निरभ्र आकाशातील ' मृग नक्षत्र'

'ओरायन ' म्हणजे खगोलीय भाषेत काय ? आपणांस माहित असेल कि जागतिक मान्यतेनुसार एकूण ८८ तारकासमूह (Constellation)आहेत. जगात वेगवगेळ्या पुरातन संस्कृतीमध्ये, (जसे ग्रीक, प्राचीन सुमेरियन, चिनी, भारतीय) अनेक तारकांचा बनलेल्या समूहाला वेगवेगळी नावे आहेत. तसेच त्यांची संख्या वेगवेगळी आहे. शिवाय तारकासमूहांतील ताऱ्यांची संख्या पण कमीअधिक आहे. आपल्याकडे नाही कां २७ नक्षत्रे आहेत ? आता सर्वाना मान्य होतील व जे सर्वसमावेशक असतील, असे तारकासमूह करण्याची वेळ आली होती. कारण सोईसाठी व सहजतेसाठी जगभर खगोलीय भाषा एकच हवी. या कामी अमेरिकन व युरोपीय खगोल संस्था यांनी पुढाकार घेतला व १९२२ ला तारकासमूहांची (Constellation) नवीन यादी तयार केली. आज International Astronomical Union (IAU, जागतिक खगोलीय संस्था), ८८ तारकासमूहांना मान्यता देते. या मध्ये जी नावे तारकासमूहांना देण्यात आली आहेत त्याच्यावर अर्थातच ग्रीक, लॅटिन नावांचा पगडा जास्त होता. तेथील दंतकथेनुसार नावे देण्यात आली. यामध्ये दंतकथेतील प्राणी, माणसे यांची नावे आहेत. आता 'ORION CONSTELLATION ' याविषयी.... 'Orion Constellation ' म्हणजे आपल्याकडील 'मृग नक्षत्र'. 'Orion' याचा मराठीत उच्चार 'ओरायन' असाच होतो. परंतु बरेच जण ओरिओन किंवा ओरिन असा चुकीचा करतात. या तारकासमूहास रात्रीच्या निरभ्र आकाशात ओळखायला एकदम सोपे. आकाशनिरक्षण व अभ्यास करताना, सुरूवात, शक्यतो इथून करतात. 'ओरायन' हा शब्द, दंतकथेवरुन आला आहे. ओरायन नावाचा शक्तिमान व मायावी शिकारी होता. आता हा ओळखायचा कसा ? १३ ते १७ डिसेंबर च्या दरम्यान, रात्री १२ च्या सुमारास गच्चीवर, माळ्यावर जावे. २-३ मिनिटे डोळे मिटून पाठीवर पडून रहा. (डोळे मिटायचे यासाठी कि आपण एकदम उजेडातून अंधारात येत आहोत. डोळ्यांना काळोख्या वातावरणाशी समरस होण्यासाठी काही वेळ द्यावा लागेल). आता तुम्ही पाठीवर पडून आकाशाकडे बरोबर वर बघत आहात. आकाश निरभ्र आहे. डोळ्याच्या एकदम समोर, एका डोळ्यावर दोन बोटे (अंगठ्याशेजारील) ठेवा. बास, ही दोन बोटे मिळून जो भाग होतो, तेवढाच आपला 'निरीक्षण पट्टा' (Viewing Area ). आता या पट्ट्यात तुम्हांला ४ तारे मिळून एक जवळपास चोकोनी आकार दिसेल. यातील दोन तारे ठळक दिसतील व दोन तुलनेत मंद. शिवाय, या चौकोनाच्या आत तीन तारे ओळीत दिसतील. हा झाला 'ओरायन बेल्ट' (ओरायन याने परिधान केलेला पट्टा ). या बेल्ट खाली व चौकोनाच्या आत अजून काही बेल्ट कडे दिशा करून तारे दिसतील. हे आहे नवीन ताऱ्यांचे 'प्रसूतिगृह'. म्हणजे इथे नवीन तारे जन्माला येतात. खगोलीय भाषेत याला ' M-४२' या नावाने ओळखतात. तुम्हांला रात्री १२ वाजता तारे बघण्याची वेळ योग्य वाटत नसेल तर , नंतर पुढील महिन्यात म्हणजे जानेवारी १३ ते १७ दरम्यान हेच तारकासमूह तुम्ही रात्री १० वाजता त्याच ठिकाणी बघु शकता (म्हणजे डोक्याच्या बरोबर वर). त्यापुढील महिन्यात, फेब्रुवारी १३ ते १७ तारखेदरम्यान रात्री ८ वाजता. याला कारण म्हणजे एखादा तारा आदल्या दिवशीच्या वेळेपेक्षा साधारण ४ मिनिटे उशिरा उगवतो. महिन्याला २ तास होतात. ह्या वेळा आपण साधारण धरलेल्या आहेत. अचूक वेळा वेगळ्या आहेत. बाकी तुम्ही गुगल करा ओरायन म्हणून, तुम्हाला त्याचा फोटो दिसेल. तो तुम्हांला निरीक्षणापूर्वी नक्कीच उपयोगी पडेल.