मेसोअमेरिका(४.१) – माया ( Mysterious Mayans)

मेसोअमेरिका (३) - झापोतेक (The People)

जगाच्या पाठीवर एकाच वेळी ठिकठीकाणी अनेक संस्कृती नांदल्या, बहरल्या. काही काळाच्या ओघात नष्ट झाल्या तर काही आपला वारसा पुढच्या पिढीला देऊन लुप्त झाल्या. मेसोअमेरीकेच्या इतिहासातील माया संस्कृती ही अशीच एक. ‘२०१२ - जगाचा अंत – माया कॅलेंडर“ या तीन गोष्टींच्या परस्पर संबंधामुळे आजच्या जगाला माहित असलेली. बरीचशी गूढ आणि रहस्यमय अनेक दंतकथांमधून अजरामर झालेली.

युरोपात रोमन साम्राज्य लयास जात असताना जगाच्या दुसर्‍या टोकाला अमेरीका खंडात प्रगत “माया” संस्कृती” बहरास येत होती. “माया” हे नावच आपल्याला किती जवळचं. अगदी आपल्या भाषेमधून उचलल्यासारखं. आपल्या पुराणात पाताळाचा देव माया किंवा मयासुराचा उल्लेख आहेच. "माया" या नावाबद्दल बरेच तर्कवितर्क आहेत. कुणी म्हणत अचाट शक्ती असलेले हे परग्रहवासी माया नावाच्या नक्षत्रावरून आले. त्या काळी “मायापान” हे शहर फार महत्त्वाचं. त्यामुळे या लोकांना माया असं नाव मिळालं असंही म्हणतात. या लेखात प्रामुख्याने आपण माया समाजजीवन, कुटुंबव्यवस्था, धर्म , रितीरिवाज याबद्दल जाणून घेऊया.

माया संस्कृती ही साधारपणे मेक्सिकोच्या काही राज्यात (Chipas, Tabasco) तसेच युकातान (१) , मध्य अमेरिकेतील ग्वाटेमाला, बेलीसे, होन्डुरास या भागात अस्तित्वात होती.

ढोबळमानाने माया कालखंड तीन भागात विभागात येतो. त्यापैकी क्लासिक काळ (इ.स.२५० – इ.स. ९००) हा महत्त्वाचा मनाला जातो. अगदी सुरवातीच्या काळात मायन्सवर ओल्मेकांचा प्रभाव होता. ओल्मेकांप्रमाणेच प्राथमिक स्वरूपाची शेती या काळात मायन्स करीत. हळूहळू जशी लोकसंख्या वाढू लागली तसतसे नवीन शोध, ओल्मेकांकडून शिकलेल्या अनेक बांधकाम, शेतीतंत्राचा विस्तार व विकास करणं चालू झालं. नवीनवी शहरं उदयास आली. प्रगतीच्या अत्त्युच्च शिखरावर असताना तिकाल, चिचेन इत्सा, मायापान, कोपान, पालेंके सारखी ४० माया राज्ये अस्तित्वात होती.

समाजजीवन : माया स्वतंत्र राज्यात रहात. समाजाची रचना साधारणपणे पिरॅमिड सारखी असे. सगळ्यात वरती राजा आणि त्यानंतर उतरत्या भाजणीत इतरांना स्थान मिळे. हे काहीस असं वर्गीकरण होतं.

राज्याच्या सर्वोच्च अधिकार्‍याला Halach unic (True Man) संबोधले जाई. तो राज्याचा शासक तसेच पालनकर्ता, सल्लागार असे. राजाला देवदूत मानले जाई. राजा युद्धनीती ठरवत असे. राजाच्या मृत्युनंतर वारसाहक्काने त्याच्या मुलाला किंवा जवळच्या नातेवाईकास राजा बनविण्यात येई.

राजानंतर महत्त्व असे ते त्याच्या अधिकारी वर्गाला व धर्मगुरूंना. हे एकमेव लोक ज्यांना लिहिता वाचता येत असे. राज्यात लागणार्‍या धान्याची व्यवस्था बघणे, बांधकामास लागणारे सामान, कामगार गोळा करणे इत्यादी कामं अधिकारी करत. राज्याचा सैन्याच्या अधिकार्‍यास Sahal असे संबोधले जाई. हे महत्त्वाचे पद बरेचदा राजाच्या खास जवळच्या नातेवाईकास मिळे.

