व्हायरस हंटर

त्याला विषाणू संशोधनातला 'इंडियाना जोन्स' म्हणतात. टाईम मासिकाने २०११ साली जगातल्या १०० सर्वात प्रभावशाली लोकांमध्ये त्याची निवड केलेली आहे.'स्टॅनफर्ड विश्वविद्यापीठाचे' सन्माननीय प्राध्यापकपद तो भूषवतो. आणि जिथे आधुनिक युगातील प्रगतीचा आणि सुखसुविधांचा गंधही नाही अशा आफ्रिका आणि आशियाच्या घनदाट वर्षावनांमध्ये अत्यंत खडतर परिस्थितीचा सामना करत रक्ताचे नमुने गोळा करत फिरत असतो. तीन वेळा त्याला मलेरियाचा जीवघेणा संसर्ग झालेला आहे. तिसर्या वेळचा संसर्ग तर इतका भयानक होता कि साक्षात मृत्युच्या दारातून तो परत आलाय. तरीही त्याचं काम अथकपणे चालू आहे.'नॅथन वूल्फ' हा माणूस केवळ एक वैज्ञानिक नाही तो विषाणूंबद्दल संपूर्ण जगाचा दृष्टीकोन बदलून टाकणारा 'झंझावात' आहे. उत्क्रांतीच्या बाबतीत 'विषाणू' हे माणसाचे पृथ्वीवरील सर्वात कडवे प्रतिस्पर्धी आहेत. ठराविक काळाच्या अंतराने ते भयानक महामारीच्या स्वरुपात आपल्यापुढे येत असतात. मानवी इतिहासात सगळ्यात जास्त मृत्यू विषाणूंमुळे झालेले आहेत. १९१८ साली आलेल्या एन्फ्लूएंझाच्या साथीत ५ कोटी माणसं मेली होती (ही संख्या पहिल्या आणि दुसर्या महायुद्धात मेलेल्या एकूण सैनिकांच्या संख्येपेक्षा जास्त आहे, आणि त्या काळच्या जगाच्या लोकसंख्येच्या ३%), एड्समुळे आजपर्यंत २ कोटी १० लाख लोकं मेली आहेत त्यात १ कोटी ७५ लाख मोठी माणसे आणि ४३ लाखाच्या आसपास १५ वर्षाखालील लहान मुले आहेत, आत्ताआत्ताचं उदाहरण द्यायचं झालं तर H1N1 (स्वाईन फ्लू) मुळे ३६००० लोकं मेली आहेत आणि मरत आहेत. हे मातबर विषाणू सोडले तर पोलिओ, रेबीज, हेपेटाइटीस,H5N1 (बर्ड फ्लू), SARS, HPV, Herpes हे विषाणूपण तितकेच प्राणघातक आहेत. विषाणूंविरुद्धच्या आपल्या लढाईत आतापर्यंत आपण आपले सर्व लक्ष महामारीला पसरण्यापासून कसे रोखायचे , विषाणूंविरुद्ध लस अथवा प्रभावी औषधे कशी विकसित करायची यावर केंद्रित केले होते. पण विषाणूविरुद्ध हि पारंपारिक पद्धत आताशा निकामी ठरते आहे. गेली तीस वर्ष प्रचंड मोठ्या प्रमाणावर संशोधन चालू असूनही आपल्याला एड्सच्या विषाणूवर लस बनवता आलेली नाहीये. H1N1 (स्वाईन फ्लू) विरुद्ध लस बनण्यापूर्वी त्याने हजारो लोकांचे बळी घेतले होते. एकूणच विषाणूंशी आपली लढाई आपण हरतोय कि काय असे चित्र निर्माण झाले असतांना नॅथन वूल्फने GVFI (GLOBAL VIRAL FORECASTING INTIATIVE ) ही संस्था स्थापन करून नवीन दिशा दाखवली. हॉपकिन्स विश्वविद्यापिठात पोस्ट डॉक्टरेट रीसर्च करतांना त्याच्या लक्षात आले कि आत्तापर्यंत झालेल्या विषाणूसंक्रमणाच्या मोठ्या घटनांमध्ये प्रत्येक वेळेस पाहिलं संक्रमण प्राण्यांपासून माणसात झालं आहे. (cross-species transmission) त्यातही मनुष्यसदृश प्राणी म्हणजे चीम्प, एप माकडं,गोरील्ले यांच्यापासून संक्रमणाचं प्रमाण सर्वात जास्त आहे. कुठलीही विषाणूजन्य महामारी प्रभावीपणे रोखायची असेल तर हे पाहिलं संक्रमण रोखलं गेलं पाहिजे. पण त्या दृष्टीने कुठलेच प्रयत्न होत नव्हते. तातडीनं कुणी तरी यावर काम सुरु करणं आवश्यक होतं. वूल्फने रिसर्च गुंडाळून ठेवली, हॉपकिन्समधल्या सहप्राध्यापक पदाचा राजीनामा दिला. आणि सरळ कॅमरून हा आफ्रिकेचा घनदाट वर्षावनांनी गजबजलेला देश गाठला. इथले स्थानिक आदिवासी वर्षावनांमध्ये माकडं, साळून्द्री, घुशी इत्यादी प्राण्यांची शिकार पूर्वापार करत आले आहेत. ह्या प्राण्यांच्या मांसावर ते गुजराण करतात (Bushmeat practice). विषाणूंना प्राण्यांपासून माणसांवर संक्रमित होण्यासाठी हे सर्वात आदर्श ठिकाण होतं. एड्सचा विषाणू (HIV) हा प्रथम चिम्पान्झी माकडाच्या रक्ताशी मानवी रक्ताचा संपर्क आल्यामुळे संक्रमित झाला होता. ह्या संक्रमणामागे