छत्रपती संभाजी महाराजांचे एक तथाकथित चित्र

काही महिन्यांपूर्वी छत्रपती संभाजीराजांविषयी एक फेसबुक पोस्ट पाहण्यात आली. तिच्याबरोबर एक चित्रही होते. अर्थातच मी मोठ्या उत्सुकतेने लगेच उघडली. चित्र तर मी आजपर्यंत पाहिलेले नव्हते. छत्रपती संभाजीराजांची अगदी एका हाताच्या बोटांवर मोजण्याइतकी चित्रे आजवर उजेडात आली असल्याने छत्रपती संभाजीराजांचे नवीन चित्र म्हणजे फार मोठा शोध होता. त्याला तितक्याच बारकाईने तपासून पाहायला हवे होते. पण दुर्दैवाने ते चित्र कुठले ते त्या पोस्टमध्ये काही लिहिलेले नव्हते. इंटरनेटवर बरेच शोधूनही मला काही ते चित्र मूळ कुठले ते सापडले नाही. त्या पोस्टमध्ये असा उल्लेख होता की छत्रपती संभाजीराजांचे नाव पुसट अश्या डच अक्षरात लिहिलेले आहे, पण मला ती अक्षरे त्या चित्रात काही सापडली नाहीत. आपले डच भाषा आणि मराठा इतिहासाचे तज्ज्ञ बॅटमॅन यांची मदत घेऊन डच मजकूर वाचता आला असता. चित्राचे हाय रेझोल्युशन स्कॅन नसल्याने मोठे करून पाहण्यावर मर्यादा येत होत्या, त्यामुळे मला ती गोष्ट तपासता आली नाही. नंतर अचानक दुसरेच काही शोधताना मला ते चित्र सापडले. छत्रपती संभाजी महाराज या ऐवजी 'शंभूजी' अश्या नावाखाली ते टाकल्याने ते चित्र सहज सापडत नव्हते. मूळ चित्र हे रिक्सम्युसिअम या नेदरलँडमधील संग्रहात आहे. मूळ चित्र ===== https://www.rijksmuseum.nl/en/collection/RP-T-1895-A-3066 चित्र पाहताच काही गोष्टी पटल्या नाहीत. शक्यतो याबाबत काही न लिहिण्याचा माझा विचार होता, पण मला हेच चित्र एका पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावरपण आढळले. त्यामुळे नकळत किंवा अनावधानाने भलतीच चूक कुणाकडून होऊ नये आणि ह्या चित्राची योग्य ती तपासणी व्हावी या हेतूने मी हा लेख लिहितो आहे. त्यामागे कुणाच्या भावना दुखावणे अथवा चुका दाखवणे हा उद्देश नाही. तसा समज कोणी कृपया करून घेऊ नये. चित्र मोठे करून पाहताच मला जाणवले की डच मजकूर चित्रात नाही. चित्राच्या वरती काही पुसट मजकूर आहे खरा, पण तो फारसी आहे, डच नाही. सगळ्या गोष्टी बारकाईने तपासून पाहून आणि त्यावर बरेच दिवस विचार करून माझे असे मत झाले आहे की हे चित्र छत्रपती संभाजीराजांचे असणे शक्य नाही. या चित्राच्या खोटेपणाची करणे सविस्तर सांगतो. १) पुसट मजकूर मोठा केल्यावर असे दिसले की तो मजकूर उलट म्हणजे मिरर-इमेज असा आहे. असे होणे विचित्र वाटले तरी त्याचे एक सोपे कारण आहे. या चित्रावर एक आयताकृती चिट्ठी चिटकवलेली होती आणि मजकूर त्या चिट्ठीवर होता. चिट्ठी आधीच्या पानांमुळे चित्रावर दाबली जाऊन त्याची उलट प्रतिमा चित्रावर उमटली आहे. चित्र नीट पाहिले तर चिट्ठी कुठे चिटकवली होती ते दिसते. हा मजकूर उलट करून घेतल्यावर आणि कॉन्ट्रास्ट वाढवल्यावर असा दिसतो. यात शंभूजी अथवा संभाजी लिहिलेले आहे का ते मी शोधून पाहिले, पण मला तसा शब्द काही आढळला नाही. याउलट खालील विसंगत गोष्टी सापडल्या. - हा मजकूर धार्मिक आहे (म्हणजे कुराण अथवा तत्सम ग्रंथातील), कारण धार्मिक मजकुरात सर्व उच्चारचिन्हे (जेर, जबर, पेश) दाखवलेली असतात (एकही अक्षराचा चुकीचा उच्चारही होऊ नये यासाठी). सध्या मजकुरात ती चिन्हे गाळलेली असतात. नक्की कुठला मुस्लिम धर्मग्रंथ आहे ते माझा अभ्यास नसल्याने मला सांगता येणार नाही. - मध्यभागी असलेला शब्द 'अल्लाहू' असा वाचता येतो. हा शब्द चित्राशी विसंगत आहे, तो तिथे नको असायला हवा. २) हिंदू व्यक्तीच्या चित्रात शक्यतो कपाळावर लावलेले गंध आणि कान टोचलेले आणि कानात आभूषण दाखवतात. या चित्रात तसे काही आढळत नाही. अगदी चित्रात दाखवलेल्या लहान मुलातही हिंदू असल्याचे काही लक्षण दाखवलेले नाही. तुलनेसाठी छत्रपती संभाजी महाराजांचे हे दुसरे चित्र पहा. ३) छत्रपती संभाजीराजांच्या इतमामाला साजेशे अलंकार या व्यक्तीने घातलेले नाहीत. मोत्यांची माळ, शिरपेच, तुरा, बाजूबंद असॆ कुठलेच अलंकार नाहीत. अगदी साध्या सरदाराच्या चित्रातदेखील आपल्याला असे अलंकार दिसतात. हे चित्रातल्या लहान मुलाबाबतही (छत्रपती शाहू असायला हवा?) खरे आहे. ४) फक्त शंभूजी असं म्हणून या व्यक्तीला छत्रपती संभाजीराजे मानता येणार नाही कारण याच कालखंडात (१७००) नंदुरबार इथे शंभूजी देसाई नावाची व्यक्तीपण होऊन गेली. नंदुरबारच्या शंभूजी देसायाने मुस्लिम धर्म स्वीकारला असा उल्लेख औरंगझेबाच्या समकालीन अखबारात आहे. ५) हे चित्र नक्की छत्रपती संभाजीराजांचे आहे असे रिक्सम्युसिअमचेही ठाम मत नाही, यासाठीच तर त्यांनी चित्राच्या नावापुढे प्रश्नचिन्ह टाकले आहे. (मूळ शीर्षक Deccan-heerser (Maratha king Shambhuji?), anonymous, c. 1650 - c. 1699). या चित्राचा अभ्यास करणाऱ्या लंडन येथील संशोधकांशी माझा जुजबी परिचय ई-मेल द्वारे होता. त्यांना माझ्या शंका पाठवल्यानंतर त्यांनी त्यावर काही उत्तर पाठवलेले नाही. वरील बाबींचे समाधानकारक निराकरण होत नाही तोपर्यंत या चित्राला छत्रपती संभाजीराजांचे चित्र म्हणणे योग्य होणार नाही. तुमचे काय मत आहे?