झाडी बोली (मराठी भाषेतील सौंदर्यस्थळे)

प्रत्येक भाषेचे "प्रमाण" किंवा "ग्रांथिक" व "बोली" असे दोन भाग आढळून येतात. मराठीत पुण्याच्या आसपास बोलली जाणारी ’पुणेरी" भाषा ही ग्रांथिक मानली जाते. मराठीतील विविध बोली भाषा उदा. कोल्हापुरी, वायदेशी, नगरी, बागलाणी, खानदेशी, अहिराणी, बालेघाटी, वर्‍हाडी, गंगथडी, बैतुली, नागपुरी, मालवणी, कोंकणी, कारवारी इ. आपल्याला (निदान ऐकून तरी) माहीत असतात.व याचीही कल्पना असते की या बोली भाषा महाराष्ट्रातील निरनिराळ्या भागांमध्ये प्रचलित आहेत व त्यांची नावे त्या त्या भागांवरून पडली आहेत. उदा. मालवणच्या आसपास बोलली जाते ती मालवणी बोली. आज आपण सर्वसाधारण मिपाकराला माहीत नसण्याची शक्यता आहे अशा "झाडी बोलीची" माहिती करून घेऊं. प्रथम ग्रांतिक व बोली भाषांमधील फरक जाणून घेऊं व मग झाडी बोलीकडे वळू. कोकणातील मालवण भागात रहाणारा माणुस जी मराठी बोलतो तीत तेथील काही विशिष्ट शब्द, क्रियापदे, जास्त प्रमाणात वापरली जातात. ही झाली मालवणी बोली. आता नागपुरमध्ये राहणारा माणुस तेथील नागपुरी बोली बोलतो. त्याला मालवणी बोली कळणारच नाही. ही थोडी अडचण झाली पण त्याने फारसा फरक पडत नाही. पण जेव्हा एखादा ग्रंथ लिहला जातो तेव्हा पंचाईत होते. इथे प्रमाण किंवा "ग्रांथिक" भाषेची गरज निर्माण होते. सर्वांकरता एक समान भाषा गरजेची आहे. ती गरज "ग्रांथिक" भाषा पुरवते. एखाद्या ग्रंथात बोलींमधील दोनचार शब्द आले तर आपल्याला अचूक अर्थ कळला नाही तरी मागच्या पुढच्या संदर्भात आपण "भागवून" घेतो. पण सगळा ग्रंथ मालवणी बोलीत असेल तर घाटावरील सगळ्यांना वैताग येईल. "पुणेरी" मराठी ग्रांथिक भाषा म्हणून मान्य झाली. असो. आता बोली" कडे वळू. बोली ही लोकभाषा. ग्रांथिक ही गरज म्हणून स्विकारलेली. ग्रांथिक भाषेला व्याकरणाचे नियम कडकपणे पाळावेच लागतात. पण बोली जास्त लवचीक असते व्याकरण असतेच, पण त्याचा फार बुवा केला जात नाही. आपण रोज बोलतांना ह्रस्व-दीर्घ उच्चार शब्दकोशात दिल्याप्रमाणे थोडेच करतो ? तसेच थोडेफार. उच्चारांचे सुलभीकरण, कठोर वर्ण टाळावयाचा प्रयत्न, शब्दांचे वेगळेपण, ध्वनिप्रक्रियेवरील प्रभाव, इ. बोलीचे वेगळेपण दाखवितात. या सर्वांची दखल "झाडी बोली"चे संदर्भातच बघूं. विदर्भातील वैनगंगा नदीच्या पूर्वेकडील तीन जिल्हे भंडारा, चंद्रपूर आणि गडचिरोली या महाराष्ट्राच्या अतिपूर्व कोपर्‍याला "झाडीपट्टी" म्हणतात. भरपूर पाऊस, शेकडो लहान-मोठी तळी, उद्योगधंद्यांचा अभाव, यामुळे इथे मोठमोठाली जंगले आहेत. त्यामुळे हा भाग "झाडीपट्टी" व येथील मराठी बोली "झाडीबोली". हा प्रदेश