जोगाई सभामंडप लेणी (हत्तीखाना) - अंबाजोगाई.

वाखूसा

छान भटकंती आणि फोटो.

हत्तीखाना लेणी आवडली. वरून खाली दगडात कोरली आहेत वेरुळसारखी. हत्तीचे शिल्प आवडले. मुकुंदराज स्वामी समाधी पाटीवरची माहिती १) श्री मुकुंदराज व जयत्पाल यांचे चरित्र शके नऊशे पन्नास (९५०) चे सुमारास आंबापुर नामे ग्रामा मध्ये महापराक्रमी जयत्पाल या नावाचा राजा होऊन गेला. त्याला ब्रम्हह्यस्वरुप पाहण्याची अति उत्कंठा झाली. असहा कारणाने तो जो साधु आंबापुर नगरात येईल त्याचे समोपचाराने यथा विधी जयत्पाल राजाने षोडशोपचार युक्त पुजन करुन अति नम्रतेने त्या साधुची विनंती करावी की महाराज कृपा करुन ब्रम्हह्मस्वरूप दर्शन मला द्या. ही राजाची विनंती सफल झाली नाही तर राजा क्रोधमान होऊन त्या साधुस कारागृह वासात पाठवून द्यावे व दिवसात गांवाच्या उत्तर दिशेस तळे खोदण्याचा काम करुन घ्यावा व उत्तर रात्रीस प्रत्यक साधुने घोड्याचा दाणा भरडावा असा क्रम सतत चालु असता साधुजन त्या ग्राम सनींध येण्वास धजेनासे झाले । ही वार्ता जाता जाता श्री क्षेत्र काशी पर्यंत गेली. त्याकाळी श्री मुकुंदराज काशी क्षेत्रात अनुष्ठान योग अभ्यास करीत असता त्यांस जयत्पाल राजाचे वर्तन ऐकून फारच वाईट वाटले व आपल्या गुरुपाशी जाऊन विनंती केली की गुरुराज दक्षिण प्रांती जयत्पाल राजा साधु संतास फार त्रास देत आहे. करिता ह्या आपल्या दासास तेथे जाऊन सर्व संतास बंदी वासातून मुक्त करीन. ही वार्ता ऐकताच गुरुंनी त्यांस जाण्याची परवानगी व आशीर्वाद दिला. ज्या काळी मुकुंदराज काशी क्षेत्रात होते तेव्हा त्यांनी पुष्कळ ग्रंथ लिहीले. त्यापैकी श्री विवेकसिंधु, परमामृत, पवनविजय अशी छापून तीन पुस्तके पसिद्ध झाली आहे ती पाहण्यासारखी आहेत. नंतर महाराज काशीपुरीहुन महाराज गुरु आज्ञा घेऊन निघाले ते आंबापूर ग्रामा सनीद्य येताच हजारों साधु तळी खोदण्यात गुंतले आहे व राजरक्षक त्यांचे कडून काम करुन घेत आहे हे पाहताच महाराजांनी बालरूप घेऊन नारायण नावांचा गजर करीत प्रवेश करु लागले. त्या दिव्य मुर्ती कडे पाहुन वेशीवर असलेल्या राज रक्षकांनी अनेक प्रकारांनी मुकुंदराजास विनंती केली की महाराज आपल्यासारख्या कोमल बाल तनुला आमचा राजा कारागृह वासात पाठविल, याज करीता आपण नगरात जाऊ नये. मुकुंदराजांनी आपला जाण्याचा आग्रहच दाखविला आणि निघाले ते थेट राजवाड्यात शिरले. इतक्यात जयत्पालाची आणि मुकुंदराजाची गाठ पडताच महाराज मजला कृपा करुन ब्रम्हा दाखवा अशी राजाने विनंती केली तेव्हा मुकुंदराजांनी राजास सांगीतले की तु घोड्यावर सर्व सरंजाम घालून तयार करुन त्यावर स्वार होऊन ये म्हणजे बम्हह्य दाखवितो. त्यांचे आज्ञे प्रमाणे राजाने सेवकांकडून घोडा. सर्व सरंजामानिशी तयार