भाषांतर

ह्या आधीच्या मधुशालेच्या अनुवादात आणि ह्या भागात जास्त अंतर पडले आणि रसिकांना तिष्ठत रहावे लागले त्याबद्दल मी शरमिंदा आहे.
ह्यापुढील भाग नियमितपणे देऊन मी हा भावानुवादाचा यज्ञ पूर्ण करू शकेन अशी आशा आहे! असो. चला घेऊयात आस्वाद पुढल्या भागाचा.
--------------------------------------------------------
मधुशाला - एक मुक्तचिंतन आणि भावानुवाद (भाग ८) - ह्याच भागात आधीच्या भागांचे दुवे दिलेले आहेत.
---------------------------------------------------------
निसर्गातली वेगवेगळी रुपके घेतघेत पुढे जात असतानाच अचानक वेगवेगेळ्या कलांमधूनही रुपकांची स्फूर्ती बच्चनजींना मिळावी ह्यात नवल ते काय?
वादक, राग-रागिण्या, वाद्ये त्याचबरोबर चित्रकार, चित्र, त्याचे रंग अशा रुपकांची खैरात पहिल्या दोन कडव्यातून करीत असतानाच तिसर्‍या कडव्यात ते पुन्हा निसर्गाकडे वळतात. बालकवी जसे आतूनच निसर्गप्रेमी होते तसेच काहीसे हे मला वाटते. हरिवंशराय सुद्धा त्यांच्या कल्पनेमधे निसर्गाशिवाय फार काळ दूर राहू शकत नाहीत. हिमाच्छादित पर्वतांना द्राक्षवेली संबोधताना ते पावन भारतभूमीला वंदन कधी करतात ते आपल्या लक्षातही येत नाही इतके सहज होऊन जाते!
आणि शेवटच्या पाचव्या कडव्यात तर ते ज्वलज्जहाल अशा क्रांतिपुत्रांची वर्णी लावून आपल्याला थक्क करुन टाकतात. मधुशालेच्या ह्या रुपकांचा विस्तार बघितला तर त्यांच्या प्रतिभेने अचंबित व्हायला होते!
(लागोपाठच्या कडव्यात एवढी टोकाची रुपके वापरणारी बच्चनांची प्रतिभा मला मिखाइल तालच्या बुध्दिबळातल्या प्रतिभेची आठवण करुन देते - सुरळित चाललेल्या लयबद्ध खेळात अचानक वजिराचे बलिदान देऊन पुढच्या काही खेळ्यात त्या डावाला अजरामर करुन टाकायचे! असेच काहीसे.)

वादक बन मधु का विक्रेता लाया सुर-सुमधुर-हाला,
रागिनियाँ बन साकी आई भरकर तारों का प्याला,
विक्रेता के संकेतों पर दौड़ लयों, आलापों में,
पान कराती श्रोतागण को, झंकृत वीणा मधुशाला।।४१।|

वीर सुतों के हृदय रक्त की आज बना रक्तिम हाला,
वीर सुतों के वर शीशों का हाथों में लेकर प्याला,
अति उदार दानी साकी है आज बनी भारतमाता,
स्वतंत्रता है तृषित कालिका बलिवेदी है मधुशाला।।४५।|
-----------------------------------------------
भावानुवाद

वादक मधुविक्रेता देई मधुर सुरांच्या मदिरेला
बनुनी साकी रागिणि येती भरुनि तार्‍यांचा प्याला
विक्रेत्याच्या संकेतांवर धावत लय, आलापही ये
श्रोत्यांना स्वरपान करी मग झंकृत वीणा मधुशाला ||४१||

साकी बनुनी चित्रकार धरी करी कुंचला जणु प्याला
भरुनी देई त्यातुन मग तो बहु रस-रंगी मदिरेला
मदिरा पुन्हा पुन्हा ती घेता रंगुनि जाई चित्र मनी
चित्रामधुनी नाचे मग त्या एक मनोहर मधुशाला ||४२||

मेघसावळ्या द्राक्षवेलीतुन खेचुन बनते बघ हाला
कोमल-अरुण-किरण करांनी, भरती सुमनांचा प्याला,
बनुनी साकी झुळुका येती पुन्हा पुन्हा मधु घेऊन तो,
हंस मत्त मग पिऊनी होती मानसरोवर मधुशाला ॥४३॥

हिम शिखरे जणू द्राक्षवेलही, हिमजल आहे जणु हाला,
अचपल सरिता बनुनी साकी, भरती लहरींचा प्याला,
करात कोमल घेऊन जाती हिंदोळत मग रातदिनी,
डोलत पिऊनी शेते वसती, भारत पावन मधुशाला ॥४४॥

शूरवीरांच्या रुधिराची त्या लालबुंद बनते हाला
मृत्युंजय त्या शूरशिरांचा घेऊन हाती जणू प्याला
दानशूर अन उदार साकी बनुनी मग भारतमाता
तृषित कालिका स्वतंत्रदेवी, अन बलिवेदी मधुशाला ||४५||

चतुरंग

भोवती बघ..
थोडं तु खाली बघ
इथे दिसणारे चेहरे बघ...
तुला खात्री आहे?तुला इथेच पोचायचं होतं?

