विषारी (टॉक्सिक) माणसे

आयुष्य शांततेत घालवायचे असेल तर आयुष्यात दुष्ट आणि विषारी लोकांना खड्यासारखे बाजूला करता आले तर आयुष्य प्रवाही बनते. ही माणसे सहसा कोडगी असतात आणि परत-परत आपले विषारी अस्तित्व प्रकट करत राहतात. एखाद्या व्यक्तीच्या आयुष्यावर नियंत्रण मिळवताना चडफडतात आणि उघडी पडतात आणि मग जिवाच्या आकांताने अनैतिक मार्गाचा अवलंब करतात. आपण सावध राहिलो तर एक वेळ अशी येते की मग ती उघडी पडतात.

काही वर्षापूर्वी एका मानसोपचार तज्ञाने मला फेबुवर फ्रेण्ड-रिक्वेस्ट पाठवली आणि मी ती स्वीकारली. मी तेव्हा फोटोग्राफी करत असे. ही व्यक्ती पण थोडी फोटोग्राफी करायची पण त्यात वैविध्य किंवा प्रयोग नव्हते. ठराविक फोटो परत-परत काढले गेले होते.

मी तेव्हा मला मिळणार्‍या उत्साहवर्धक प्रतिसादाने माझ्याकडची सामग्री टप्प्याटप्प्याने वाढवत होतो. एका टप्प्यावर आल्यावर मी कॅननची ७०-३६० व्हाईट लेन्स घ्यायचे ठरवले. फेबुवरील मित्रांची मते मागवली. या लेन्सची तेव्हाची किंमत सव्वा लाख होती. हे मानसोपचार तज्ञ महाशय मग अस्वस्थ झाले आणि मग त्यांनी मला मी लेन्सवर पैसे न खर्च करता त्यांच्या हॊस्पिटलच्या प्रोजेक्टसाठी मदत करावी असे सुचवले. ज्या व्यक्तीचा कसलाही आगापिछा माहित नाही अशा व्यक्तीबरोबर कसलाही पैशाचा किंवा कसलाच व्यवहार सल्ला-मसलत मी कधीही करणार नाही. पण सदर इसमाने मला कह्यात घ्यायचे प्रयत्न अत्यंत डेस्परेटली चालू ठेवले होते.

एक दिवस या माणसाचा पाय घसरला आणि त्याने आपल्या बायकोचे खाजगी फोटो माझ्याशी शेअर केले आणि म्हणाला -
"बघ माझी बायको किती सुंदर आहे"

हे वाचल्यवर मी स्क्रिनशॉट घेतला आणि सदर प्रसंगाची पुरेशी काळजी घेऊन फेसबुकवर भरपूर बोंब मारली तेव्हा हे मानसोपचार तज्ञ शेपूट पायात घालून पळाले ते आजतागायत...

टॉक्सिक लोक आणि ते ओळखायचे कसे या साठी कृत्रीम बुद्धीमत्तेची मदत मागितली तेव्हा जे उत्तर मिळाले त्याने अचंबित झालो ए०आय० चिरायु होवो!

भावनात्मक गैरवर्तन किंवा दुसर्‍या व्यक्तीवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रय्त्न ओळखणे थोडे कठीण असू शकते, कारण ते सहसा सूक्ष्म पद्धतीने केले जाते. विषारी लोक (Toxic People) तुम्हाला भावनिक किंवा इतर प्रकारे नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न करताना काही विशिष्ट पद्धती वापरतात. खालील गोष्टींवर लक्ष दिल्यास तुम्ही अशा व्यक्तींना ओळखू शकता:

दोषी ठरवणे (Guilt-Tripping): ते तुम्हाला त्यांच्या भावना किंवा समस्यांसाठी दोषी ठरवतात. उदाहरणार्थ, ते म्हणू शकतात, "मी तुझ्यासाठी इतकं सगळं केलं, आणि तू माझ्यासाठी हे एक काम करू शकत नाहीस?" यामुळे तुमच्यामध्ये अपराधीपणाची भावना निर्माण होते आणि तुम्हाला त्यांच्या मागण्या पूर्ण करण्याची सक्ती वाटते.