bushmeat प्रकार असण्याची वूल्फला जवळजवळ खात्री होती. त्यामुळे वूल्फने इथे लक्ष केंद्रित करायचे ठरवले. क्यामरूनच्या शिकारी आदिवासी टोळीतल्या लोकांच्या रक्ताचे नमुने गोळा करायला सुरुवात केली. ते लोक जेंव्हा शिकारीसाठी जात तेव्हा वूल्फ पण त्यांच्यासोबत जात असे. मारलेल्या प्राण्यांच्या रक्ताचे नमुनेही तो गोळा करी. शिवाय जंगलात निसर्गतः मरणार्या प्राण्यांच्या रक्ताचे नमुनेही तो घेत असे. ह्या नमुन्यांचं प्रयोगशाळेत विश्लेषण केले जाई आणि त्यात आढळलेल्या विषाणूंचा अभ्यास करून नोंद ठेवली जाई. एखादानवीन विषाणू आढळल्यास त्याचा विस्तृत आढावा घेऊन ती माहिती GVFI पत्रकाद्वारे जगभर प्रसिद्ध केली जाई. वूल्फने सुरु केलेल्या या संस्थेने आत्तापर्यंत अनेक नवीन विषाणू शोधले आहे. सतत विषाणूंच्या मागावर असल्यामुळे GVFI ला गमतीने 'विषाणूंची CIA' म्हंटले जाते. नव्याने शोधलेल्यांत काही एड्सच्या विषाणूंशी साधर्म्य दाखवणारे (Retroviral) विषाणू आहेत. काही तर आपल्यासाठी पूर्णपणे नवीन आहेत. त्यांची मारकक्षमता, संक्रमणक्षमता, जनुकीय रचना या गोष्टींचा अभ्यास होणं गरजेचं आहे. २००४ साली वूल्फला आढळून आलं कि कॅमरूनच्या जंगलातील आदिवासींच्या एका टोळीतील लोकांना एका नव्याच विषाणूची लागण झाली आहे. हा विषाणू (simian foamy virus) एड्सप्रमाणेच मानवी रोगप्रतिकारक्षमतेवर हल्ला करणारा होता पण मारकक्षमतेत एड्सपेक्षा जास्त भयानक होता. आणि एड्सप्रमाणेच पसरण्याची क्षमताही त्याच्यात होती. ह्या शोधामुळे जगभर खळबळ माजली. देशोदेशींची सरकारे झोपेतून जागी झाली. जंगली प्राण्यांमध्ये सामान्यपणे आढळणारे विषाणू किती सहजासहजी माणसांमध्ये संक्रमित होऊ शकतात व हि समस्या किती गंभीर आहे याची जाणीव जगाला झाली.आणि त्यावर प्रतिबंधात्मक उपाय तातडीने करण्याची गरज प्रकर्षाने अधोरेखित झाली. विषाणूंचा पाठलाग हे काम तसं खूप जिकिरीचं आहे आणि त्यासाठी लागणारी संसाधनं खूप खर्चिक आहेत. जीवाला असलेला धोका वेगळाच. पण तरीही वूल्फने हार न मानता काम सुरु ठेवलं. नंतर गूगल आणि अमेरिकन सरकारच्या लाखो डॉलर्सच्या आर्थिक पाठबळाने कामाचा आवाका वाढता ठेवला. वूल्फ म्हणतो कि "आपल्याला भविष्यातली एक जरी मोठी साथ टाळता आली तरी सगळी गुंतवणूक वसूल होईल." आज जगभरातले १०० वैज्ञानिक GVFI मध्ये काम करत आहेत. या जाळ्यात विषाणूतज्ञ आहेत, महामारीतज्ञ आहेत, संगणक तज्ञही आहेत. GVFI अंतर्गत मध्य आफ्रिकेतले देश, आणि आशियातले चीन, मलेशिया, लाओस या ठिकाणी नव्या विषाणूंचा शोध घेणारी केंद्रे स्थापन केली गेलीयेत. चीन आणि इतर पूर्व आशियाई देशांमध्ये Bush meat प्रकार नसला तरी जंगली प्राणी मार्केटमध्ये खाण्यासाठी सर्रास विकले जातात. तिथेही विषाणूंची प्राण्यांवरून माणसांमध्ये संक्रमित होण्याची शक्यता वाढते. वूल्फ फक्त एवढेच करत नाहीये तर Bush meat शिकाऱ्यांना आरोग्यदृष्ट्या घ्यायच्या काळजीचे प्रशिक्षण तो देतो जेणेकरून विषाणूंचा प्रसार टाळता येईल. वर्षावनांमधल्या प्राण्यांचे संरक्षण आणि संवर्धन यावरही तो काम करतो. विषाणूंबद्दलचे त्याचे ज्ञान अफाट आहे आणि ते सोप्या भाषेत समजावून सांगण्याची त्याची हातोटी विलक्षण आहे. स्टॅनफर्ड मध्ये विषाणूंवरची त्याची कार्यशाळा हि विद्यार्थ्यांना एक पर्वणी असते. ‘The Viral Storm' हे त्याचे पुस्तक विषाणूविज्ञानाबद्दल उत्सुकता असणार्या सगळ्यासाठी मनोरंजक माहितीचा खजिना आहे. विषाणू विरुद्ध माणूस हे अस्तित्वाचं युद्ध आहे. ते अनंतकाळ चालेल. या युद्धात सध्या तरी विषाणू बलाढय आहेत. पण नॅथन वूल्फ या वैज्ञानिकाने आपण ते युद्ध कधीतरी नक्कीच जिंकू शकू अशी आशा निर्माण केली आहे. मानवी प्रज्ञेने घेतलेली हि आणखी एक मोठी झेप.