हे तुझ्या भोवतीचे मित्र...
पण हे आहेत का "खरे" मित्र?
ते करतील का तुझ्यावर माझ्याइतकं प्रेम?
तुला खात्री आहे? तुला इथेच पोचायचं होतं?

तु "हे" आयुष्य जगायच्या इतक्या घाईत आहेस
त्यासाठी इतक्या वेदना दिल्यास.. दुखावलं आहेस

भोवती बघ.. अगदी नीट बघ
फक्त दोघे..तु आणि मी
तुला खात्री आहे? तुला इथेच पोचायचं होतं?

माझ्या अश्रुंमुळे मन वळवू नकोस, मी रडत नाहि...
हे अश्रु हल्ली माझा भाग झाल्यासारखे वाटतात

भोवती बघ.. अगदी नीट बघ
सगळ्या भोवतालच्या सवयीच्या लोकांना बघ
तुला खात्री आहे? तुला इथेच पोचायचं होतं?

हे एका इंग्रजी गाण्याचं शब्दशः भाषातंर आहे. (होय इथे हे स्वैर / मुक्तछंदात वाटणारी कविता असली तरी गाणंच आहे )
बघा ओळखता येतंय का? मुळ गाणं फार प्रसिद्ध आहे की नाहि कल्पना नाहि पण मला खूप आवडतं. भाषांतर करताना गाण्याच्या आशयाचा दर्जा घसरला आहे याची पुरेपुर जाणीव आहे. पण एक शब्दशः भाषांतर करायचा प्रयत्न करायचं फार दिवस मनात होतं म्हणून हे!

उत्तर व्यनीतून कळवा... पुढच्या शनिवारी इथे उत्तर देईनच

शिवाजी महाराजांच्या जीवनाचा अनेक परदेशी इतिहासकारांनी आढावा घेतला.काही शिवकालीन होते तर काही नंतरचे होते.यांनी शिवरायांच्या कार्याचे कशा पध्दतीने अवलोकन केले आहे यातुन परदेशी लोक शिवाजी महाराजांबद्दल काय विचार करतात हे दिसुन येते. त्यापैकी काही उद्गारांचे भाषांतर करत आहे.

Thevenot म्हणतो-
शिवाजी राजांचे डोळे तीक्ष्ण होते,आणि त्यातुन असामान्य बुध्दिमत्ता दिसुन येत असे.राजे दिवसातुन एकदाच जेवण करतात आणि ते निरोगी आहेत.

Cosmo Da Guarda म्हणतो-
शिवाजी राजांच्या कृतीत धडाडी होतीच पण त्याचबरोबर त्यांच्या आचरणात्,चालीत एक जिवंतपणा व उत्साह होता.त्यांचा चेहरा स्वच्छ आणि गोरा होता,निसर्गाने त्यांना सर्वोत्तम गुण दिले होते मुख्य म्हणजे त्यांचे काळे डोळे ज्यातुन जणुकाही अग्निज्वाळा येत असत्,आणि याला जोड होती तीव्र्,तीक्ष्ण बुध्दिमत्तेची.

Orme म्हणतो-
शिवाजी महाराजांकडे एका यशस्वी सेनापतीचे सर्व गुण होते.सैन्याचा प्रमुख म्हणुन त्यांनी जितके जमिनीवर जितके अंतर पार केले तितके दुसर्‍या कुठल्याही सेनापतीने केले नसेल.आणीबाणीचा प्रसंग कितीही आकस्मिक अथवा मोठा असला तरीही शिवाजी राजांनी त्याचा विवेकाने व धैर्याने त्वरीत यशस्वीपणे सामना केला.

General Sullivan म्हणतो-
ज्या संत्रस्त काळात शिवाजी महाराज रहात होते त्या काळात सफल होण्यासाठी आवश्यक असलेला प्रत्येक गुण त्यांच्यामधे होता.ते सतर्क होते आणि त्यांची कृती प्रखर व धाडसी असे.त्यांच्यातील सहनशीलता,उर्जा आणि निर्णयक्षमतेमुळे कुठल्याही काळात त्यांच्याकडुन गौरवास्पद कार्य झाले असते.तो एक हिंदु राजा होता ज्याने आपल्या देशी घोड्यांच्या सहाय्याने प्रचंड मुघल घोडदळाला पाणी पाजले.त्यांचे मावळे गनिमी काव्यामुळे त्याकाळातले जगातील सर्वात चांगले पायदळ होते

J. Scott म्हणतो-
शिवाजी राजे एक योध्दा म्हणुन असामान्य होते,राज्यकर्ता म्हणुन निपुण होते तर सद्गुणी लोकांचे मित्र होते.त्यांनी हुशारीने आपली धोरणे आखली तर दृढतेने ती अमलात आणली.कोणीही कधीही त्यांच्या ध्येयाबद्दल अवगत नसे तर प्रत्येक जण त्या ध्येयाच्या पुर्तीबद्दल अवगत असे.

