नालंदा, तक्षशिला, हे IAS च्या तोडीचे होते. सर्वात जुनी आणि उत्तम शिक्षण पद्धती, आपल्याच देशांत होती

नालंदा, तक्षशिला, हे IAS च्या तोडीचे होते. सर्वात जुनी आणि उत्तम शिक्षण पद्धती, आपल्याच देशांत होती

आइडिया आवडली. --- फेन डाइग्रामवाला फाइनमन का?

तुम्ही, बिरुटे सर, नंदन,नरेन्द्र गोळे,निनाद, घाटपांडे सर, सन्जोप राव, जुना अभिजित !! लिहिते राहा.

पुरेशी झोप आणि विश्रांती टाळू नका...हे सगळ्यात महत्वाचे आहे.

भरपूर प्रतिसाद यावेत. अत्यंत आवडता विषय

@परत परत तेच वाचायचे नाही. थोडे थोडे का असेना, पुढे सरकत रहायचे. self help किंवा काही शिकण्याचे एखादे पुस्तक आयुष्यात पुन्हा वाचण्याची गरज पडू नये अशा स्वतःच्या नोट्स काढाव्यात. 5 तासाच्या पुस्तकाचे सार 15 मिनिटात हवे तेंव्हा वाचता आले पाहिजे.

मस्त पद्धत आहे

छान लिहिले आहे ! अशी छोटी छोटी तंत्रे परिणामकाररित्या वापरल्या बरेच काही साध्य होऊ शकते !

आइडिया आवडली. --- फेन डाइग्रामवाला फाइनमन का?

तुम्ही, बिरुटे सर, नंदन,नरेन्द्र गोळे,निनाद, घाटपांडे सर, सन्जोप राव, जुना अभिजित !! लिहिते राहा.

पुरेशी झोप आणि विश्रांती टाळू नका...हे सगळ्यात महत्वाचे आहे.

भरपूर प्रतिसाद यावेत. अत्यंत आवडता विषय

@परत परत तेच वाचायचे नाही. थोडे थोडे का असेना, पुढे सरकत रहायचे. self help किंवा काही शिकण्याचे एखादे पुस्तक आयुष्यात पुन्हा वाचण्याची गरज पडू नये अशा स्वतःच्या नोट्स काढाव्यात. 5 तासाच्या पुस्तकाचे सार 15 मिनिटात हवे तेंव्हा वाचता आले पाहिजे.

मस्त पद्धत आहे

छान लिहिले आहे ! अशी छोटी छोटी तंत्रे परिणामकाररित्या वापरल्या बरेच काही साध्य होऊ शकते !

तुम्ही परीक्षे संबंधित खूप मुद्द्यांना, जे खूप महत्वचे आणि अतिसंवेदनशील आहेत, स्पर्श केलाय. अगदी काही महिन्यांपूर्वी पर्यंत वाटायचं की भारतीय शिक्षण पद्धती मध्ये गडबड आहे. मार्कांसाठी शिकणे, मार्कांसाठी परीक्षा देणे, इत्यादी. मग होतं काय, परीक्षेत चांगले मार्क मिळवण्यासाठी काय शिकायचं ते पाहिलं जातं. 'अरे, अमुक टॉपिक वाच. त्यावर सोळा मार्कांचा प्रॉब्लेम नक्की येतो. ' ' तो टॉपिक ऑप्शन ला टाकला तरी चालेल, त्यावर जास्त प्रश्न येत नाहीत ' असे संवाद सर्वांनी केलेले असतातच. आय आय टी मध्ये शिकायचं असेल तर सर्वोत्तम विद्यार्थी निवडण्यासाठी परीक्षा असते. पण त्या विद्यार्थ्यांना बारावीपर्यंत गणित, रसायन अन भौतिक शास्त्रा तलं काय येतं हे बघण्याऐवजी, त्या प्रवेश परीक्षेत उच्च गुण मिळवण्यासाठी वेगळं शिकवलं जातं. मग हे शिकवण्यासाठी असलेल्या क्लास मध्ये प्रवेश मिळवायला वेगळी परीक्षा. आणि त्या परीक्षेच्या तयारी साठी एक क्लास. पण मागच्या काही महिन्यात लक्षात आलं की जगभरात कमी जास्त हा प्रॉब्लेम आहेच. भारतात लोकसंख्या, त्यातून येणारी स्पर्धा, यांचं स्वरूप थोडं टोकाचं झालंय. पण इतरत्र सुद्धा परीक्षेत पास होणं, त्यात चांगले मार्क मिळवणं आणि मार्कांसाठी शिकणं, हे आहेच. मूळ शिक्षण पद्धती कदाचित जास्त चांगली असल्यामुळे शैक्षणिक गुणवत्ता थोडी जास्त असेल, पण मार्क आणि परीक्षा या गोष्टींचं अवडंबर सगळीकडे आहे. मला काय येतं हे माझ्या मार्कांमधून रिफ्लेक्ट होत नाही, हा प्रॉब्लेम आहे. मग तो माझ्या शिक्षकांचा, माझा, परीक्षा डिजाइन करणाऱ्यांचा किंवा पेपर तपासून मला मार्क देणाऱ्यांचा असेल. किंवा या सगळ्यांचा. किंवा समाजाचा. किंवा हा प्रॉब्लेम नसेलच. हेच नॉर्मल असेल.

खूप मोठा लेख आहे. सवडीने वाचतो. कृपया लेखमाला करावी, म्हणजे मागचे पुढचे एकत्र वाचता येतील

हा लेख चार-पाच वेळा वाचला, तेव्हा समजला.अगदी एकूण एकूण एक मत १००% खरं आहे.परीक्षा कशी पाहिजे याचे उत्तर शेवटच्या paragraph मध्ये आहे.

लेख पटला, पण याबाबतीत एक मूलगामी प्रश्न विचारावासा वाटतो.. आपण चाकोरीबाहेर जाण्याची एक नवीन चाकोरी तर तयार करत नाही ना? बहुतांश माणसे ही चाकोरीबद्ध जीवन जगण्यासाठीच जन्माला आलेली असतात.. त्यांना कोणत्याही प्रकारे चाकोरी मोडायला भाग पाडले तरी ते शेवटी ते चाकोरीतच राहतात, चाकोरी बदलते इतकेच.. यालाच मी मागच्या वेळेस gunpoint questions म्हणालो होतो.. काही लोकांना प्रश्न पडतच नाहीत, पण प्रश्न न पडणे हा कमीपणा आहे हे एकदा मनावर ठसले, की मग त्या नवीन चाकोरीत बसण्यासाठी काहीही प्रश्न तयार करून विचारले जातात. अशांचे काय करणार?

धन्यवाद. प्रत्येकाला आपले जीवन कसे जगावे हे ठरवण्याचा अधिकार आहे. ते चांगले का वाईट ह्याच्यावर माझे मत असू शकते पण मी तिथंच थांबले पाहिजे. व्यक्तिस्वातंत्र्याचा मान राखला पाहिजे. कुठलाही अतिरेकी आग्रह अयोग्य - मग तो धर्माचा असो राजकारणाचा असा किंवा सामाजिक वागणुकीचा (प्रश्न विचारण्याचा). त्यामुळे ज्याला प्रश्नच पडत नाहीत किंवा जो चाकोरीत धन्यता मानतो त्याला त्याचे आयुष्य त्याचा मर्जीने त्याला जगु द्यावे हे माझे मत. प्रश्न न पडणे हा कमीपणा नाही, सीकरलेली जीवन शैली आहे. पण शिक्षण व्यवस्थेला प्रश्न न विचारण्यावर पण प्रश्न पडला पाहिजे आणि तो प्रोबिन्ग स्वरूपाचा :-) एक तर समजलंय, नाही समजलं किंवा थोड्या वेळ हवा आहे विचार कराय्ला. Gunpoint questions are rhetoric questions – the answer is not expected – it is assumed or taken for granted.