बाबा आमटे, ताडोबाचे अभयारण्य व नक्षलवाद्यांचे हल्ले यांनी हळुहळु आपल्या ओळखीचा होऊं लागला आहे. . या बोलीवर संस्कृत, हिंदी, तेलगू, गोंडी भाषांचा परिणाम झालेला दिसतो. आता थोडाफार इंग्रजीचाही. भवभूती व दंडी येथीलच. महानुभाव साहित्य व ज्ञानेश्वरीत झाडी शब्द आढळतात. लीळाचरित्रातील "डाकरामी व्याघ्र बीद्रावण" व "झाडी रामद्रणेचा भेटी" या दोन लीळा झाडी भाषेतील. म्हणजे मराठील ग्रंथलेखनाची सुरवात झाली त्यावेळीच झाडी बोलीतील लेखन मिळते. तुकारामाच्या गाथेतील झाडी शब्दांचा अर्थ विद्वानांना लागणे अवघड पण ते शब्द झाडीपट्टीतील खेडुतांच्या जिभेवर खेळत असतात..काही शब्द बघा, चोकट, कोटा, ठानई,आंबील, सेजी, सिदोरी, पाड, रांड, कव्तिक, गारा, बिराड, चाटू, सुरवाडा, चौबारा, बांदोडी आता प्रत्यक्ष झाडी बोलीकडे बघूं. (१) मराठीसारखे झाडीत नपुंसकलिंग नाही. (२) दाट झाडीमुळे जवळचा माणुसही दिसणे अवघड. तेव्हा मोठ्याने ओरडणे स्वाभाविक. त्यामुळे पहिले अक्षर जोरात उच्चारतात. अंतीम अकारांत वर्ण व्यंजनांत झाले. उपांत्य वर्णाचा उच्चार दीर्घ झाला.तसेच गाय, पाय, सवय इ.तील य चा लोप झाला गा, पा, सव इत्यादी नवीन पर्याय तयार झाले. तर मधील र चा लोप होऊन (इंग्रजी प्रमाणे) त झाला. (३) ध्वनिशास्त्राचे वेगळेपण ळ ऐवजी र, ण ऐवजी न आणि छ, श, ष ऐवजी स. जेवण चे झाले जेवन आणि हळद चे झाले हरद (संस्कृतमधील हरिद्रा शी जास्त जवळचे !) (४) अनुनासिके :अनुनासिकापासून जवळ असणार्‍या "ग" वर्गातील व्यंजनांपूर्वी पूर्वी अनुनासिकाचा स्विकार जसे : उंगवना, मुंग, नंगारा, नंजर, या विरुद्ध क वर्गातील व्यंजनांच्या बाबतीत त्याग उदा. इच, उच, काकन, खुट, बिरदावन, सीप, सिपी वगैरे. (५) वेगळा शब्दसंचय प्रत्येक वस्तूच्या तुकड्यातुकड्याला भिन्न शब्द उदा. सुपारीचे खांड, भेंडीची चानी, भाजीचा गडा, मांसाचा ठुसा, लाकडाचा बाड, काठीचा गेड तर फळाची फाक फांदीचा फोक उसाचा खोटा, जमिनीची चिरोटी. मराठीतील कवींनी संस्कृतपेक्षा मराठी श्रेष्ठ असे दाखवण्याकरिता म्हटले आहे कीं एका "घट" करिता आमच्याकडे १५ शब्द आहेत. झाडीही तेच दाखविते. बुरुडाकडील बांबूच्या टोपल्यांची नावे पहा : करंडी, कुसेरी, गनेरी, गंपा, चुर्की, झाल, झिपनी, दवडी, दारधुनी, पट्टा, बडी, बडगा हारा ....