करुन हजर केला. घोडा तयार होऊन येताच २) त्यांस मुकुंदराजांनी जयत्पाल राजास सांगीतले की राजा घोड्यावर स्वार हो एका रिकाबीत पाय ठेव व दुसऱ्या रिकाबीत पाय टाकण्यापुर्वी तुला आता ब्रम्हह्यस्वरूप दर्शन करुन देतो. रिकाबींवर पाय ठेव हे मुकुंदराजांचे तोंडचे शब्द ऐकताच राजाने दुसऱ्या रिकाबीत पाय ठेवला व घोड्यावर स्वार होताच मुकुंदराजाने जो एक चाबुकाचा सपाटा राजासह घोड्याला मारला त्या बरोबर राजासह घोडा जो ठाणावर उभा राहीला तो सारखा सात दिवस चौकात उभा होता. घोड्याची किंवा राजाची हालचाल काहीच होत नाही आशा प्रकारे राजाची घोड्यावर सात दिवस सारखी समाधी लागल्यावर आठवे दिवशी समाधी उतरवून मुकुंदराजानी जयत्पालास विचारले की राजा बम्हह्यस्वरुप दर्शन झाले का तेव्हा घोड्यावरुन खाली उतरुन जयत्पाल राजाने मुकुंदराजास साष्टांग नमस्कार घातला आणि मोठ्या नम्रतेने व आदर पुर्वक म्हणाला की महाराज आपल्या कृपेने सर्व हेतु परिपुर्ण झाले आता या दासास जी आज्ञा कराल ती सीरसामान्य आहे. नंतर मुकुंदराजाच्या आज्ञेने जयपाल राजाने सर्व साधुसंतास कारागृह वासातून सोडवून आणिले आणि त्या सर्वांचा मोठा गौरव करुन कृत ते थेट अपराधाची क्षमा मागितली व या सर्वांच्या इच्छित ठिकाणी जाण्याची परवानगी दिली. त्या साधु संतानी मुकुंदराजाचा आभार मानून आप आपल्या इच्छित ठिकाणी तेव्हा गमन करिता नगराचे बाहेर निघाले परंतु जयत्पाल राजा त्याचे मागोमाग घोड्यावर स्वार होऊन पुन्हा दर्शनाची ईच्छा करुन जाऊ लागला. महाराजांनी मागे राजा घोड्यावर येत आहे असे पाहताच धुम ठोकली महाराज पुढे व राजा मागे असे जात असता पुढे जयवंती नदीचा मोठा तटलेला कडा पाहताच महाराजांनी पैरतीरी उडी करीत अनेक के बाल जाऊ डताच करुन कडून ठोकली व अंतरध्यान पावले मागुन राजांनी त्यांचे मागोमाग घोडा घातला. घोड्यासह डोहात बुडाला त्या ठिकाणाला अद्यापी लोक घोडदंडा असे नावाने संबोधितात व महाराज ज्या ठिकाणी अंतरध्यान पावले त्याच ठिकाणी त्यांचे भक्तांनी त्यांची समाधी बांधली आहे. ते ठिकाण फार रमनीय आहे. डोंगर कोरुन देवळाकृती सभामंडप केला आहे. त्या ठिकाणी जाण्यास वरुन खाली समाधी पर्यंत पक्क्या पायऱ्या बांधल्या आहेत व समाधीच्या नजीकच एक गोड पाण्याचे झरे आहेत व खाली आणखीन डोंगराच्या कडीने उतरत गेल्यास जयवंती नदी आहे व त्याच ठिकाणी थोड्या अंतरावर जयत्पाल राजाचे घोडदडा नावाचे फार खोल व भयकारक डोह आहे. पावसाळ्यात हे ठिकाण फारच रमणीय दिसतो त्याचे पलीकडे बुटेनाथ डोंगराचे कपारीत देवस्थान आहे. त्याचे वरच्या सर्व डोंगरात वनस्पती जडीबुटी आपोआप उगवतात. आश्विन मासी दुरदुरचे लोक येवुन जडीबुटी, बल्ली घेऊन जातात ती फार गुणकारी असते अशी प्रसिद्धी आहे. म्हणून. . . .