Douglas म्हणतो-
कुठल्याही आणीबाणीच्या समयाच्या वेळी सजग राहुन शिवरायांनी त्याला तोंड दिले.या कलेमध्ये त्यांच्या करंगळीत जेव्हढ होत तेव्हढ औरंगजेबाच्या पुर्ण शरीरात नव्हता.जणुकाही शिवाजी राजे एक डोळा उघडा ठेवुनच झोपत.त्यांनी आपल्या जादुई स्पर्षाने आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्वाने त्यांच्या गरीब्,आज्ञाधारक,दैववादी महाराष्ट्रातील जनतेला अलौकीक कृत्ये करण्यास प्रेरीत केले.ही जनता सर्वोत्तम सैनिक्,पक्के सरदार्,कुशल राजनिती विशारद बनली जिने शेकडो युध्दे जिंकलेल्या मुघलांचा सामना केला.

Abbe Carre म्हणतो-
शिवाजी राजे पुर्वेने पाहिलेल्या सर्वोत्तम योद्ध्यांपैकी एक आहेत.त्यांच्या धाडसीपणामुळे ,त्यांच्या युध्दातील चपळाईमुळे व इतर गुणांमुळे त्यांची तुलना स्विडनच्या महान राजा ऍडॉल्फसशी होउ शकते.त्यांच्या जलद गतीने आणि दयाशीलतेने ज्युलियस सीझरप्रमाणे त्यांनी त्यांच्या शत्रूंचीही मने जिंकली ,जे शत्रु त्यांच्या शस्त्रांमुळे दहशतीत होते.

Dr. John F. G. Careri ( 1695 A. D. ) म्हणतात-
हे शिवाजी राजे इतके बलाढ्य आहेत की ते एकाच वेळी प्रचंड मुघलांबरोबरही लढतात आणि पोर्तुगिजांबरोबरही लढतात. ते रणांगणावर ५०००० घोडे आणतात आणि त्याहुनही जास्त पायदळ आणतात.त्यांचे सैनिक मुघलांपेक्षा कितीतरी चांगले आहेत. हे सैनिक अतिशय थोड्या अन्नावर दिवस काढतात तर मुघल बायका,विविध साधनसामग्री,तंबु घेउन जातात जणुकाही ते एक चालत फिरत शहरच असत.

Daughlas म्हणतो-
शिवाजी महाराज खडकांमधे रहात.त्यांची शक्ती म्हणजे डोंगर दर्‍या होत्या.हा किल्ल्यांमधला माणुस होता ज्याचा जन्मही किल्ल्यामधे झाला होता.किल्ल्यांनी त्याला बनवल आणि त्यानी किल्ल्यांना बनवल.हे किल्ले म्हणजे भारताची दहशत होती,शिवरायांच्या राज्याचे उगमस्थल होते,त्यांच्या युध्दांचा आधार होते,त्यांच्या ध्येयांच्या पायर्‍या होते,त्यांचे घर आणि आनंद होते.त्यांनी अनेक किल्ले बांधले आणि सर्व किल्ले त्यांनी बळकट केले.ही फारच कृपेची गोष्ट होती की शिवाजी राजे दर्यावर्दी नव्हते.नाहीतर जमिनीप्रमाणे समुद्रावरही त्यांनी वर्चस्व गाजवले असते जे वर्चस्व त्यांनी जवळजवळ प्रस्थापित केले होते.त्यांना समुद्र आवडत असे पण समुद्राला ते आवडत नसत.त्यांचे खार्‍या पाण्यावर इतके प्रेम होते की असे म्हणतात की त्यांनी सिंधुदुर्ग बांधताना स्वतःच्या हातानी हातभार लावला होता.त्यांच्या पावलांचे ठसे अजुनही तिथे दाखवता येतात्,काळाच्या वाळुत नाही तर ठोस खडकात.

Da Guarda म्हणतो-
शत्रुमध्ये असा दृढ विश्वास निर्माण झाला होता की शिवाजीराजे सगळीकडे आहेत.ते एकाच वेळी अनेक ठिकाणि चढाई करत असत आणि सर्वच ठिकाणी सैन्याचे नेत्रुत्व तेच करत असत.ह्या प्रश्नाला अजुनही उत्तर मिळालेले नाही की शिवाजी राजे स्वतःच्या नावानी दुसर्‍या कुणालातरी पाठवत असत का त्यांना जादु टोना येत असे का स्वतः सैतान त्यांच्या जागी कार्यरत होता.

Sir E. Sullivan म्हणतात-
शिवाजी राजे हिंदु इतिहासातील सर्वोत्कृष्ठ राजकुमार आहेत.त्यांनी आपल्या ज्ञातीचा पुरातन गौरव वापस आणला जो अनेक शतकांच्या पराधिनतेमुळे नष्ट झाला होता.आणि मुघल साम्राज्याच्या परमोच्च बिंदुला त्यांनी आपले साम्राज्य बनवले,वाढवले जे की हिंदुस्तानातील मुळ लोकांनी काढलेले आत्तापर्यंतचे सर्वश्रेष्ठ साम्राज्य आहे.