तर कुंभाराकडच्या मातीच्या वस्तू : अतार, करुले, कसारा, कसुरली, कुंडा, कोरोबा, गंगार, टांगसी, ठकुली, डेरुला, नांद, पांतोना, पारा, नांद .... (६) प्रयोजक रूपे : ग्रांथिक मराठीप्रमाणे झाडी बोलीत चरणे-चारणे, मरणे-मारणे अशी प्रयोजक क्रियापदे सिद्ध होतात पण मराठी गाडणे, ताणणे यांना मराठीत मूल क्रियापद नाही तर झाडी बोलीत गडना, तनना ही प्रचलित आहेत. संस्कृतशी नाते टिकवून ठेवल्याची खुण. (७) इंग्रजीतील let प्रमाणे झाडी बोलीत "उली" हा लघुत्वदर्शक प्रत्यय वैशिष्टपूर्ण आहे. पुल्लिंगी नामांना हा प्रत्यय लागून ते स्त्रीलिंगी शब्द बनतात. उदा. आंबा-आंबूली, कोटा-कोटूली, गाडा-गाडुली (८) महाप्राणांचा कमी वापर झाडी बोलीत ख आणि घ वर्गीय व्यंजने त्यागून त्या ऐवजी क आणे ग वर्णीय व्यंजने वापरली जातात उदा. साखर -साकर, वाघ-वाग, साधा-सादा, काथ-कात, गाभा-गाबा.. ह व्यंजन शब्दाच्या अंतस्थानी येत नाही.मध्ये आल्यास सहवर्णाचा स्वर घेऊन येते उदा. चेहरा-चेहेरा, कोहळा-कोहोरा, कहाणी-काहानी (९) अभ्यस्यता : झट, सट इत्यादी ध्वनींना "कन" प्रत्यय लागून मराठीत झटकन, सटकन इत्यादी अभ्यस्त शब्द झाले आहेत. झाडी बोलीत कन ऐवजी ना व नारी हे प्रत्यय लागून नवीन शब्द तयार होतात तसेच त्या ध्वनीला ओकारांत रूप देऊन त्याच्या पुनरावृत्तीने आणखी एक अवीन शब्द तयार होतो. म्हणजे मराठीतील एका शब्दाला झाडीत तीन शब्द होतात. उदा. बदना-बदनारी-बदोबद(बदकन)सरोसर-सरना-सरनारी (सरकन) "ओ" उर्दूतून आलेला दिसतो (ओ=आणखी). दोन समानार्थी व विरुद्धार्थी शब्द जवळ घेऊनही अनेक शब्द तयार होतात. गीरागोटा, तन्नाफन्ना, सुकासुरवाडा, बजारहाट, डिंगमस्ती, लिपापोती, इकुनतिकुन, देनाघेना, येनारजानार, जोडतोड, वगैरे. (१०) झाडी बोली व नागपुरी-वर्‍हाडी बोली शेजारच्या बोली असल्याने या तीन बोलीत साम्य आहेच. थोडे फरक बघू. झाडीप्रमाणे नागपुरीत ष, ळ. ण ही व्यंजने नाहीत तसे ऐ व औ हे स्वरही नाहीत. नागपुरी छ आणि श ही व्यंजने वापरतात पण झाडीमध्ये त्यांचे रुपांतर स मध्ये होते त्यामुळे नागपुरीतील छत्री, छलांग, छाट, शरम, शक, शिडी हे शब्द झाडीत सस्त्री, सलांग, साट, सरम, सक, सिडी असे उच्चारले जातात. एक महत्वाचा भेद म्हणजे नागपुरी महाप्राण व्यंजनांचा जास्तीत जास्त वापर होतो तर झाडीत कमीतकमी. सामासिक शब्द सोडल्यास ख, घ, झ, ठ, द, थ, ध, फ, भ यांऐवजी क,ग, ज, ट, ड, त, द घ, प, ब यांची योजना होते, उदा. आखाडा-अकाडा; अधली-अदली; दिमाख-दिमाक; पाथ-पात; डंढार-डंडार इत्यादी. नागपुरी च, ज, आंणि झ चे दंत्य व दंततालव्य असे दोनही उच्चार वापरले जातात तर झाडीत फक्त दंत्य.. नागपुरीत मराठी प्रमाणे नपुंसकलिंग असते; झाडीत नाही. वर्‍हाडीत ण व ही व्यंजने वपरली जातात , झाडीत नाहीत. वर्‍हाडीत पुल्लिंगी नामाचे अनेकवचन होतांना मुळ रूप कायम असते. झाडीत आकारांत होते. उदा. गाव, केस, कागद वर्‍हाडीत अपरिवर्तनीय असतात, झाडीत ती गावा, केसा, कागदा अशी