भावनिक छळ (Gaslighting): हा एक प्रकारचा भावनिक गैरवर्तन आहे, जिथे ती व्यक्ती तुम्हाला तुमच्या स्वतःच्या आठवणी, विचार आणि वास्तवावर शंका घेण्यासाठी प्रवृत्त करते. ते त्यांच्या बोलण्याला किंवा कृतींना नाकारतात, जरी तुमच्याकडे पुरावा असला तरीही, आणि "हे कधीच घडले नाही, तू फक्त कल्पना करत आहेस" असे म्हणू शकतात. हे तुमच्या आत्मविश्वासाला कमकुवत करते आणि त्यांच्यासाठी वास्तवावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी एक शक्तिशाली साधन आहे.

इतरांपासून वेगळे ठेवणे (Isolation): ते तुम्हाला तुमचे मित्र, कुटुंब आणि इतर आधार प्रणालीपासून वेगळे करण्याचा प्रयत्न करतात. ते तुमच्या प्रियजनांना वाईट मानतात किंवा तुमच्या मित्रांबद्दल वाईट गोष्टी सांगतात, ज्यामुळे तुम्हाला त्यांच्यापासून दूर राहावेसे वाटते. ते तुमचा सर्व वेळ आणि लक्ष मिळवण्याचा प्रयत्न करतात, जेणेकरून तुम्हाला इतर कोणाकडेही मदत मागता येणार नाही.

सतत टीका करणे (Constant Criticism): ते तुमच्यावर, तुमच्या निवडीवर किंवा तुमच्या क्षमतेवर सतत टीका करतात. ही टीका अनेकदा "मददगार सल्ला" असल्यासारखे दाखवले जाते, परंतु याचा उद्देश तुमचा आत्मविश्वास कमी करणे आणि तुम्हाला त्यांच्या मान्यतेवर अवलंबून ठेवणे हा असतो.

निर्णयांवर नियंत्रण ठेवणे (Control Over Decisions): हे छोटे निर्णय (तुम्ही काय घालावे किंवा काय खावे) ते मोठ्या आयुष्यातील निर्णयांपर्यंत (तुम्ही कुठे काम करावे किंवा कोणाशी मैत्री करावी) असू शकते. ते तुम्हाला असे मानण्यासाठी प्रवृत्त करतात की त्यांची पद्धतच योग्य आहे आणि तुम्ही स्वतःहून चांगले निर्णय घेऊ शकत नाही.

या सर्व गोष्टींचा एकत्रित वापर करून ते तुमचा आत्मविश्वास आणि स्वावलंबन हळूहळू नष्ट करतात.

अशा लोकांना हाताळताना खालील उपाय प्रभावी ठरतात-

1. **सीमा निश्चित करा (Set Boundaries):** टॉक्सिक व्यक्तींशी बोलताना स्पष्ट सीमा ठरवा. त्यांना सांगा की काय स्वीकार्य आहे आणि काय नाही. उदाहरणार्थ, "मला असे बोलणे आवडत नाही" असे सांगून त्यांना रोखा.

2. **भावनिक अंतर ठेवा (Maintain Emotional Distance):** त्यांच्या नकारात्मक बोलण्यात गुंतू नका. त्यांना उत्तर देण्याऐवजी, शांत राहा आणि विषय बदलण्याचा प्रयत्न करा. हे तुमच्या मानसिक आरोग्याचे रक्षण करेल.

3. **स्वतःची काळजी घ्या (Practice Self-Care):** टॉक्सिक लोक तुम्हाला थकवतात, म्हणून व्यायाम, ध्यान किंवा आवडत्या गोष्टी करून स्वतःला रिचार्ज करा. सकारात्मक लोकांसोबत वेळ घालवा.

4. **विवाद टाळा (Avoid Arguments):** त्यांच्याशी भांडणात पडू नका, कारण ते फक्त ऊर्जा वाया घालवेल. "मी सहमत नाही" असे म्हणून सोडून द्या.

5. **जर शक्य असेल तर अंतर ठेवा (Limit Contact if Possible):** कुटुंब किंवा कामाच्या ठिकाणी असतील तर संपर्क कमी करा. सोशल मीडियावर ब्लॉक किंवा म्यूट करा.

6. **मदत घ्या (Seek Support):** मित्र, कुटुंब किंवा थेरपिस्टशी बोला. कधीकधी बाहेरील दृष्टिकोन मदत करतो.

या टिप्स अमलात आणण्यासाठी धैर्य लागते, पण त्यामुळे तुम्हाला शांतता मिळेल हे मात्र नक्की!

ए०आय० चिरायु होवो!