या संदर्भात चर्चा करताना बरेचदा मुलांनी विद्यार्थी असावे की परिक्षार्थी असावे असा शब्दप्रयोग केला जातो . शिक्षणातील विषय हे व्यवस्थित समजुन घेण्यासाठी त्या विषयांचा सखोल अभ्यास करणे हे एक विद्यार्थी म्हणुन आवश्यक आहे . त्याचबरोबर , अभ्यास केलेल्या विषयांचे परिक्षेमधे योग्यरीत्या सादरीकरण करणे हे एक परिक्षार्थी म्हणुनही आवश्यक आहे .

लेखात अक्षरशः असंख्य मुद्दे मांडलेले आहेत प्रत्येक मुद्याचा ऊहापोह करणे शक्य नाही म्हणून केवळ माझ्या विषयापुरते मी बोलतो. वैद्यकीय शिक्षणात मी १२ च्या विद्यार्थ्यांना एम बी बी च्या प्रवेश परीक्षेसाठी एक वर्ष क्लास मध्ये शिकवले आहे. तसेच एम बी बी एस नंतर पदव्युत्तर प्रवेश परीक्षे साठी पण क्लास मध्ये शिकवले आहे. याशिवाय क्ष किरण शास्त्र( radiodiagnosis) सहाय्यक, उप आणि प्राध्यापक ( assistant professor, associate professorआणि professor) म्हणून एम बी बी एस आणि एम डी ला तेरा वर्षे शिकवले आहे. १२ विच्या मुलांना फक्त परीक्षार्थी म्हणून शिकवणे आवश्यक आहे कारण आपल्याला ज्ञान किती पेक्षा तुम्ही परीक्षेत गुण मिळवून गुणवत्ता यादीत येत कि नाही हे महत्त्वाचे ठरते. जर आपल्याला १२ वि पर्यंत विषयाचे उत्तम ज्ञान आहे परंतु गुणवत्ता यादीत आपण आला नाहीत तर आपण डॉक्टर होऊ शकत नाही आणि त्या ज्ञानाची किंमत राहत नाही. येथें क्लास मधेय शिकवणारे बहुसंख्य शिक्षक अतिशय उत्तम शिकवतात कारण तेथे भरायचे शुल्क लाखात आहे. येथे उत्तम गुण मिळवून एम बी बी एस ला प्रवेश मिळवणारे विद्यार्थी पहिल्या सहा महिन्यात अतिशय नाउमेद होतात कारण एम बी बी एस च्या पहिल्या वर्षाला असणारे शिक्षक हे केवळ पदव्यत्तर परीक्षेत चांगल्या विषयात प्रवेश न मिळाल्याने नाईलाजाने अशा विषयात पद्व्यूत्तर शिक्षण घेऊन शिक्षक झालेले असतात. आणि सरकारी नोकरी लागल्यावर काम करा नाही तर करू नका चालून जातंय अशा वृत्तीचे असतात. या दोन वर्षात नाउमेद झालेले विद्यार्थी मग आपल्याला काय करायचंय पदव्युत्तर प्रवेश परीक्षेत चांगले गुण मिळवून चांगल्या विषयात तज्ञ व्हायचे असाच दृष्टिकोन ठेवून असतात. एम बी बी एस झालात कि आपल्याला वैद्यकीय विषयात मूलभूत ज्ञान असणे अपेक्षित आहे. परंतु आजकाल तुम्हाला एम बी बी एस च्या चारही वर्षत किती गुण मिळतात हे महत्त्वाचे नसून पदव्युत्तर प्रवेश परीक्षेत उत्तम गुण मिळवणे आवश्यक ठरते. या परीक्षा आपले पुस्तकी ज्ञान उत्तम तर्हेने तपासतात. परंतु प्रत्यक्ष त्या डॉक्टर झालेल्या विद्यार्थ्याला रुग्ण कसा तपासायचा स्टेथेस्कोप मधून हृदयाचे ठोके कसे ऐकायचे किंवा रुग्णाचे यकृत कसे तपासायचे याचे शून्य ज्ञान असले तरी चालते पण यकृताला सूज येण्याची ३५ कारणे माहिती असावी लागतात किंवा हृदयाच्या झडपांचे १५ विकार काय आहेत ते सांगू शकतात पण समोर आलेल्या रुग्णात कोणता विकार आहे हे मात्र त्यांना सांगता येत नाही. या चाळणीतून तावून सुलाखून पदव्युत्तर वर्गात प्रवेश घेतलेले विद्यार्थी आले कि त्यांची खरी कसोटी लागते. चांगले विद्यार्थी ढोर मेहनत करतात. परंतु त्यांचे मूलभूत ज्ञान कच्चे असलेले शिक्षकांच्या लक्षात येते. आणि चान्गला शिक्षक अशा विद्यार्थ्यांना त्यांचे मूलभूत ज्ञान कसे उत्तम पातळीवर आणता येईल यात मदत करतात. येथे दोन तर्हेचे विद्यार्थी दिसून आले. १) मी ए एफ एम सी मध्ये ७ वर्षे शिकवले तेथील जवळ जवळ सर्वच विद्यार्थी अतिशय चांगल्या दर्जाचे आणि स्वतःच्या गुणवत्तेमुळे निवडून आलेले होते आणि तेथे शिकवणे हा माझ्या आयुष्यातील एक आनंदाचा काळ होता. हे सर्व विद्यार्थी आज ज्ञान आणि समाजातील त्यांची पातळी यात माझ्या कितीतरी पुढे गेलेले आहेत हे नमूद करताना मला अभिमान वाटतो. २) खाजगी वैद्यकीय महाविद्यालयात ६ वर्षे शिकवले तेथील सर्व विद्यार्थी आपल्या तीर्थरुपांच्या गुणवत्तेमुळे आलेले होते. ( देणगी मूल्य २ कोटी रुपये फक्त). त्यामुळे त्यांना मूलभूत ज्ञानात फारसा रस नव्हता.सन्माननीय अपवाद वगळता आपल्याला डायग्नोस्टिक सेंटर हा व्यवसाय म्हणून कसा चालवता येईल या दृष्टीने विचार करणारे होते. तेंव्हा त्यांना हवे तेवढे ज्ञान ते घेत असत. आज असे अनेक विद्यार्थी आपापली डायग्नोस्टिक सेंटर चालवून आर्थिक आघाडीवर अतिशय प्रथितयश म्हणून समाज मान्यता मिळवून आहेत. एम डी परीक्षेत परीक्षक म्हणून काम करतानाचा एक अनुभव-- ए एफ एम सी मध्ये बाह्य परीक्षकाने एका विद्यार्थ्याला अमुक तमुक येत नाही म्हणून त्याची खिल्ली उडवण्याचा प्रयत्न केला तेंव्हा त्याना मी नम्रपणे एवढेच सांगितले कि सर मी पण "आपल्याला" प्रश्न विचारले तर त्यातील बहुसंख्य प्रश्नांची उत्तरे आपल्यालासुद्धा देता येणार नाहीत. आपण परीक्षक म्हणून विद्यार्थ्याला किती येत नाही हे तपासायला आलो नाही तर त्याला एम डी परीक्षेत पास करण्यापूर्वी त्याला समाजात तज्ज्ञ म्हणून व्यवसाय करण्यासाठी रुग्ण सेवेचे किमान पातळीचे ज्ञान आहे कि नाही हे तपासायला आलो आहोत. एम डी झालेला विद्यार्थी हा तज्ज्ञ म्हणू काम करताना त्याला उच्च पातळीचे ज्ञान असलेला असायला पाहिजे आणि हि उच्च पातळी त्याने गाठली आहे का आणि येणाऱ्या काळात येणारे अद्ययावत ज्ञान त्याला आत्मसात करता येण्याची त्याची क्षमता आहे का हे आपल्याला तपासायचे आहे. माझ्या एम डी च्या विद्यार्थ्यांना मी एकच सांगत असे कि तुम्ही एम डी पास झालात याचा अर्थ असा आहे कि तुम्ही नदीच्या उगमापासून समुद्राच्या मुखाशी आला आहात. ज्ञानाचं उपसागर नंतर सागर आणि महासागर तुमच्या पुढे आहेत. किती ज्ञान मिळवायचे याला अंत नाही. आता पासून तुम्ही ज्ञानार्थी झाला आहात परीक्षार्थी नाही असो एकच मुद्दा मांडायचा आहे. बिगरी पासून मॅट्रिक आणि पदवी पासून पदव्युत्तर परीक्षा ते एम डी /पी एच डी आणि त्यासाठी लागणारे शिक्षण यांचे निकष हे संपूर्ण वेगळे आणि अतिशय गुंतागुंतीचे आहेत.

