्रता होत्या. पतीचं व्रत पुढे तब्बल ३४ वर्षं चालवलं. 'ते गेले आणि मुंगळ्यांची फौज माझ्याकडे धाडली आहे' असं म्हणायच्या. ते म्हणजे त्यांचे पती श्रीरामकृष्ण परमहंस आणि मुंगळे म्हणजे कसलीही साधना न करता मुक्तीची अपेक्षा ठेवणारे मूढमती लोकं. असल्यांच्या बरोबर राहून त्यांचा उद्धार करणं हे निव्वळ अशक्य आहे. पण माताजींनी करून दाखवलं. त्यांना जिवंत दुर्गा म्हणून संबोधलं जात असे. आ.न., -गा.पै.

प्रसन्न अध्यात्म हे त्यांच्या सान्निध्यात असताना जाणवते श्री रामकृष्ण परमहंस हे शिष्यांना पारखून घेण्याबाबत खूपच कडक होते पण श्री माताजी सगळ्यांना प्रवेश देत मुक्तपणे

श्रीमाताजींच्या या परस्परावलंबी अशा त्रिविध शक्तींच्या अविष्कारामध्ये कोणी कोठे संपते आणि कोणती कोठे आरंभ होते ते आपल्या बुद्धीला उमगत नाही " - हे वाचलं की पुढे काही लिहायची बुद्धी उरतेच कोठे? अलौकिक प्रेरणादायी आयुष्य.

छान लेख! मला शिबिरात जाण्याचा योग अजुन आलेला नाही. पण मन उदास असेल तेव्हा पाय आपोआप शारदा मठाकडे वळतात.. तिथल्या सायंकाळच्या आरतीच्या वेळी जे धीरगंभीर वातावरणात मन अगदी प्रसन्न होत..

Prajakta२१, शारदामाता या खऱ्या पतिव्रता होत्या. पतीचं व्रत पुढे तब्बल ३४ वर्षं चालवलं. 'ते गेले आणि मुंगळ्यांची फौज माझ्याकडे धाडली आहे' असं म्हणायच्या. ते म्हणजे त्यांचे पती श्रीरामकृष्ण परमहंस आणि मुंगळे म्हणजे कसलीही साधना न करता मुक्तीची अपेक्षा ठेवणारे मूढमती लोकं. असल्यांच्या बरोबर राहून त्यांचा उद्धार करणं हे निव्वळ अशक्य आहे. पण माताजींनी करून दाखवलं. त्यांना जिवंत दुर्गा म्हणून संबोधलं जात असे. आ.न., -गा.पै.

प्रसन्न अध्यात्म हे त्यांच्या सान्निध्यात असताना जाणवते श्री रामकृष्ण परमहंस हे शिष्यांना पारखून घेण्याबाबत खूपच कडक होते पण श्री माताजी सगळ्यांना प्रवेश देत मुक्तपणे

श्रीमाताजींच्या या परस्परावलंबी अशा त्रिविध शक्तींच्या अविष्कारामध्ये कोणी कोठे संपते आणि कोणती कोठे आरंभ होते ते आपल्या बुद्धीला उमगत नाही " - हे वाचलं की पुढे काही लिहायची बुद्धी उरतेच कोठे? अलौकिक प्रेरणादायी आयुष्य.

छान लेख! मला शिबिरात जाण्याचा योग अजुन आलेला नाही. पण मन उदास असेल तेव्हा पाय आपोआप शारदा मठाकडे वळतात.. तिथल्या सायंकाळच्या आरतीच्या वेळी जे धीरगंभीर वातावरणात मन अगदी प्रसन्न होत..