धर्मगुरू हेही फार महत्त्वाचे कारण त्यांचे देवाशी लागेबांधे. हे ही पद वारसाहक्काने मिळे. धर्मगुरू प्रामुख्याने भविष्यकथन, नरबळी देणे, युद्धप्रसंगी मुहूर्त सांगणे इत्यादी कामे करीत. धार्मिक कामांबरोबर ते गणित, अवकाश संशोधन या बाबीतही पारंगत असत.

माया लोक निरनिराळ्या शहरांबरोबर व्यापार करीत. हा व्यापार बरेचदा, जेडचे मौल्यवान दगड, शंख, copal(2), quetzals (3) अशा वस्तूंचा चाले. कलाकार मंडळी नानाविविध शिल्पे, मुर्त्या , आकर्षक भित्तीचित्रे बनवीत. मायन्स विणकाम व कुंभारकामातही तरबेज होते.

बळीराजा हा माया समाजाचा कणा. मका, स्कॉश, बिन्स याबरोबर इतर काही पिके शेतकरी घेत असत. शेतीच्या मोसमात पूर्ण वेळ शेतकरी शेतात असे तर बायका घरात राहून घरकाम, शिवणकाम करीत असत. बदलत्या ऋतुनुसार जेव्हा शेतीची काम कमी होत तेव्हा शेतकरी स्वत:ला बांधकामास जुंपत असत.युद्धासाठी सैनिक म्हणूनही त्यांचा वापर केला जाई.

माया समाजात सर्वात शेवटी स्थान गुलामांचं. गुलाम मुख्यत्वे आपल्या मालकासाठी शारिरिक मेहनतीची काम करीत. गुलाम बरेचदा युद्धकैदी, पालकांनी पैशासाठी विकलेली मुले असत. गुलामांना मुक्त जीवन जगता येत नसे. बरेचदा मालकाच्या मृत्युनंतर त्यांना मारून टाकण्यात येई.

कौटुंबिक जीवन : माया शेतकरी छोट्या झोपडीत रहात. स्वयंपाकघर साधारणपणे मुख्य घराला लागून असे. माया शेतकर्‍याचं आयुष्य फार खडतर असे. बायका सहसा पहाटे लवकर उठून दिवसभरच्या कामासाठी आग तयार करीत. बरेचसे पदार्थ मक्यापासून बनत. दगडाच्या सहाय्याने मका दळून पीठ तयार करीत व त्यापासून Tortila बनवीत. घरातल्या स्त्रिया दिवसभर घरकाम, मुलांना, पाळीव प्राणी सांभाळणे इत्यादी कामे करीत. पुरुष व मुले दिवसभर शेतात राबत असत, शेतीच्या कामांव्यतिरिक्त वन्य पशूंची शिकार, बांधकाम, लढाईच्या वेळी सैनिक म्हणून काम करीत.

अशा या खडतर जीवनातही काही समारंभाचे क्षण थोडा विसावा देऊन जात. बाळाचा जन्म हा आनंदाचा क्षण. बाळाच्या जन्मानंतर लागलीच धर्मगुरुंना पाचारण करण्यात येई. धर्मगुरू बाळाचे नामकरण करुन भविष्य कथन करीत. तसेच त्याच्या पालकंना त्याच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी सल्लाही देत.

वयाच्या तिसर्या वर्षी मुलींसाठी एक समारंभ आयोजित केला जाई. वयाचं तिसरं वर्ष चुलीच्या तीन दगडचं प्रतिक त्यामुळे महत्त्वाचं. या समारंभात मुलीला स्वयंपाकासाठी लागणार्‍या वस्तू, विणकाम शिवणकामाचे साहित्य, मका दळण्यासाठी लागणारे दगड अशा तिला आयुष्यभर साथ देणार्‍या वस्तूंची ओळख करून दिली जाई. पुढे याचं वस्तू तिच्या सुखदु:खाच्या सोबती बनून जात असत.

अशाच प्रकारचा समारंभ मुलांसाठी वयाच्या चौथ्या महिन्यात करीत. चार हा आकडा मुलांसाठी महत्त्वाचा. जिथे त्याला आयुष्यभर राबायचं अशा शेताच्या चार दिशांचं प्रतिक. या सामरंभात मुलाला कुर्‍हाड, चाकू इत्यादी शेतकीच्या औजारांची ओळख करून दिली जाई.