सुबोध खरे Sir, लेखाचा शेवटी मला ऑब्झरव्ड स्ट्रक्चर्ड क्लिनिकल एक्सामीनेशन (OSCE) पद्धती वरून एव्हीडन्स ऑफ लर्निंग कडे यायचे होतो. पण पूर्वार्ध जड आणि OSCE वर लिहिण्याचा अधिकार काय (मला) अश्या शंकांमुळे द्विधा मनस्थिती झाली. आपल्यासारख्या कुणी OSCE पद्धतीवर जर लिहिले तर सर्वांना विचारला चालना देऊन विषय पुढे नेता येइल. Thanks for the read and response.

OSCE Objective Structured Clinical Examination https://www.usd.edu/medicine/osce#:~:text=OSCE%20(Objective%20Structured%20Clinical%20Examination,direct%20observation%20of%20student%20performance. हे येथे वाचता येईल. परंतु या मध्ये फार महत्त्वाचा एक घटक आहे तो म्हणजे जो शिक्षक निरीक्षक म्हणून काम करणारा असेल तो पूर्वग्रहापासून दूर आणि निष्पक्ष असायला हवा. मी ए एफ एम सी मध्ये एम डी ला शिकवत असताना एक विद्यार्थी पहिल्या बाकावर बसून पेंगत असे. अर्थात लेक्चर दुपारी २ ते साडे तीन असे जेवणानंतर असल्यामुळे असे होणे जास्त सहज शक्य आहे. मूत्रमार्गाची प्रणाली (urinary system) पूर्ण शिकवून झाल्यावर प्रत्यक्ष त्याची चाचणी घेतली असता त्याला सर्वाधिक गुण मिळाले होते. हि चाचणी झाल्यावर त्याचे विश्लेषण करणे आणि प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याचे कोठे कमी पडले हे समजावून दिले जात असे. तेंव्हा मी सर्व विद्यार्थ्यांसमोर स्पष्टपणे सांगितले कि हा विद्यार्थी माझ्या लेक्चर मध्ये सर्वाधिक झोपला होता परंतु त्याने लेखी आणि तोंडी परीक्षेत सर्वात चांगली उत्तरे दिली आहेत त्यामुळे तो प्रथम आला आहे. यात निरीक्षकाला आपला अहंगंड आणि बाहेरून येणार दबाव बाजूला ठेवता आला पाहिजे. सध्याच्या डीम्ड ( डूम्ड) विद्यापीठात विद्यार्थ्याला नापास करणारा शिक्षक व्यवस्थापनाला परवडत नाही. ( काही कोटींचा आणि विद्यापीठाच्या "कीर्ती"चा प्रश्न असतो). त्यातून तुम्हाला जे शिकवायचे आहे ते विद्यार्थ्याला शिकायचे आहे का? असा प्रश्न असतो. वैद्यकीय शिक्षणात प्रत्यक्ष सहभाग हा जास्त महत्त्वाचा असतो. तुम्ही एखादी तपासणी शल्यक्रिया प्रथम पाहावी लागते त्यानंतर त्यात दुय्यम सहाय्यक म्हणून सहभाग घ्यावा लागतो यानंतर स्वतः प्रथम चिकित्सक म्हणून अनुभवी शिक्षकाच्या देखरेखीखाली काम करता येते. हि प्रक्रिया तीन वर्षाच्या शेवटी घेतलेल्या एकमेव परीक्षेत तपासून पाहणे अशक्य आहे. यामुळेच वैद्यकीय शिक्षणात वस्तुनिष्ठ आणि संरचित चिकित्सा तपासणीला अनन्य साधारण महत्त्व आहे. Objective Structured Clinical Examination एखाद्या विद्यार्थ्याला पदवी दिली आणि त्याला किमान ज्ञान आणि अनुभव नसेल तर त्याला व्यवसायात फार मोठा धोका संभवू शकतो. यामुळेच विद्यार्थ्यांचा यात सक्रिय सहभाग साधारणपणे दिसून येतो. केवळ ब बा बे (बडे बाप के बेटे) यांचे सन्मान्य अपवाद वगळता.

