माझी ज्यूरी ड्युटी १

अमेरिकेत रहाणारे देशी लोक दोन गोष्टींना घाबरून असतात एक म्हणजे टॅक्स ऑडिट अर्थात आयकर खात्याची धाड. भारतात ती बड्या फिल्म स्टार, उद्योगपतींवर पडते. इथे तसे नाही कुणाकडेही पडू शकते. आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे ज्यूरी ड्युटीचे आमंत्रण! अनेक देशी लोक हे असले बोलावणे टाळण्याकरता वर्षानुवर्षे ग्रीन कार्ड बाळगून असतात. शक्य असूनही नागरिक बनत नाहीत. काय असते हे? अमेरिकन न्यायसंस्थेत खटला चालवण्याकरता ज्यूरी हा एक मोठा महत्त्वाचा घटक आहे. आरोपी, फिर्यादी, दोन्ही बाजूंचे वकील, न्यायाधीश हे तर आवश्यक आहेतच. पण त्याचबरोबर सामान्य नागरिकांपैकी १२ जण ज्यूरी म्हणून निवडले जातात आणि दोन्ही बाजूंचे बोलणे, साक्षीपुरावे झाले की हे १२ लोकांचे मंडळ बसून चर्चा करते आणि आरोपी दोषी आहे की नाही ते ठरवते. केसचा प्रकार जसा असेल त्याप्रमाणे (फौजदारी, दिवाणी इ.) सगळ्यांचे एकमत होणे आवश्यक असते वा नसते. खटला जितका वेळ चालेल तितका वेळ ज्यूरी लोक गुंतून असतात. नोकरीवरून अनुपस्थित रहावे लागते. जर केस फार गाजत असेल तर त्या प्रसिद्धीपासून दूर ठेवण्याकरता ज्यूरी लोकांना हॉटेलमधे बंद करून ठेवतात. (उदा. आपल्या छगन भुजबळाची केस अमेरिकेत चालली तर त्या ज्यूरींना तसे करतील!) सगळे साक्षीपुरावे ज्यूरींना काळजीपूर्वक ऐकावे लागतात. कितीही कंटाळा आला तरी! न्यायालयाचे नियम कडक असतात. केसबद्दल बाकी कुठे बोलायचे नाही, कोर्टात सादर होतील ते आणि तेच पुरावे मानायचे. इंटरनेट वा अन्य माध्यमातून स्वतः संशोधन करुन मत बनवायचे नाही. कोर्टात वेळेवर यायचे, मोबाईल वाजू द्यायचा नाही वगैरे वगैरे. एकंदरीत लोकांना ही पीडाच वाटते. पण खटला चालवण्याकरता तो एक अत्यंत आवश्यक घटक आहे. तर अशा ह्या ज्यूरी ड्यूटीकरता मला एकदा बोलावणे आले! पहिल्यांदा माझे धाबे दणाणले! मित्रांशी बोललो तर त्यांनी विविध सल्ले देणे सुरु केले. अमुक केले तर ड्यूटी टळते, तमुक सबब दिली तर तमके होते वगैरे. एका दोघांनी असाही सल्ला दिला की एक वेगळा आणि चांगला अनुभव आहे. अमेरिकेत न्याय कसा दिला जातो ह्याचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळतो. ठरलेल्या दिवशी भल्या पहाटे ८ वाजता कोर्टात उपस्थित व्हायचे होते. तसा हजर झालो. कोर्टाचे प्रकरण आहे, वेळेत पोचतो का नाही, ट्रॅफिकची पीडा होऊ नये म्हणून लवकरच निघालो होतो. सोमवारचा दिवस. कोर्टात प्रचंड गर्दी. बहुतेक लोक हे ज्यूरी ड्यूटीच्या फेर्‍यातलेच होते. रिसेप्शनिस्टला घाबरत घाबरत आमंत्रण पत्रिका दाखवली. तिने हुकुम केला तसे एका ज्यूरी चेंबरमधे रवाना झालो. तो एक मोठ्ठा हॉल होता. अनेक खुर्च्या होत्या आणि चिकार गर्दीही. अमुक एक न्यायाधीश आणि अमुक एक कोर्ट क्रमांक ह्यांचा पुकारा झाला की मी त्या कोर्टात प्रवेश करणे आवश्यक होते. त्यामुळे प्रत्येक उद्घोषणेकडे जिवाचा कान करुन ऐकत होतो की ही आपलीच केस आहे की काय? तासा दोन तासांनी "ती" घोषणा झाली. आणि मी त्या कोर्टाकडे रवाना झालो. ज्यूरी ड्युटीमधे अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे अनेकदा नुसती वाट बघायला लागते. कुठल्यातरी कारणाने कोर्टाचा खोळंबा होतो आणि ज्यूरी मंडळींना त्या चेंबरमधे पिटाळण्यत येते आणि मग नुसती वाट बघत बसा! तर एकदाची ती घोषणा झाली आणि आलिया भोगाशी असावे सादर असे म्हणत मी कोर्टात दाखल झालो. क्रमशः