या पुढाचा समारंभ वयात येण्याचा तो मुलींसाठी वयाच्या १२ व्या वर्षी तर मुलांसाठी वयाच्या १४ व्या वर्षी. या समारंभात पाण्याने शुचिर्भूत होणे, आपल्या दोषांचा स्वीकार करणे, पुढील आयुष्यात उपयोगी पडणारे आचरण याची ओळख मुलांना करून दिली जाई.

आयुष्यातला अजून एक महत्त्वाचा प्रसंग म्हणजे विवाह. मुलांचा विवाह २०व्या वर्षी तर मुलींचा १४ व्या वर्षी करीत. लग्न बरेचदा गावातील atanzahab(match maker) जमवित. लग्न जमवताना मुलाला बायकोच्या कुटुंबासाठी अन्न, कपडे द्यावे लागत. तसेच मुलाला होणार्‍या बायकोच्या कुटुंबासाठी काम करावे लागे. तो किती वर्ष काम करणार आणि किती कपडालत्ता देणार ही बोलणी लग्न ठरायच्या आधी करीत. एकदा का ही बोलणी ठरली की धर्मगुरू लग्नाला मान्यता देत त्यानंतर सारा गाव मिळून नवदांपत्यासाठी घर बनवीत . हे चित्र एका माया लग्नाचं.

धर्म व रितीरिवाज :

“This is the account: All was at rest. Not a breath, not a sound, The world was motionless and silent. And the expanse of the sky was empty. This is a first account, the first world. There was not yet any man or animal. There were no birds, fishes, crabs, trees, stones, caves or ravines. No grass, no forest. Only the sky was there. The face of the earth has not yet revealed itself. There was only the calm sea and the great expanse of the sky”
(Popol Vuh – The book of the community )

Popol Vuh या माया धर्मग्रंथातला हा उतारा सृष्टीनिर्मितीचं वर्णन करणारा. त्याची कथा कहिशी अशी.

सृष्टीची निर्मिती होण्याआधी ना मनुष्य होता, ना पशु होते ना पक्षी. अस्तित्त्व होते ते फक्त आकाश आणि अथांग समुद्राचं. समुद्राचा देव Gucumatz (Sovereign Plum Serpent )आणि Huracan( Heart of Sky) हा आकाशाचा देव. दोघेही महान तत्त्वज्ञानी. Huracan आकाशातून खाली समुद्रादेवातेला भेटायला आला. त्याने पृथ्वीच्या सृजनाची संकलना मांडली. दोघांनाही ही कल्पना आवडली असली तरी प्रत्य्क्षात ती कृतीत आणणं फार काठीण वाटत होतं. कारण त्यांना सुरवात कुठून करायची हेच कळत नव्हतं. मग दोन्ही देवांनी मिळून यावर बराच काळ सल्लामसलत केली. बराच काळ चाललेल्या या चर्चेनंतर दोघांनी मिळून एक योजना आखली. सगळ्यात आधी त्यांनी पृथ्वीवर सर्वत्र पसरलेलं पाणी दूर करायच ठरलं. त्यामुळे सर्व सजीवांना राहायला जागा तयार होइल. यानंतर त्यांनी पशु , पक्षी, वनस्पती तयार करायचं ठरलं आणि मग आपण केलेल्या कार्याची प्रशंसा करायला कुणीतरी हवं. त्यातून माणसाची निर्मिती करायचं ठरलं. माणूस जो कालमापन करू शकतो, स्वत:ला भाषेच्या माध्यमातून व्यक्त करू शकतो.

या दोघांच्या योजने प्रमाणे पृथ्वीवरील पाणी दूर झालं. पहिल्या टप्प्यात त्यांनी पर्वत, जंगल, पशु, पक्षी निर्माण केले. पाणी गोळा करून तळी बनवली, काही पाणी डोंगरावरून सोडलं. एक पायरी पूर्ण झाल्यावर दोन्ही देव खुश झाले. समुद्र देवाने आकाश देवाची स्तुती केली. आणि मग सरतेशेवटी त्यांनी माणूस बनवला.