छान भटकंती! मागच्या वर्षी एक_वात्रट यांनी या लेण्यांची माहिती दिली होती अंबाजोगाई त्यातही लेण्यांच्या दुर्दैवी दुर्लक्षाविषयी लिहिले होते.पण लक्षात कोण घेणार....

लेणी साधारण पाताळेश्वर लेणींसारखी दिसताहेत. पण वाईट दुरवस्था झालीय. एकीकडे छान दगडी बांधकामाला सुशोभीकरण करून रंगीबेरंगी करणे, तर दुसरीकडे स्थानिकांचीच इतक्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक ठेव्याविषयी बेपर्वाई... कंजूसराव, धन्यवाद!!

अंबेजोगाईला जायचे आहेच. पाताळेश्वरासरखीच लेणी आहेत अगदी. तुम्ही अगदी मस्त फिरत असता भो. हेवा वाटतो. मुकुंदराजांच्या चरित्रात उल्लेख आलेला जयत्पाल उर्फ जैत्रपाळ हा यादव घराण्याची संबंधित नसून कलचुरी घराण्याचा मांडलिक राजा होता व त्याची राजधानी आंबे ही होती. हा जैत्रपाळ जैन होता. येथील लेणींतील असलेल्या कमरेवर हात ठेवलेल्या कलचुरी शैलीतील द्वारपालांवरुनही येथे कलचुरी आणि राष्ट्रकूटांचा प्रभाव होता असेच दिसते. स्वतः मुकुंदराजही आपल्या आरतीत म्हणतात जैतपाळ भूपतीने केला दर्शना कोंड| अपरोक्ष बोध वाहे त्यासि घातलें कोड || आंबेजोगाई येतील काही शिलालेखांवरुन ह्याचे पूर्वीचे नाम आम्रपूर होते असे दिसते व हे ग्रामनाम योगेश्वरी उर्फ अंबा देवीवरुन पडले नसून फलवाचक (आम्र) आहे असे स्पष्टच दिसते. लीळाचरित्रातही अंबेजोगाईचा उल्लेख 'खोलनाएकाचेया आंबेया' (खोल नायकाचे आंबे) असा येतो. हा खोल नायक म्हणजे सिंघणाचा पराक्रमी सेनापती खोलेश्वर होय. अर्थात आंब्याची योगेश्वरी-योगाईचे आंबे-जोगाईचे आंबे- अंबेजोगाई असे नामकरण नंतर झालेले दिसते.

तुमच्या शैलीची सवय झाल्यामुळे थोडे आवरते वाटले पण कव्हर केलेले दिसतेय जवळपास सगळे. लेखन आवडलं हे वेगळं सांगायला नकोच. आपल्याकडे असलेली १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी त्र्यंबकेश्वर, भीमाशंकर, घृष्णेश्वर ही तर कन्फर्म आहेत, पण परळी वैजनाथ हे थोडं कंटेन्शन मध्ये आहे, १२ ज्योतिर्लिंगात असलेले वैजनाथ धाम हे मूळचे देवघर, झारखंड इथले असल्याचे बहुसंख्य लोक मानतात, आता नेमकं बारा ज्योतिर्लिंगात महाराष्ट्रातील परळी वैजनाथ आहे का देवघरचे बाबा बैजनाथ धाम हे तर मी सांगू शकत नाही पण हर हर महादेव म्हणून खाली बसतो.

परळी वैजनाथ हे बारा ज्योतिर्लिंग क्षेत्रांत दिसलं नाही. ही सगळी बारा ज्योतिर्लिंग बुलेटवर हिंडून बघण्याची खूप इच्छा आहे, जी कधीच पूर्ण होणार नाही बहुतेक.

भटकंती मस्त केली. चित्रे छान!

लेख नेहमी प्रमाणेच भरपुर फोटो आणि माहिती युक्त आहे प्रतिसादांमधे ही या माहितीत भर घातली गेली आहे. एकदा जायला पाहिजे या भागात सवड काढून पैजारबुवा,

सुरेख फोटो आणि उत्तम वर्णन. खूप वर्षापूर्वी अंबाजोगाईला जायचा योग आला होता. इथे तुम्ही दिलेली सगळी ठिकाणे तर पाहिलीच पण विशेष म्हणजे बुटेनाथ ठिकाण जे डोंगरात गुहेमध्ये आहे तिथे आम्ही तीन मित्र दुपारच्या रणरणत्या उन्हात चढून गेलो होतो. जुन्या आठवणी जाग्या झाल्या. ;) सं - दी - प