तुम्ही परीक्षे संबंधित खूप मुद्द्यांना, जे खूप महत्वचे आणि अतिसंवेदनशील आहेत, स्पर्श केलाय. अगदी काही महिन्यांपूर्वी पर्यंत वाटायचं की भारतीय शिक्षण पद्धती मध्ये गडबड आहे. मार्कांसाठी शिकणे, मार्कांसाठी परीक्षा देणे, इत्यादी. मग होतं काय, परीक्षेत चांगले मार्क मिळवण्यासाठी काय शिकायचं ते पाहिलं जातं. 'अरे, अमुक टॉपिक वाच. त्यावर सोळा मार्कांचा प्रॉब्लेम नक्की येतो. ' ' तो टॉपिक ऑप्शन ला टाकला तरी चालेल, त्यावर जास्त प्रश्न येत नाहीत ' असे संवाद सर्वांनी केलेले असतातच. आय आय टी मध्ये शिकायचं असेल तर सर्वोत्तम विद्यार्थी निवडण्यासाठी परीक्षा असते. पण त्या विद्यार्थ्यांना बारावीपर्यंत गणित, रसायन अन भौतिक शास्त्रा तलं काय येतं हे बघण्याऐवजी, त्या प्रवेश परीक्षेत उच्च गुण मिळवण्यासाठी वेगळं शिकवलं जातं. मग हे शिकवण्यासाठी असलेल्या क्लास मध्ये प्रवेश मिळवायला वेगळी परीक्षा. आणि त्या परीक्षेच्या तयारी साठी एक क्लास. पण मागच्या काही महिन्यात लक्षात आलं की जगभरात कमी जास्त हा प्रॉब्लेम आहेच. भारतात लोकसंख्या, त्यातून येणारी स्पर्धा, यांचं स्वरूप थोडं टोकाचं झालंय. पण इतरत्र सुद्धा परीक्षेत पास होणं, त्यात चांगले मार्क मिळवणं आणि मार्कांसाठी शिकणं, हे आहेच. मूळ शिक्षण पद्धती कदाचित जास्त चांगली असल्यामुळे शैक्षणिक गुणवत्ता थोडी जास्त असेल, पण मार्क आणि परीक्षा या गोष्टींचं अवडंबर सगळीकडे आहे. मला काय येतं हे माझ्या मार्कांमधून रिफ्लेक्ट होत नाही, हा प्रॉब्लेम आहे. मग तो माझ्या शिक्षकांचा, माझा, परीक्षा डिजाइन करणाऱ्यांचा किंवा पेपर तपासून मला मार्क देणाऱ्यांचा असेल. किंवा या सगळ्यांचा. किंवा समाजाचा. किंवा हा प्रॉब्लेम नसेलच. हेच नॉर्मल असेल.

खूप मोठा लेख आहे. सवडीने वाचतो. कृपया लेखमाला करावी, म्हणजे मागचे पुढचे एकत्र वाचता येतील

हा लेख चार-पाच वेळा वाचला, तेव्हा समजला.अगदी एकूण एकूण एक मत १००% खरं आहे.परीक्षा कशी पाहिजे याचे उत्तर शेवटच्या paragraph मध्ये आहे.

लेख पटला, पण याबाबतीत एक मूलगामी प्रश्न विचारावासा वाटतो.. आपण चाकोरीबाहेर जाण्याची एक नवीन चाकोरी तर तयार करत नाही ना? बहुतांश माणसे ही चाकोरीबद्ध जीवन जगण्यासाठीच जन्माला आलेली असतात.. त्यांना कोणत्याही प्रकारे चाकोरी मोडायला भाग पाडले तरी ते शेवटी ते चाकोरीतच राहतात, चाकोरी बदलते इतकेच.. यालाच मी मागच्या वेळेस gunpoint questions म्हणालो होतो.. काही लोकांना प्रश्न पडतच नाहीत, पण प्रश्न न पडणे हा कमीपणा आहे हे एकदा मनावर ठसले, की मग त्या नवीन चाकोरीत बसण्यासाठी काहीही प्रश्न तयार करून विचारले जातात. अशांचे काय करणार?

धन्यवाद. प्रत्येकाला आपले जीवन कसे जगावे हे ठरवण्याचा अधिकार आहे. ते चांगले का वाईट ह्याच्यावर माझे मत असू शकते पण मी तिथंच थांबले पाहिजे. व्यक्तिस्वातंत्र्याचा मान राखला पाहिजे. कुठलाही अतिरेकी आग्रह अयोग्य - मग तो धर्माचा असो राजकारणाचा असा किंवा सामाजिक वागणुकीचा (प्रश्न विचारण्याचा). त्यामुळे ज्याला प्रश्नच पडत नाहीत किंवा जो चाकोरीत धन्यता मानतो त्याला त्याचे आयुष्य त्याचा मर्जीने त्याला जगु द्यावे हे माझे मत. प्रश्न न पडणे हा कमीपणा नाही, सीकरलेली जीवन शैली आहे. पण शिक्षण व्यवस्थेला प्रश्न न विचारण्यावर पण प्रश्न पडला पाहिजे आणि तो प्रोबिन्ग स्वरूपाचा :-) एक तर समजलंय, नाही समजलं किंवा थोड्या वेळ हवा आहे विचार कराय्ला. Gunpoint questions are rhetoric questions – the answer is not expected – it is assumed or taken for granted.

या संदर्भात चर्चा करताना बरेचदा मुलांनी विद्यार्थी असावे की परिक्षार्थी असावे असा शब्दप्रयोग केला जातो . शिक्षणातील विषय हे व्यवस्थित समजुन घेण्यासाठी त्या विषयांचा सखोल अभ्यास करणे हे एक विद्यार्थी म्हणुन आवश्यक आहे . त्याचबरोबर , अभ्यास केलेल्या विषयांचे परिक्षेमधे योग्यरीत्या सादरीकरण करणे हे एक परिक्षार्थी म्हणुनही आवश्यक आहे .