माया जवळ जवळ १६० हुन अधिक देवांची पूजा करीत . यातले बरेचसे देव हे नैसर्गिक शक्तींशी निगडीत असत. जसे पर्जन्यदेव, मक्याचा देव, मृत्यूची देवता. Xibalba म्हणजे पाताळ आणि या पाताळात १२ दैवी शक्ती राहतात. त्यातल्या २ मृत्युच्या देवता आणि बाकी सगळे राक्षस. हे बारा रक्षस जोड्याने फिरत आणि अधून मधून पृथ्वीवर येऊन माणसांना आजारी पाडणं , त्रास देणं हे त्यांचं काम.. Xiquiripat (Flying Scab) आणि Cuchumaquic (Gathered Blood) माणसांच रक्त दुषित करण्याचं काम करीत. Ahalmez (Sweepings Demon) आणि Ahaltocob (Stabbing Demon) हे दोघे कचर्‍याच्या ठिकाणी रहात आणि वेळ मिळताच माणसाचा खून करत. House Corner व Blood Gatherer हे दोघे रक्तपिपासू.

देवाने सृष्टी निर्माण केली तशी तो ती नष्ट पण करू शकतो. त्यामुळे देवाला खुश ठेवणं, त्याचा मान राखणं महत्वाचं. त्यासाठी देवाला अन्न, फुले, जेडचे मौल्यावान दगड, पिसे, शंख अशा अनेक भेटी दिल्या जात. मायन्सच्या मते रक्त देवाला शक्ती देत त्यामुळे पशुबळी व नरबळी देणं क्रमप्राप्त. नरबळी सहसा, गुलाम व युद्धकैद्यांचे दिले जात असत.

आता ओळख एका माया राजधानीची : पालेंके

मायन्सच्या अनेक राजधनींपैकी एक "पालेंके". या शहराचं मूळ माया नाव माहित नसल तरी स्पॅनिशांनी या शहराला पालेंके म्हणजे fortification असं नाव दिलं.. तिकाल आणि कोपानपेक्षा थोडी छोटी अशी ही माया राजधानी. तिचा राजा “पाकाल” आणि "The Temple of the Inscriptions" या दोन गोष्टींमुळे जगप्रसिद्ध आहे. पाकाल राजाचा कार्यकाल हा मायांचा सुवर्णकाळ मानला जातो. पाकाल एका पायाने अधू असला तरी अतिशय पराक्रमी, धुरंधर. अगदी अल्प वयात त्याचा राज्याभिषेक झाला आणि जवळ्जवळ ७० वर्ष त्याने राज्य केलं. त्याला सूर्याचा अवतार मानीत आणि तो लोकांमधे अतिशय प्रिय होता.

पालेंकेवर जवळजवळ ७० वर्षे राज्य करणार्‍या पाकाल (K'inich Janaab' Pakal) या राजाने स्वत:च्या चिरनिद्रेसाठी बांधून घेतलेला हाच तो जगप्रसिद्ध पिरामिड “The Temple of the Inscriptions"

आतली रचना :

पायर्‍यापायर्‍यांनी बनलेला हा पिरॅमिड आज मेक्सिको मधल्या चीआपास (Chiapas) या राज्यात आहे. या पिरॅमिडचं मूळ माया नाव माहित नसलं तरी याला “The Temple of the Inscriptions" म्हणण्याचं कारण इथले अक्षर कोरलेले खांब. साधारणपणे आपल्या देवळाच्या आकारासाराखा असणार्‍या या त्रिकोणी पिरॅमिडला पायर्‍यांचे ८ स्तर आहेत.पाच प्रवेशद्वार असून ही प्रवेशद्वारे खांबांनी वेढली आहेत. त्यावर माया लिपीतील अक्षरे कोरली आहेत.या ६ खांबाना A ते F अशी नावं दिली आहेत . यापैकी खांब A हा पूर्णपणे चित्रलिपीत सजवलेला असून B खांबावर हातात बाळ पकडलेली मनुष्याकृती आहे. C खांबावर पाकालच्या आईचं म्हणजेच Lady Zac-Kuk. चा चित्र कोरलं असल्याचा अंदाज आहे.

या पिरामिड मधला सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे खुद्द राजा पाकलचं थडगं. साधारणपणे १९४५ च्या सुमारास आल्बेर्तो रूस या मेक्सिकन संशोधकाच्या अचाट जिज्ञासेमुळे या थडग्याचा शोध लागला. या ठिकाणी त्याला एका फरशीवर ४ भोक दिसली आणि त्याची जिज्ञासा चाळवली. त्याने ती फरशी बाजूला करून घेतली. त्या फारशीच्या खाली भुयारात काही पायर्‍या त्याला दिसल्या. भुयार साफ करायला ३ वर्ष लागली आणि ती वाट थेट पाकाल राजाच्या थडग्याकडे जात होती. हे पाकाल राजाच थडगं.