Kincaid म्हणतो-
शिवाजी राजे हे मराठा देशाचे मुक्तिदाते होते,त्यांचे गुण विभिन्न होते,जीवन नियमीत होते,स्वभाव सहनशील होता त्यामुळे यात काही आश्चर्य नाही की त्यांचे लोक त्यांना त्यांच्यापैकी एक न मानता त्यांना देवाचा अवतार मानतात.ज्याप्रमाणे अथेन्सचे रहीवासी त्यांचे साम्राज्य लयास जाउन भरपुर कालखंड गेला असुनही भक्तीभावाने Theseus चे पुजन करतात त्याचप्रमाणे मराठे ,शिवरायांच साम्राज्य संपुन भरपुर काळ लोटला तरी अजुनही राजगड्,मालवण मधे त्यांचे पुजन करतात.

Elphinstone म्हणतो-
शिवाजी राजांसारखा प्रतिभासंपन्नच औरंगजेबाच्या चुकांचा फायदा उठवु शकतो त्यानंतर धर्मासाठी प्रेरीत करु शकतो व यातुन मराठ्यांमधे राष्ट्राभिमान जाग्रुत करु शकतो.या भावनांमुळे त्यांचे साम्राज्य अशक्त हातांमधे गेल्यानंतरही तग धरुन होते आणि अनेक अंतर्गत समस्या असुनही भारताच्या एका मोठ्या भागावर त्याने नंतर प्रभुत्व निर्माण केले.

Owen म्हणतो-
वीरता,देशाभिमान्,धर्माभिमानाची प्रभावळ त्यांच्या(जनतेच्या) कार्यवाहीत होती ज्यातुन ते प्रेरीत झाले.त्यामुळे शहाजी राजांच्या पुत्रास ते पुर्वनिश्चित,दैविक कृपापात्र मुक्तिदाता मानत होते.त्यामुळे शिवाजी राजे व त्यांचे अनुयायी असे मानु शकतात व मानत की त्यांच्या पध्दतीने मुस्लिमांबरोबर केलेल्या युध्दामुळे ते देवासाठी व मनुष्यासाठी एक चांगले कृत्य करत आहेत.ज्यामुळे त्यांचा गौरव झाला,त्यांचे फक्त स्वागतच झाले नाही तर प्रशंसनिय रीत्या प्रतिकात्मक लाभही झाला.

टिप्-मुळ इंग्रजीतील वाक्यांमधे Shivaji असा उल्लेख आहे.त्याचे शब्दशः भाषांतर केल्यास शिवाजी असा एकेरी उल्लेख येतो.वाचनकर्त्यांच्या सोईसाठी वर शिवाजी महाराज्,शिवाजी राजे व शिवराय असे शब्द वापरले आहेत.वाक्यांचे शब्दशः भाषांतर करण्याचा प्रयत्न केला आहे पण हा माझा पहीला अनुवाद असल्याने काही चुका असण्याची शक्यता आहे.त्याबद्दल क्षमस्व. सर्व परदेशी लोकांच्या उद्गारांनंतर शेवटी एक भारतीयाने काढलेले उद्गार देतो.

कविराज भूषण म्हणतो-
जंभासुरला जसा इंद्र , समुद्राला जसा वाडवाग्नी,गर्विष्ठ रावणाला ज्याप्रमाणे प्रभुराम, मेघाला ज्याप्रमाणे वादळ,मदनाला जसे शिव शंकर, सहस्रार्जुनाला ज्याप्रमाणे परशुराम,वृक्षाना ज्याप्रमाणे वणवा, हरिणांना जसा चित्ता,अंधाराला जसा प्रकाश, कंसाला ज्याप्रमाणे श्रीकृष्ण,त्याचप्रमाणे नरसिंह असणारे शिवराय म्लेंच्छांचा नाश करतात

भाग १ - http://www.misalpav.com/node/1834
भाग २ - http://www.misalpav.com/node/1895
भाग ३ - http://www.misalpav.com/node/2127
भाग ४ - http://www.misalpav.com/node/2207

----------------------------
येथे श्री गजाननाच्या क्रुपेने आम्ही सादर करत आहोत,
मिपावर वात्रट मंडळीतर्फे, वात्रट माणसांसाठी, वात्रट लोकांनी बनवलेला वात्रट प्रेक्षकासाठी चित्रपट

वहिनींच्या बांगड्या

प्रमुख कलाकार:
सरपंच - चित्रपटातील भुमिका: 'जगाला फाट्यावर कसे मारावे' या विषयाचे प्राध्यापक.
अनुष्काताई (सगळ्यांच्या ताई, फक्त ऐकाच्या सोडुन): 'जगात सभ्यपणे कसे राहवे' याच्या प्राध्यपिका.
मदणबाणः नुकताच १० पास झालेला ऐक होतकरु मुलगा, सध्या महाविद्यालयात प्रवेशाच्या प्रतिक्षेत
शुभ्रा कानेटकर: नुकताच १० पास झालेली ऐक मस्त सुंदर मुलगी, सध्या महाविद्यालयात प्रवेशाच्या प्रतिक्षेत