लेखात अक्षरशः असंख्य मुद्दे मांडलेले आहेत प्रत्येक मुद्याचा ऊहापोह करणे शक्य नाही म्हणून केवळ माझ्या विषयापुरते मी बोलतो. वैद्यकीय शिक्षणात मी १२ च्या विद्यार्थ्यांना एम बी बी च्या प्रवेश परीक्षेसाठी एक वर्ष क्लास मध्ये शिकवले आहे. तसेच एम बी बी एस नंतर पदव्युत्तर प्रवेश परीक्षे साठी पण क्लास मध्ये शिकवले आहे. याशिवाय क्ष किरण शास्त्र( radiodiagnosis) सहाय्यक, उप आणि प्राध्यापक ( assistant professor, associate professorआणि professor) म्हणून एम बी बी एस आणि एम डी ला तेरा वर्षे शिकवले आहे. १२ विच्या मुलांना फक्त परीक्षार्थी म्हणून शिकवणे आवश्यक आहे कारण आपल्याला ज्ञान किती पेक्षा तुम्ही परीक्षेत गुण मिळवून गुणवत्ता यादीत येत कि नाही हे महत्त्वाचे ठरते. जर आपल्याला १२ वि पर्यंत विषयाचे उत्तम ज्ञान आहे परंतु गुणवत्ता यादीत आपण आला नाहीत तर आपण डॉक्टर होऊ शकत नाही आणि त्या ज्ञानाची किंमत राहत नाही. येथें क्लास मधेय शिकवणारे बहुसंख्य शिक्षक अतिशय उत्तम शिकवतात कारण तेथे भरायचे शुल्क लाखात आहे. येथे उत्तम गुण मिळवून एम बी बी एस ला प्रवेश मिळवणारे विद्यार्थी पहिल्या सहा महिन्यात अतिशय नाउमेद होतात कारण एम बी बी एस च्या पहिल्या वर्षाला असणारे शिक्षक हे केवळ पदव्यत्तर परीक्षेत चांगल्या विषयात प्रवेश न मिळाल्याने नाईलाजाने अशा विषयात पद्व्यूत्तर शिक्षण घेऊन शिक्षक झालेले असतात. आणि सरकारी नोकरी लागल्यावर काम करा नाही तर करू नका चालून जातंय अशा वृत्तीचे असतात. या दोन वर्षात नाउमेद झालेले विद्यार्थी मग आपल्याला काय करायचंय पदव्युत्तर प्रवेश परीक्षेत चांगले गुण मिळवून चांगल्या विषयात तज्ञ व्हायचे असाच दृष्टिकोन ठेवून असतात. एम बी बी एस झालात कि आपल्याला वैद्यकीय विषयात मूलभूत ज्ञान असणे अपेक्षित आहे. परंतु आजकाल तुम्हाला एम बी बी एस च्या चारही वर्षत किती गुण मिळतात हे महत्त्वाचे नसून पदव्युत्तर प्रवेश परीक्षेत उत्तम गुण मिळवणे आवश्यक ठरते. या परीक्षा आपले पुस्तकी ज्ञान उत्तम तर्हेने तपासतात. परंतु प्रत्यक्ष त्या डॉक्टर झालेल्या विद्यार्थ्याला रुग्ण कसा तपासायचा स्टेथेस्कोप मधून हृदयाचे ठोके कसे ऐकायचे किंवा रुग्णाचे यकृत कसे तपासायचे याचे शून्य ज्ञान असले तरी चालते पण यकृताला सूज येण्याची ३५ कारणे माहिती असावी लागतात किंवा हृदयाच्या झडपांचे १५ विकार काय आहेत ते सांगू शकतात पण समोर आलेल्या रुग्णात कोणता विकार आहे हे मात्र त्यांना सांगता येत नाही. या चाळणीतून तावून सुलाखून पदव्युत्तर वर्गात प्रवेश घेतलेले विद्यार्थी आले कि त्यांची खरी कसोटी लागते. चांगले विद्यार्थी ढोर मेहनत करतात. परंतु त्यांचे मूलभूत ज्ञान कच्चे असलेले शिक्षकांच्या लक्षात येते. आणि चान्गला शिक्षक अशा विद्यार्थ्यांना त्यांचे मूलभूत ज्ञान कसे उत्तम पातळीवर आणता येईल यात मदत करतात. येथे दोन तर्हेचे विद्यार्थी दिसून आले. १) मी ए एफ एम सी मध्ये ७ वर्षे शिकवले तेथील जवळ जवळ सर्वच विद्यार्थी अतिशय चांगल्या दर्जाचे आणि स्वतःच्या गुणवत्तेमुळे निवडून आलेले होते आणि तेथे शिकवणे हा माझ्या आयुष्यातील एक आनंदाचा काळ होता. हे सर्व विद्यार्थी आज ज्ञान आणि समाजातील त्यांची पातळी यात माझ्या कितीतरी पुढे गेलेले आहेत हे नमूद करताना मला अभिमान वाटतो. २) खाजगी वैद्यकीय महाविद्यालयात ६ वर्षे शिकवले तेथील सर्व विद्यार्थी आपल्या तीर्थरुपांच्या गुणवत्तेमुळे आलेले होते. ( देणगी मूल्य २ कोटी रुपये फक्त). त्यामुळे त्यांना मूलभूत ज्ञानात फारसा रस नव्हता.सन्माननीय अपवाद वगळता आपल्याला डायग्नोस्टिक सेंटर हा व्यवसाय म्हणून कसा चालवता येईल या दृष्टीने विचार करणारे होते. तेंव्हा त्यांना हवे तेवढे ज्ञान ते घेत असत. आज असे अनेक विद्यार्थी आपापली डायग्नोस्टिक सेंटर चालवून आर्थिक आघाडीवर अतिशय प्रथितयश म्हणून समाज मान्यता मिळवून आहेत. एम डी परीक्षेत परीक्षक म्हणून काम करतानाचा एक अनुभव-- ए एफ एम सी मध्ये बाह्य परीक्षकाने एका विद्यार्थ्याला अमुक तमुक येत नाही म्हणून त्याची खिल्ली उडवण्याचा प्रयत्न केला तेंव्हा त्याना मी नम्रपणे एवढेच सांगितले कि सर मी पण "आपल्याला" प्रश्न विचारले तर त्यातील बहुसंख्य प्रश्नांची उत्तरे आपल्यालासुद्धा देता येणार नाहीत. आपण परीक्षक म्हणून विद्यार्थ्याला किती येत नाही हे तपासायला आलो नाही तर त्याला एम डी परीक्षेत पास करण्यापूर्वी त्याला समाजात तज्ज्ञ म्हणून व्यवसाय करण्यासाठी रुग्ण सेवेचे किमान पातळीचे ज्ञान आहे कि नाही हे तपासायला आलो आहोत. एम डी झालेला विद्यार्थी हा तज्ज्ञ म्हणू काम करताना त्याला उच्च पातळीचे ज्ञान असलेला असायला पाहिजे आणि हि उच्च पातळी त्याने गाठली आहे का आणि येणाऱ्या काळात येणारे अद्ययावत ज्ञान त्याला आत्मसात करता येण्याची त्याची क्षमता आहे का हे आपल्याला तपासायचे आहे. माझ्या एम डी च्या विद्यार्थ्यांना मी एकच सांगत असे कि तुम्ही एम डी पास झालात याचा अर्थ असा आहे कि तुम्ही नदीच्या उगमापासून समुद्राच्या मुखाशी आला आहात. ज्ञानाचं उपसागर नंतर सागर आणि महासागर तुमच्या पुढे आहेत. किती ज्ञान मिळवायचे याला अंत नाही. आता पासून तुम्ही ज्ञानार्थी झाला आहात परीक्षार्थी नाही असो एकच मुद्दा मांडायचा आहे. बिगरी पासून मॅट्रिक आणि पदवी पासून पदव्युत्तर परीक्षा ते एम डी /पी एच डी आणि त्यासाठी लागणारे शिक्षण यांचे निकष हे संपूर्ण वेगळे आणि अतिशय गुंतागुंतीचे आहेत.

सुबोध खरे Sir, लेखाचा शेवटी मला ऑब्झरव्ड स्ट्रक्चर्ड क्लिनिकल एक्सामीनेशन (OSCE) पद्धती वरून एव्हीडन्स ऑफ लर्निंग कडे यायचे होतो. पण पूर्वार्ध जड आणि OSCE वर लिहिण्याचा अधिकार काय (मला) अश्या शंकांमुळे द्विधा मनस्थिती झाली. आपल्यासारख्या कुणी OSCE पद्धतीवर जर लिहिले तर सर्वांना विचारला चालना देऊन विषय पुढे नेता येइल. Thanks for the read and response.