पाकाल हा सूर्याचा अवतार मनाला जाई. त्याच्या मृत्युनंतर पुर्नजन्म घेऊन तो परतणार अशी माया लोकांची अशा होती. त्यानुसार त्याला या अशा सुरक्षित ठिकाणी पुरलं होतं. या ठिकाणी पूर्वी राजवंशातील काही लोकांनाच प्रवेश होता.

पाकल राजाला ज्या शवपेटीत ठेवलं होत ती दगडी शवपेटी कोरीव काम केलेली आहे. या शावापेटीचं वैशिठ्य म्हणजे तिच्यावर असलेल दगडी झाकण. या झाकणावर अतिशय सुंदर असं कोरीव काम केलं आहे. या कोरीव कामावर अनेक संशोधकांनी संशोधन केलं, पुस्तकं लिहिली, प्रत्येकाने आपल्या परिने या कोरीव कामाचा अर्थ लावायचा प्रयत्न केला. हेचं ते सुप्रसिद्ध दगडी झाकाणावरील कोरीवकाम :

या चित्राला Pacal’s Tomb of the Astronaut असही म्हणतात. चित्रातला हा माणूस स्वत: राजा पाकाल असल्याचा अंदाज आहे. आणि तो अवकाश यान चालवीत असल्याचा दावा डॅनिकेन या स्वीस संशोधकाने आपल्या 'चॅरिएट्स ऑफ द गॉड' या पुस्तकात केला आहे आणि अर्थातच जगभरातील संशोधकांनी तो फेटाळून लावला. या पिरॅमिडशेजारी असलेला हा पाकालचा राजवाडा.

या जगप्रसिद्ध पुराणकालीन वास्तुपाशी एक छोटीशी विश्रांती घेऊ. पुढील भागात माया - The Mathematicians

पाकलच्या थडग्यात मिळालेला जेड मुखवटा :

पाकलच्या थडग्यात मिळालेली जेड आभूषणे :

Huracan

पाकलची आई राज्याभिषेक करताना:

पाकालचा दगडी पुतळा :

***

टीपा :
अनेक दंतकथा, रितीरिवाज यांनी समृद्ध अशी ही माया संस्कृती एका भागात संपवणं अशक्य. त्यामुळे लेखाचे ढोबळमानाने भाग करून लिहीण्याच प्रयत्न केला आह

१) युकातान : हे नाव त्या प्रदेशाला गैरसमजातून मिळालं. स्पॅनिश प्रथम मेक्सिकोच्या आसपास उतरले तेव्हा भटकत असताना त्यांनी तेथील लोकांना हा प्रदेश कुठचा असं विचारलं असता उत्तर आलं. “Ci-u-than” (“We can not understand you”) आणि त्याचा अपभ्रंष पुढे “युकातन” असा झाला.
२) Copal : झाडाचा रस जो माया धार्मिक कार्यक्रमांकरिता धुपासारखा वापरीत.
3) Quetzalls : हिरव्या रंगाचा एक पक्षी , ज्याच्या पिसांचा वापर शिरोवास्रासारख्या वस्तू बनविण्यासाठी करीत.

प्रस्तुत लेखात उल्लेखलेली शहरे, गावे यांची मूळ आस्तेकांच्या भाषेतली नावे उच्चारायला कठीण असल्याने ती इंग्रजीत लिहिली आहेत. या नावांचा उच्चार त्या काळी कसा होता हे सांगणे कठीण आहे. तसेच स्पॅनिश वळणची नावं शक्य तिथे स्पॅनिश उच्चाराप्रमाणे लिहिली आहेत.

संदर्भ :
१) मेक्सिकोपर्व : मीना प्रभू
२) The lost history of aztek and maya – Charles phillip and Dr. David M jones
३) Ancient Wisdoms - Gayle Redfern
३) Lost Civilization (Parragon Books)
४) आंतरजालावर उपलब्ध असलेले या विषयाशी संबधित तज्ज्ञांचे White Papers
५) सनावळी व काही संदर्भ आंतरजालावरून.
(लेखात वापरलेली सर्व चित्रे आंतरजालावरून घेतलेली आहेत व प्रताधिकारमुक्त आहेत.)