डॉन आणि गैग - धमाल, आम्बोळी, कुंदन, कुबड्या खविस, वैताळ, इ.
विजुभाउ - गैग चे ब्रेन
पिडा: गैग चे हिसाब - किताब वाले
खास भुमिकेत आहेत, बिरुटेसर - प्राचार्य 'प्रेमसंगम' महाविद्यालय

इतर भुमिकेत आहेत आपले लाडके मिपाकर
--------------------------------------

प्रसंग पहीला:
सकाळचे १० वाजलेत, डॉन आपल्या बुलेटवरुन चहाच्या टपरीवर पोचलाय. टपरीवर आधीच धमाल, कुंदन, वैताळ येवुन चहा पित होते.
'काय रे, वाजवला काय त्याचा भेळवाल्याचा बाजा?' - डॉन
'साला, दिवसाला, ११०० - १२०० भेळी विकतोय आणि आम्हाला देत नाही, ऐका सोफ्ट्वेअर इजिंनीअर पेक्क्षा जास्त पैशे कमावतोय, आणि टैक्स पण नाही, त्याला सांग ऐक बादली पैसा आणुन द्यायला'
'सांगतले आहे, मी त्याला' - धमाल
'ह्या कु ख ने, ऐक त्याच्या पाठीत लाथ घालुन त्याला सोम्य समज दिली आहे' - कुंदन
'चांगले आहे, चांगले आहे, ते विजुभाउ कुठे दिसले नाहीत' - डॉन
'ते पहा, तेथे बसलेत ते' - धमाल्या.
'सापड्ले, सापड्ले' - विजुभाउ ऐकदम आंनदाने ओरड्ले.
'काय, झाले हो' - डॉन आणि त्याची गैंग ऐकदम ओरड्ली.
'सापड्ले, सापड्ले, ऐकदाचे सापड्ले, मिपावर नवीन आय. डी बनवायला मजबुत नाव सापडले' - विजुभाउ.
'विजुभाउ, आता हे उद्योग सोडा, लोक आता तुमच्या नावावर न खालेंल्या गोष्टीचे बिल फाडायला लागली आहेत' - आम्बोळी, आता मयत सोडुन इतर गोस्टीत सुध्दा लक्ष घालायला सुरवात केली होती.
पण हे ऐकायला विजुभौ होतेच कुठे, ते कधीच पळाले नवीन आय. डी बनवायला.
चला रे, आपण पण जरा नवीन पक्षी बघुन येउ - डोन्या, त्याबरोबर, गैग आत मध्ये महाविद्यालयात गेली.
-------------------------------------------------
प्रसंग दुसरा: शुभ्राचे घर
'हे बघ, मी सगळा अर्ज भरुन ठेवलाय, तु पैसे घेउन जा आणि महाविद्यालयात प्रवेश नक्की कर' - शुभ्राचे वडील
शुभ्रा कॉलेजात गेली.
'ह्या पोरटीला आभ्यास करायला नको, नको ते उद्योग करत फिरायला हवे, हिच्या नादाने म्हणे, शाळेतली ३ पोरे नापास झाली' शुभ्राच्या वडील तीच्या आईला सांगत होते. 'ह्या वर्षी महाविद्यलयात काय काय दिवे लावनार काय म्हाहीत?'
-------------------------------------------------

मिपावाले सगळे मिळुन पिकनीक ला जाउ शकतात काय?

पिकनीक साधारणतः अशी असावी

१. कालावधी: १ आठवडा
२. स्थळः भारत
३. खर्चः प्रत्येकी INR 20000

आपण काही स्थळे, पिकनीक च्या कल्पना द्यावे ही विनंती.
ज्याला कोणाला पिकनीक ला यायचे असेल त्याने आपले नाव, सुयोग्य काळ, खर्च करण्याची तयारी, आवडते स्थळ, येणारी माणसे याबद्द्ल माहीती द्यावी.

(मूळ कवी: पाब्लो नेरूदा)

पाब्लो नेरुदा यांच्या अनेक कवितांच्या लकेरी "इल पोस्तिनो" (द पोस्टमॅन) या इटालियन चित्रपटात गुंफल्या आहेत. त्या चित्रपटाची इंग्रजी बोलणार्‍या देशांत जहिरात करण्यासाठी मिरामॅक्स कंपनीने एक तबकडी प्रसिद्ध केली, त्यात अनेक कवितांचा पूर्ण अनुवाद केलेला आहे. पैकी या कवितेचा अनुवाद असा होता (मला तो आवडलेला नाही...)

9. I Like For You to be Still
I like for you to be still: it is as though you were absent,
and you hear me from far away and my voice does not touch you.
It seems as though your eyes had flown away
and it seems that a kiss had sealed your mouth.

As all things are filled with my soul
you emerge from the things, filled with my soul.
You are like my soul, a butterfly of dream,
and you are like the word Melancholy.

I like for you to be still, and you seem far away.
It sounds as though you were lamenting, a butterfly cooing like a dove.
And you hear me from far away, and my voice does not reach you:
Let me come to be still in your silence.

And let me talk to you with your silence
that is bright as a lamp, simple as a ring.
You are like the night, with its stillness and constellations.
Your silence is that of a star, as remote and candid.