OSCE Objective Structured Clinical Examination https://www.usd.edu/medicine/osce#:~:text=OSCE%20(Objective%20Structured%20Clinical%20Examination,direct%20observation%20of%20student%20performance. हे येथे वाचता येईल. परंतु या मध्ये फार महत्त्वाचा एक घटक आहे तो म्हणजे जो शिक्षक निरीक्षक म्हणून काम करणारा असेल तो पूर्वग्रहापासून दूर आणि निष्पक्ष असायला हवा. मी ए एफ एम सी मध्ये एम डी ला शिकवत असताना एक विद्यार्थी पहिल्या बाकावर बसून पेंगत असे. अर्थात लेक्चर दुपारी २ ते साडे तीन असे जेवणानंतर असल्यामुळे असे होणे जास्त सहज शक्य आहे. मूत्रमार्गाची प्रणाली (urinary system) पूर्ण शिकवून झाल्यावर प्रत्यक्ष त्याची चाचणी घेतली असता त्याला सर्वाधिक गुण मिळाले होते. हि चाचणी झाल्यावर त्याचे विश्लेषण करणे आणि प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याचे कोठे कमी पडले हे समजावून दिले जात असे. तेंव्हा मी सर्व विद्यार्थ्यांसमोर स्पष्टपणे सांगितले कि हा विद्यार्थी माझ्या लेक्चर मध्ये सर्वाधिक झोपला होता परंतु त्याने लेखी आणि तोंडी परीक्षेत सर्वात चांगली उत्तरे दिली आहेत त्यामुळे तो प्रथम आला आहे. यात निरीक्षकाला आपला अहंगंड आणि बाहेरून येणार दबाव बाजूला ठेवता आला पाहिजे. सध्याच्या डीम्ड ( डूम्ड) विद्यापीठात विद्यार्थ्याला नापास करणारा शिक्षक व्यवस्थापनाला परवडत नाही. ( काही कोटींचा आणि विद्यापीठाच्या "कीर्ती"चा प्रश्न असतो). त्यातून तुम्हाला जे शिकवायचे आहे ते विद्यार्थ्याला शिकायचे आहे का? असा प्रश्न असतो. वैद्यकीय शिक्षणात प्रत्यक्ष सहभाग हा जास्त महत्त्वाचा असतो. तुम्ही एखादी तपासणी शल्यक्रिया प्रथम पाहावी लागते त्यानंतर त्यात दुय्यम सहाय्यक म्हणून सहभाग घ्यावा लागतो यानंतर स्वतः प्रथम चिकित्सक म्हणून अनुभवी शिक्षकाच्या देखरेखीखाली काम करता येते. हि प्रक्रिया तीन वर्षाच्या शेवटी घेतलेल्या एकमेव परीक्षेत तपासून पाहणे अशक्य आहे. यामुळेच वैद्यकीय शिक्षणात वस्तुनिष्ठ आणि संरचित चिकित्सा तपासणीला अनन्य साधारण महत्त्व आहे. Objective Structured Clinical Examination एखाद्या विद्यार्थ्याला पदवी दिली आणि त्याला किमान ज्ञान आणि अनुभव नसेल तर त्याला व्यवसायात फार मोठा धोका संभवू शकतो. यामुळेच विद्यार्थ्यांचा यात सक्रिय सहभाग साधारणपणे दिसून येतो. केवळ ब बा बे (बडे बाप के बेटे) यांचे सन्मान्य अपवाद वगळता.

बोंबला... पण खरं सांगू, नाही आवडले इतके. म्हणजे हसलो खूप, पण ती कथा खूपच तरल आहे, त्याचे असे धिंडवडे सहन नाही झाले..

काही गोष्टी काही लेख असल्या राळी साठी निवडू नयेत.

नावाने कुठले कुठले लेख विडंबनासाठी उचलत होते आणि काकोंचीफुले अधुनमधून वर डोकं काढतो. म्हटलं याचाही काढा लसाविमसावि. पण प्रयत्न बरा आहे.

येकच नंबर झालंय. लिहिते राहा.

भन्नाट विडंबन. हहपुवा :-) :-)

नाही आवडले ... काही कलाकृती विडंबना साठी नसतात.

शामच्या आई कृतीचंही विडंबन झालं. शामची मम्मी. विडंबन जुन्या कृतीकडे घेऊन जातंच.

विडंबनाची काही ठीकाणी एक काही ठीकाणी दुसरी मतं बघुन गमत वाटली

विडंबन एकदम भन्नाट जमलंय. मजा आली.

ये विडंबन जिनको आवड्या उनका भी भला और जिनको नही आवड्या उनका भी भला! काही प्रतिसाद वाचून गम्मत वाटली आणि काही प्रश्न पडले ते त्यांनाच विचारतो :-)

विडंबनाचे कशाशी तरी संबंध जोडण्याने समस्या निर्माण होत आहे. इथे कितीतरी "तरल" कवितांचे विडंबन झाले आहे. लोकांनी त्याचा आनंद ही घेतला आहे. काही वेळेस तर मुळ कवी ने सुध्दा दाद दीली आहे. तसे बघायला गेले तर ते दुसरे विडंबन सुध्दा चुकीचे वाटु शकते. कशाशीही रीलेट न करता त्याच्याकडे बघायला हवे.

विडंबन छान.

पण मिठाच्या वाटीत बोट बुडवून चाटण्यात आणि थू... थू ...करत खारट थुंकी एकमेकांच्या अंगावर उडवण्यात जास्त मजा यायची.

गावठी पिणाऱ्यांच्या ह्या सवयीचा चपखल वापर केलेला बघून (हसून हसून) ठार मेलो. मी टवाळ आहे म्हणून मला विनोद आवडतो, की मला विनोद आवडतो म्हणून मी टवाळ आहे हे माहित नाही 😀 पण भारीच झालंय विडंबन, जाम हसलो राव! (स्वर्गवासी) टर्मीनेटर

=)))))))))))))))))))))))))))))))))))))

भारीच! खुप हसलो.

भंकस आवडत नसेल त्यांनी विडंबन वाचू नये :=) आपल्याला मूळ कथा आणि विडंबन दोन्ही आवडते.

एक नंबर विडंबन !

+१

ज्याम हसलो, लै हसलो ! गड्डा झब्बू _/\_

हे त्या कलाकृतीचा सन्मान आहे असे मला वाटते. गडकरी, केशवसुत सारख्या दिग्गज साहित्यिकांच्या कलाकृती सुद्धा यातून सुटल्या नाहीत. काही गंभीर प्रकृतीचे तर काही टवाळखोर त्यामुळेच संदीप खऱे यांनी लिहीलेली कविता चपखल वाटते. मी हजार चिंतानी हे डोके खाजवतो तो कट्ट्यावर बसतो, घुमतो शिळं वाजवतो भगवद्गीतेचेच विडंबन केले ही तर लेखन सीमा. व्यंगचित्र हे सुद्धा विडंबनच, किती मोठा संदेश यातून कलाकार देतो हे महत्वाचे. मी पण बरेच वेळा स्वतःला थाबंवतो. मला विडंबन आवडते. ताण तणाव दुर करण्याचे उत्तम साधन आहे.

बोंबला... पण खरं सांगू, नाही आवडले इतके. म्हणजे हसलो खूप, पण ती कथा खूपच तरल आहे, त्याचे असे धिंडवडे सहन नाही झाले..

काही गोष्टी काही लेख असल्या राळी साठी निवडू नयेत.

नावाने कुठले कुठले लेख विडंबनासाठी उचलत होते आणि काकोंचीफुले अधुनमधून वर डोकं काढतो. म्हटलं याचाही काढा लसाविमसावि. पण प्रयत्न बरा आहे.

येकच नंबर झालंय. लिहिते राहा.

भन्नाट विडंबन. हहपुवा :-) :-)

नाही आवडले ... काही कलाकृती विडंबना साठी नसतात.

शामच्या आई कृतीचंही विडंबन झालं. शामची मम्मी. विडंबन जुन्या कृतीकडे घेऊन जातंच.

विडंबनाची काही ठीकाणी एक काही ठीकाणी दुसरी मतं बघुन गमत वाटली

विडंबन एकदम भन्नाट जमलंय. मजा आली.