होतात. (११) हिंदी, गोंडी, तेलगू व इंग्रजी भाषांचा परिणाम : झाईपट्टीच्या उत्तर व पूर्व सीमा हिंदीने (खरे म्हणजे छत्तिसघरी हिंदी या बोलीने) वेढल्या आहेत, त्या मुळे त्या भाषेतील शब्द, वाक्प्रचार झाडी बोलीत आले आहेत. दहाव्या शतकापासून जवळजवळ ५-६ शतके गोंड राज्यकर्ते झाडीपट्टीत राज्य करत होते, त्यामुळे गोंडी भाषेचा बोलीवर प्रभाव पडावयास पाहिजे होता (जसा फारशीचा मराठीवर पडला) पण गंमत म्हणजे गोंड राजांनी गोंडी ही घरगुती भाषा व मराठी ही राजभाषा म्हणून स्विकारली व त्यामुळे गोंडीचा मराठीवरील प्रभावापेक्षा मराठीचा गोंडीवरचा प्रभाव जास्त दिसतो ! श्री. खैरे यांनी दाक्षिणात्य भाषांचा मराठीवरचा सुरवातीपासूनचा पगडा दाखविण्याचा उपक्रम बराच नेटाने केला आहे. पण मराठीपेक्षा झाडी बोलीवर त्यांचा नक्कीच जास्त प्रभाव आहे. इंग्रजांचे राज्य आल्यावर इंग्रजीचा प्रभाव भारतातल्या इतर भाषांवर पडला तसा झाडीवरही पडला आहे. पण विस्तारभयास्तव इथे त्याची जास्त चिकित्सा करता येत नाही. चिकार (खरे म्हणजे कंटाळवाणेच) झाले नां ? या बोलीतला एखादा लेख, एखादी गोष्ट देता आली असती तर बरे झाले असते. असो. थोडे वाक्प्रचार व म्हणी बघून थांबू. वाक् प्रचार (१)अ इन् चैन् रायना ...सुखात असणे (२) अक्सेदा देना ....आमंत्रण देणे (३) अड्सून् भाव घेना .... अधिक दर घेणे (४)अन् खावाच्या टोंडाना सेन् खाना ....खोटे बोलणे (५)आनाकानी करना ...टाळाटाळ करणे (६)उंबर् फोडून् सांगना ....गौप्यस्फ़ोट करणे (७)कनपुटीत् देना ... मारणे (८) खान् खान् करना/सुटना ...खाण्यासाठी तोंड वेंगाडणे (९) गांडीचा सोडून् डोक्सील् गुंडना ....निर्लज्जपणे वागणे (१०)चुलील् आवतन् रावना ... सर्वांना जेवणाचे आमंत्रण असणे म्हणी (१) आप् राबे, घोडा चाबे ....आंधळे दळते, कुत्रे पीठ खाते (२) खाईन् त हांडी रितीना हगीन् त् पोट् रिता .... कृपणतेचा अतिरेक (३) गरा कापला, खोकला गेला .... अनर्थाचे मूळ नष्ट करणे (४) गोस्टीत् गोस्टी, मेला कोस्टी ....गप्पांमध्ये मूळ हेतु विसरणे (५) नाई तुल्, नाई माल्, घाल् कुत्याल् (६) मांज् रीच्या दैवाना सिका टुटुला.... शिंक्याचे तुटले, मांजरीचे फावले (७)मा तसी लेक्, मसेला येक् .....एका माळेचे मणी (८)मुकील् झवला, हाक् ना बोंब् ... दुबळ्याला वाली कोणीच नसतो (९)मोट्याघरी पल्ली ना पोतासाटी अल्ली .... नाव मोठे दर्शन् खोटे (१०) सोल्ला त् परते धरला त् चावते (डॉ. हरिश्चंद्र बोरकर यांनी पीएच.डी करता लिहलेल्या प्रबंधावरून (१) झाडी बोली :भाषा आणि अभ्यास व (२)झाडी बोली शब्दकोश ही दोन पुस्तके लिहली आहेत. साभार उपयोग.) शरद