I like for you to be still: it is as though you were absent,
distant and full of sorrow as though you had died.
One word then, one smile, is enough.
And I am happy, happy that it's not true.

मराठी नाटक देश पातळीवर पूर्वीपासूनच प्रसिद्ध आहे. आपल्या मराठी नाटकांचे अनुवाद, पुनर्प्रयोग इतर भाषांमधे ही होताना दिसतात.शिरिष आठवल्यांचे एक नाटक नुकतेच बंगाली रंगमंचावर सादर झाले. देश नामक एका आघाडीच्या बंगाली मासिकाने यावर नुकताच परिक्षणात्मक लेखही छापला.मि.पा. च्या वाचकांसाठी त्याचा गोषवारा
मुळ लेखक: सुब्रतो घोष .

मानुषेर समान मानुष
बंगाली नाट्यविश्वात असे कित्येक 'दल' आहेत जे भलेही डामडौलात नसले तरी मोठ्या कष्टाने बंगाली नाटक जोपासताहेत. गांधार असेच एक दल.गेल्या शेहचाळिस वर्षात त्यंनी तेवीस एक नाटके मंचस्थ केलीत.अर्थात ते केवळ नाटकांच्या संख्येलाच नव्हे तर दर्जालाही महत्व देतात हे जाणवते.यंदाचे नाटक आहे शिरिष आठवल्यांच्ये मराठी नाटक 'मित्र'; ज्याचा विजयालक्ष्मी बर्मन यांच्या सहयोगाने काछेर मानुष' ( जवळचा माणूस) या नावाने बंगाली अनुवाद केलाय कमल सान्याल यांनी.

वर्ण वा जातीच्या आधारावरची विभागणी माणसाला माणसापासुन तोडू शकत नाही हि गोष्ट हे नाटक पुन्हा सांगु पाहते. ज्या बाबी समाजाला मागे रेटु बघतात त्यात मुख्य असते ही जातीपातीची मानसिकता.याचा उत्तर व पश्चिम भारतातला चेहरा इतका भेसुर की सहज ओळखला जावा. पण या तथाकथित पुरोगामी राज्यात - प. बंगाल मधे - हा चेहरा इतका भिन्न की ओळखु येण्यास उशिर व्हावा.नाटकात शिरिष आठवल्यांचे मराठी वातावरण जरी कायम असले तरी नाटकच्या शेवटी वाटते की नाटककाराला जे सांगायचेय ते ह्या राज्याच्या राजकीय/सामाजिक किंवा आर्थिक परिस्थितीसही पुरेपुर लागु आहे.

दादासाहेब पुरोहित संस्कारांमुळे कट्टर दलितविरोधी परंतु घटनाचक्रामुळे या विधुर गृहस्थाच्या
शारिरीक पंगु अवस्थेतून सोडवणुक करण्यासाठी येते सावित्रीबाई रुपवते नावाची दलित वर्गातील बाई.ददासाहेबांची मुलेबाळे आपापल्या नोकरीधंद्याच्या जागी असतात आणि तेथुनच पित्याची विचारपुस करत असतात. प्रारम्भी जात्याभिमानी दादासाहेब सावित्रीबाईंस काही एक दाद देत नाहीत. दुसरीकडे कामावर निष्ठा असलेली ही स्वाभिमानी बाई - जी स्वत:ला मिसेस रुपवते म्हणूनच ओळखु इच्छिते - कर्तव्यात काडीमात्र कसुर न करता रोग्यास बरे करण्याच्या मागे लागते. दादासाहेब जसजसे ठीक होऊ लागतात मि. रुपवतेंवरचे त्यांचे अवलम्बन वाढत जाते.मुलगी मैत्रेयी जेव्हा दादासाहेबांच्या इच्छेविरुद्ध स्वत:जवळ परदेशी नेऊ बघते तेव्हा दादासाहेब तिला स्वत:च्या इच्छाशक्तीच्या व मि. रुपवतेंच्या सुश्रुषेच्या बळावर खडखडीत बरे होऊन सिद्ध करतात की मुलीपाशी जायचे आता कोणतेही कारण नाही. दादासाहेबांना केवळ शारिरिक जोखडातुनच नव्हे तर जातीच्या खोट्या अभिमानातुनही मुक्ती मिळते
ही कहाणी सरळ सोप्या पद्धतीने सांगितली आहे. नाटककार कोणताही आडपडदा न ठेवता मुळ विषय प्रेक्षकांसमोर ठेवला आहे. सारे नाटक घडते ते दादासाहेबांच्या दिवाणखान्यात व स्वयंपाकघरात. दादासाहेबांचे एकाकीपण यामुळे प्रेक्षकांपर्यन्त पोहचते.

लेखाच्या उर्वरित भागात नेपथ्य / अभिनय वगैरे अंगांवर टीकाटिप्पणी आहे. भाषांतर करण्याचा हा पहिलाच प्रयत्न आहे. अनुवाद कृत्रिम वाटल्यास जरुर सांगावे.