ये विडंबन जिनको आवड्या उनका भी भला और जिनको नही आवड्या उनका भी भला! काही प्रतिसाद वाचून गम्मत वाटली आणि काही प्रश्न पडले ते त्यांनाच विचारतो :-)

विडंबनाचे कशाशी तरी संबंध जोडण्याने समस्या निर्माण होत आहे. इथे कितीतरी "तरल" कवितांचे विडंबन झाले आहे. लोकांनी त्याचा आनंद ही घेतला आहे. काही वेळेस तर मुळ कवी ने सुध्दा दाद दीली आहे. तसे बघायला गेले तर ते दुसरे विडंबन सुध्दा चुकीचे वाटु शकते. कशाशीही रीलेट न करता त्याच्याकडे बघायला हवे.

विडंबन छान.

पण मिठाच्या वाटीत बोट बुडवून चाटण्यात आणि थू... थू ...करत खारट थुंकी एकमेकांच्या अंगावर उडवण्यात जास्त मजा यायची.

गावठी पिणाऱ्यांच्या ह्या सवयीचा चपखल वापर केलेला बघून (हसून हसून) ठार मेलो. मी टवाळ आहे म्हणून मला विनोद आवडतो, की मला विनोद आवडतो म्हणून मी टवाळ आहे हे माहित नाही 😀 पण भारीच झालंय विडंबन, जाम हसलो राव! (स्वर्गवासी) टर्मीनेटर

=)))))))))))))))))))))))))))))))))))))

भारीच! खुप हसलो.

भंकस आवडत नसेल त्यांनी विडंबन वाचू नये :=) आपल्याला मूळ कथा आणि विडंबन दोन्ही आवडते.

एक नंबर विडंबन !

+१

ज्याम हसलो, लै हसलो ! गड्डा झब्बू _/\_

हे त्या कलाकृतीचा सन्मान आहे असे मला वाटते. गडकरी, केशवसुत सारख्या दिग्गज साहित्यिकांच्या कलाकृती सुद्धा यातून सुटल्या नाहीत. काही गंभीर प्रकृतीचे तर काही टवाळखोर त्यामुळेच संदीप खऱे यांनी लिहीलेली कविता चपखल वाटते. मी हजार चिंतानी हे डोके खाजवतो तो कट्ट्यावर बसतो, घुमतो शिळं वाजवतो भगवद्गीतेचेच विडंबन केले ही तर लेखन सीमा. व्यंगचित्र हे सुद्धा विडंबनच, किती मोठा संदेश यातून कलाकार देतो हे महत्वाचे. मी पण बरेच वेळा स्वतःला थाबंवतो. मला विडंबन आवडते. ताण तणाव दुर करण्याचे उत्तम साधन आहे.

जल्ला काय कल्ला नाय वो

उद्दिष्टांचे व्याकरण - स्मार्ट ऑब्जेक्टिव्हसचा मराठी अनुवाद - बाकी धोरण आणि ब्लूम्स - माझ्या मनातले गोंधळ!

उद्दीष्ट साध्य झाले की त्यास सामोसा जमला म्हणायचे.

जल्ला काय कल्ला नाय वो

उद्दिष्टांचे व्याकरण - स्मार्ट ऑब्जेक्टिव्हसचा मराठी अनुवाद - बाकी धोरण आणि ब्लूम्स - माझ्या मनातले गोंधळ!

उद्दीष्ट साध्य झाले की त्यास सामोसा जमला म्हणायचे.

इति अत्तापुरतम् उपद्व्यापम् पुरे म्हणून इंटरनेटम पब्लिशम स्वाहा! हे वाक्य सर्वाधिक आवडलं. :) गंमत हो! प्रश्न विचारणं खरंच अवघड असतं. शाळेत, कॉलेजात मास्तर्स म्हणतात, अनी क्वेश्चन्स? कुणाला प्रश्न पडले नाहीत तर, त्याचे दोन अर्थ - एकतर सगळ्ं समजलंय, किंवा काहीच कळलं नाही. पण बर्‍यापैकी कळून प्रश्न न पडण्यात चूक काय आहे? शिवाय आपल्याकडे प्रश्न पडू न देण्याची संस्कृती आहेच. लहानपणापासून अर्ध्याहून अधिक प्रश्नांची उत्तरे 'गप, तुला काय करायचंय?' , 'गप, शहाणपणा करू नको' अशी असतात. मग तो प्रश्न तयार होणारा मनाचा/मेंदूचा भाग हळूहळू निष्क्रीय होतो. आणि मग प्रश्नच पडत नाहीत.

छान माहिती.

फार महत्वाचा विषय आहे हा. एक नेमका प्रश्न मोठ्या ज्ञानभंडाराची गुरुकिल्ली असु शकते. किंबहुना योग्य प्रश्न पडले तरच कुठल्याही विषयात प्रगती संभवते.

To आस्क, or not to आस्क ! That is the डिलेमा ! छान. आता या विषयावर एक प्रश्नोपनिषद होऊन जाऊ दे.

इति अत्तापुरतम् उपद्व्यापम् पुरे म्हणून इंटरनेटम पब्लिशम स्वाहा! हे वाक्य सर्वाधिक आवडलं. :) गंमत हो! प्रश्न विचारणं खरंच अवघड असतं. शाळेत, कॉलेजात मास्तर्स म्हणतात, अनी क्वेश्चन्स? कुणाला प्रश्न पडले नाहीत तर, त्याचे दोन अर्थ - एकतर सगळ्ं समजलंय, किंवा काहीच कळलं नाही. पण बर्‍यापैकी कळून प्रश्न न पडण्यात चूक काय आहे? शिवाय आपल्याकडे प्रश्न पडू न देण्याची संस्कृती आहेच. लहानपणापासून अर्ध्याहून अधिक प्रश्नांची उत्तरे 'गप, तुला काय करायचंय?' , 'गप, शहाणपणा करू नको' अशी असतात. मग तो प्रश्न तयार होणारा मनाचा/मेंदूचा भाग हळूहळू निष्क्रीय होतो. आणि मग प्रश्नच पडत नाहीत.

छान माहिती.

फार महत्वाचा विषय आहे हा. एक नेमका प्रश्न मोठ्या ज्ञानभंडाराची गुरुकिल्ली असु शकते. किंबहुना योग्य प्रश्न पडले तरच कुठल्याही विषयात प्रगती संभवते.

To आस्क, or not to आस्क ! That is the डिलेमा ! छान. आता या विषयावर एक प्रश्नोपनिषद होऊन जाऊ दे.

सदर विषयावरील आधीच्या FB वरील लेखांच्या लिंक्स द्याल का? _/\_

https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=10158770941609872&id=561384871 एप्रिल २० पासून हाच विषय आहे...

नव्वदीच्या दशकात चौथी व सातवीच्या शिष्यवृत्ती परीक्षेला असायचे. अर्थात काठिण्य पातळी त्या वयाला अनुसरून. पण त्या प्रश्नातून अपेक्षित असलेली "वाचा, समजून घ्या, विचार करा, सोडवा, लिहा" ही कौशल्ये पुढे प्रचंड उपयोगी पडली हे नक्की!

शिक्षणाला केवळ साक्षरतेचा पुढे न्यायचे असेल तर क्रिटिकल - अनँलिटीकल थिंकिंग क्षमता वाढवण्यासाठी असे प्रकार नित्य अभ्यासक्रमात हवे. कदाचित असे काही करता येण्यासाठी लागणारे शैक्षणिक साहित्यच कमी पडतंय? कोरोना काळात उत्साही लेखकांसाठी ही एक संधी आहे का?