‘पाब्लो नेरूदा’ हे नोबेल पारीतोषक विजेते कवी. विसाव्या शतकातील (१९०४ - १९७३) एक अतिशय प्रभावशाली आणि श्रेष्ठ कवी. त्यांच्या कविता बर्‍याचदा अतिशय गुढ (surrealist?), इंटेन्स अशा आहेत. त्या मुळ स्पॅनिश भाषेत लिहिल्या असून त्यांचे इंग्लिश अनुवाद सहजपणे उपलब्ध आहेत. माझा हा मराठी अनुवादही अशाच एका इंग्लिश अनुवादावरुन घेतला आहे, त्या अर्थाने तो double-indirection असा आहे; तो कितपत जमला आहे, ते अवश्य सांगा...मला त्यातली वाक्यरचना फार गुंतागुंतीची झाली आहे असे वाटते, पण ती सहज, सोपी अशी नाही रुपांतरीत करता येत आहे!

मूळ कविता -
I do not love you...

I do not love you as if you were salt-rose, or topaz,
or the arrow of carnations the fire shoots off.
I love you as certain dark things are to be loved,
in secret, between the shadow and the soul.

I love you as the plant that never blooms
but carries in itself the light of hidden flowers;
thanks to your love a certain solid fragrance,
risen from the earth, lives darkly in my body.

I love you without knowing how, or when, or from where.
I love you straightforwardly, without complexities or pride;
so I love you because I know no other way

than this: where I does not exist, nor you,
so close that your hand on my chest is my hand,
so close that your eyes close as I fall asleep.

- Pablo Neruda (Translated By Stephen Tapscott)

अनुवाद -

मी तुझ्यावर प्रेम करतो ते तू दुर्मिळ गुलाब, पुष्कराज
किंवा अग्निचे स्फुल्लिंग निघते अशी कार्नेशन आहे, म्हणून नाही.
मी तुझ्यावर प्रेम करतो जशा काही काळोख्या गोष्टींवर प्रेम करायचे असते
एखाद्या गुपितासारखे, अंतःकरणात आणि सावलीत.

मी तुझ्यावर प्रेम करतो ते एका न फुललेल्या रोपासारखे,
पण ते रोप जपते उरात ज्योत लपलेल्या फुलांची
हे तुझ्या प्रेमाचेच देणे; एक आगळा-वेगळा, धुंद, मृदगंध
ह्या धरेतून उमलून, राहतो अंधारून माझ्या ह्या देहात!

मी तुझ्यावर प्रेम करतो; कसे, कधीपासून किंवा कुठपासून हे न समजताच
मी तुझ्यावर सरळ-साधं प्रेम करतो, कुठल्याही गुंतागुंतीशिवाय किंवा अभिमानाशिवाय
तर, मी तुझ्यावर प्रेम करतो कारण मला ह्याशिवाय दुसरा कुठलाच मार्ग माहित नाही
जिथे मला स्वतंत्र अस्तित्व नाही आणि तुलाही वेगळे अस्तित्व नाही.
इतके जवळ, की माझ्या छातीवरचा तुझा हात हा माझाच हात होतो.
इतके जवळ, की तू डोळे मिटतेस आणि मला झोप लागते.

माझा हा अनुवादाचा पहिलाच प्रयत्न...खूपच उणीवा आहेत, दुसर्‍या कवीची (त्यातही पाब्लो नेरूदाची) कविता अनुवादीत करणे म्हणजे खरच अवघड काम. हा (कदचित व्यभिचारी) अनुवाद कसा वाटला ते जरूर सांगा!

- मनिष

राम राम मंडळी --'शादी से पहले और शादी के बाद' ह्या माझ्या हिंदी कवितेचा मराठी अनुवाद
-------------------------------
लग्नाआधी हाती हात
शब्दांमधे मधुर मिठास
फोनवर बोलणं तासनतास
भेटल्यावरही रोजचं खास ..१

आकाशीचा रंग निळा
वा असो घनघोर वर्षा
कप कॉफीचा, एक छोटासा
दोन जीवांना हो पुरेसा ..२

लग्न होता सारे संपले
तिचे 'ना' केवळ नाव बदले
संध्याकाळी येतो घरी मी
घेऊनिया भाजीचे ओझे ..३

तसे एकांती बोलतो अजूनि
वेळेचा ना हिशोब ठेवूनि
घरखर्च नि 'फी' पोरांची
जमा संपते चुटकीसरशी ..४

मात्र आटलं प्रेम नाही
पण सांगाया वेळ नाही
करता संवाद नजरेतूनी
शब्दांचा फुका खेळ नाही ..५
--------------------------
www.atakmatak.blogspot.com
--------------------------

दंभकुठार यांच्या मुळे एक इंग्रजी कविता वाचायला मिळाली :