हा सर्वोत्तम मार्ग आहे.

छान लिहिलंय .. उपयुक्त माहिती

सदर विषयावरील आधीच्या FB वरील लेखांच्या लिंक्स द्याल का? _/\_

https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=10158770941609872&id=561384871 एप्रिल २० पासून हाच विषय आहे...

नव्वदीच्या दशकात चौथी व सातवीच्या शिष्यवृत्ती परीक्षेला असायचे. अर्थात काठिण्य पातळी त्या वयाला अनुसरून. पण त्या प्रश्नातून अपेक्षित असलेली "वाचा, समजून घ्या, विचार करा, सोडवा, लिहा" ही कौशल्ये पुढे प्रचंड उपयोगी पडली हे नक्की!

शिक्षणाला केवळ साक्षरतेचा पुढे न्यायचे असेल तर क्रिटिकल - अनँलिटीकल थिंकिंग क्षमता वाढवण्यासाठी असे प्रकार नित्य अभ्यासक्रमात हवे. कदाचित असे काही करता येण्यासाठी लागणारे शैक्षणिक साहित्यच कमी पडतंय? कोरोना काळात उत्साही लेखकांसाठी ही एक संधी आहे का?

हा सर्वोत्तम मार्ग आहे.

छान लिहिलंय .. उपयुक्त माहिती

खत्रा खरडलयं :)

खो खो खो... ख्या ख्या ख्या..... खि खि खि..!! तलवारीने ऐवजी खडगाने असे टाकले असते तर मिटरमध्ये बसले असते...

:-))

खूप पूर्वी लहानपणी एकदा खुसखुशीत खाकरा, खमण, खोबरेपाक खाता खाता खेळताना खच्चदिशी खड्ड्यातला खडा खुपला होता, ते आठवले.

खडक-वाडी हे नाव सार्थ करणारा खडखडीत खडकी रस्ता https://m.facebook.com/video_redirect/?src=https%3A%2F%2Fvideo.fnag1-2.fna.fbcdn.net%2Fv%2Ft42.9040-2%2F122624733_415654109440093_1206273528272626677_n.mp4%3F_nc_cat%3D107%26ccb%3D2%26_nc_sid%3D985c63%26efg%3DeyJybHIiOjk0NiwicmxhIjo1MTIsInZlbmNvZGVfdGFnIjoibGVnYWN5X3NkIn0%253D%26_nc_ohc%3D1EYPOBAzg4cAX_unUnq%26_nc_ht%3Dvideo.fnag1-2.fna%26oh%3Db672ece157de1e19ff463cda5e644137%26oe%3D5FAAF9C5&source=misc&id=3445893472163581&noredirect=0&watermark=0&refid=52&__tn__=FH-R आणि हा थितल्या आम्ही घडवलेल्या पूजेचा फोटू...

ह्यो खास दिसायलाय.. ह्योच लावा हो!

मस्त जमले आहे.

शब्दसंग्रह अफाट आहे तुमचा पैजारबुवा,

भारी लिहीलंय.

खूप खिदळलो! =)) सं - दी - प

खतरनाक खरडलंय खाषाणखेद खाऊ...ओह सॉरी पाषाणभेद भाऊ...

😀

खत्रा खरडलयं :)

खो खो खो... ख्या ख्या ख्या..... खि खि खि..!! तलवारीने ऐवजी खडगाने असे टाकले असते तर मिटरमध्ये बसले असते...

:-))

खूप पूर्वी लहानपणी एकदा खुसखुशीत खाकरा, खमण, खोबरेपाक खाता खाता खेळताना खच्चदिशी खड्ड्यातला खडा खुपला होता, ते आठवले.

खडक-वाडी हे नाव सार्थ करणारा खडखडीत खडकी रस्ता https://m.facebook.com/video_redirect/?src=https%3A%2F%2Fvideo.fnag1-2.fna.fbcdn.net%2Fv%2Ft42.9040-2%2F122624733_415654109440093_1206273528272626677_n.mp4%3F_nc_cat%3D107%26ccb%3D2%26_nc_sid%3D985c63%26efg%3DeyJybHIiOjk0NiwicmxhIjo1MTIsInZlbmNvZGVfdGFnIjoibGVnYWN5X3NkIn0%253D%26_nc_ohc%3D1EYPOBAzg4cAX_unUnq%26_nc_ht%3Dvideo.fnag1-2.fna%26oh%3Db672ece157de1e19ff463cda5e644137%26oe%3D5FAAF9C5&source=misc&id=3445893472163581&noredirect=0&watermark=0&refid=52&__tn__=FH-R आणि हा थितल्या आम्ही घडवलेल्या पूजेचा फोटू...

ह्यो खास दिसायलाय.. ह्योच लावा हो!

मस्त जमले आहे.

शब्दसंग्रह अफाट आहे तुमचा पैजारबुवा,

भारी लिहीलंय.

खूप खिदळलो! =)) सं - दी - प

खतरनाक खरडलंय खाषाणखेद खाऊ...ओह सॉरी पाषाणभेद भाऊ...

😀

समर्पक.

धडा छान आहे, आवडला.

धडा आवडला.

ताक. पोलीस, डॉक्टर्स, नर्सेस आणि हॉस्पीटलमधील सेवा देणारे, नगर/महानगरपालिका कर्मचाऱ्यांनी यांनी या काळात जीवाची पर्वा न करता काम केले. लॉकडाऊन काळात बंदोबस्त ठेवून पोलीस आणि प्रशासनाने कायदा आणि सुव्यवस्था राखण्यात मदत केली. कित्येक डॉक्टर तसेच नर्सेस हे इतरांवर उपचार करतांना दगावले.

धडा मस्त लिवलाय पाभौ. हा भाग १ झाला. आता दर दोन-तीन महिनांनी मधल्या काळातील घटनांचा आढावा घेत आणखी पुढले लेख लिहीत रहावे. करोनाचा प्रभाव - देशी आणि जागतिक - यांचाही आढावा घ्यावा, असे वाटते. ही एक लेखमालिकाच होऊ शकते. पुभाशु.

समर्पक.

धडा छान आहे, आवडला.

धडा आवडला.

ताक. पोलीस, डॉक्टर्स, नर्सेस आणि हॉस्पीटलमधील सेवा देणारे, नगर/महानगरपालिका कर्मचाऱ्यांनी यांनी या काळात जीवाची पर्वा न करता काम केले. लॉकडाऊन काळात बंदोबस्त ठेवून पोलीस आणि प्रशासनाने कायदा आणि सुव्यवस्था राखण्यात मदत केली. कित्येक डॉक्टर तसेच नर्सेस हे इतरांवर उपचार करतांना दगावले.

धडा मस्त लिवलाय पाभौ. हा भाग १ झाला. आता दर दोन-तीन महिनांनी मधल्या काळातील घटनांचा आढावा घेत आणखी पुढले लेख लिहीत रहावे. करोनाचा प्रभाव - देशी आणि जागतिक - यांचाही आढावा घ्यावा, असे वाटते. ही एक लेखमालिकाच होऊ शकते. पुभाशु.