An Almost Made Up Poem:

see you drinking at a fountain with tiny
blue hands, no, your hands are not tiny
they are small, and the fountain is in France
where you wrote me that last letter and
I answered and never heard from you again.
you used to write insane poems about
ANGELS AND GOD, all in upper case, and you
knew famous artists and most of them
were your lovers, and I wrote back, it’ all right,
go ahead, enter their lives, I’ not jealous
because we’ never met. we got close once in
New Orleans, one half block, but never met, never
touched. so you went with the famous and wrote
about the famous, and, of course, what you found out
is that the famous are worried about
their fame –– not the beautiful young girl in bed
with them, who gives them that, and then awakens
in the morning to write upper case poems about
ANGELS AND GOD. we know God is dead, they’ told
us, but listening to you I wasn’ sure. maybe
it was the upper case. you were one of the
best female poets and I told the publishers,
editors, “ her, print her, she’ mad but she’
magic. there’ no lie in her fire.” I loved you
like a man loves a woman he never touches, only
writes to, keeps little photographs of. I would have
loved you more if I had sat in a small room rolling a
cigarette and listened to you piss in the bathroom,
but that didn’ happen. your letters got sadder.
your lovers betrayed you. kid, I wrote back, all
lovers betray. it didn’ help. you said
you had a crying bench and it was by a bridge and
the bridge was over a river and you sat on the crying
bench every night and wept for the lovers who had
hurt and forgotten you. I wrote back but never
heard again. a friend wrote me of your suicide
3 or 4 months after it happened. if I had met you
I would probably have been unfair to you or you
to me. it was best like this.

Charles Bukowski

बुकोव्स्की यांची क्षमा मागून केलेले माझे भाषांतर :

त्या कारंज्यापाशी पीत बसलेली तुला नेहमी पहाणारा मी
निळसर, इवल्याशा हातांची तू, नाही तुझे हात इवले नाहीत,
पण होते छोटेच; आणि तो कारंजाही फ्रान्समधला
जिथून तू लिहीले मला तुझे शेवटचे पत्र आणि
मी उत्तर लिहीले आणि त्यावर मला कधीच काही कळले नाही तुझ्याकडून.
जाड , ढोबळ शब्दांत खुळ्या कविता लिहायचीस तू
देव नि त्याच्या दूतांबद्दल; सगळ्या बड्या कलावंताना ओळखायचीस
नि त्यातले जवळजवळ सगळे तुझे आशक. मी लिहीले, ठीक आहे बाई,
जा त्यांच्या मागे. मी कशाला जळू - नाहीतरी भेटलोय कुठे कधी आपण.
जास्तीत जास्त जवळ आलो होतो न्यू ऑर्लीन्समधे , अर्ध्या रस्त्यावर होतो
एकमेकांच्या ; पण भेट नाही , स्पर्श नाही. त्यामुळे तू त्या बड्यांबरोबर गेलीस
नि बड्यांबद्दल लिहीत राहिलीस , आणि अर्थातच , तुला कळले होते एव्हाना
की मोठ्या लोकांना पर्वा असते आपल्या प्रसिद्धीबद्दलच,
पण त्याना शय्येमधे "ते" देणार्‍या आणि सकाळी उठून
जाड , ढोबळ शब्दांत देव नि त्याच्या दूतांबद्दल खुळ्या कविता लिहीणार्‍या
सुंदर, तरुण मुलीबद्दल त्याना काहीही देणेघेणे नाही.
देव मेलाय, आपल्या सगळ्याना तर ते ठाऊकच आहे. पण
तुझ्या कविता वाचून वाटायचे - कुणास ठाऊक ? कदाचित
त्या जाड ढोबळ शब्दांमुळे असेल, तू सर्वोत्तम कवयत्रींपैकी वाटायचीस
म्हणून मी प्रकाशकांना सांगितले : "तिच्या , तिच्या कविता छापा.
ती वेडी असेल पण तिच्यात जादू आहे. आणि तिच्यातल्या निखार्‍यांमधे
कसलेच नाही हीण." एखाद्या स्त्रीवर केवळ पत्रांवाटे ,
तिचे छोटेसे फोटो खिशात बाळगून, अस्पर्श प्रेम करणार्‍या
प्रियकराप्रमाणे होतो मी. कदाचित आपण एकाच खोलीत असताना मी
सिगारेट्स हुंगत बसताना नि बाजूच्या बाथरूममधून तुझ्या
लघवीचा आवाज ऐकताना कदाचित मी तुझ्यावर
आतापेक्षा जास्त प्रेम केलेही असते. पण ते व्हायचे नव्हते.
तुझ्या पत्रांचा सूर आर्त होत गेला - तुझ्या सर्व आशकानी तुला फसवले होते.
पोरी , मी लिहीले , सर्वच आशक फसवणूक करतात.
त्याचा काही उपयोग नाही झाला . तू म्हणालीस तुझा एक रडण्याचा बाक होता,
एका पूला शेजारी नि तो पूल होता नदीवर आणि तू त्या बाकावर रोज रात्री
तुला दुखावणार्‍या नि विसरून गेलेल्या आशकांबद्दल शोक करत बसायचीस.
मी उत्तर लिहीले पण नंतर तुझी उत्तरे थांबली.
तुझ्या आत्महत्येनंतर तीन-चार महिन्यानी
एका मित्राने त्याबद्दल मला कळवले. जर आपण भेटलो असतो
तरी मी तुला नि तू मला न्याय दिला नसताच. त्यामुळे जे झाले तेच उत्तम .