माझे सत्याचे प्रयोग

वाचायला आवडेल, असेच.

आहे. दुसरा भाग जरूर लिही. वाचायला आवडेल.

नंदन
मराठी साहित्यविषयक अनुदिनी

ऋषिकेश, जरूर लिही रे. तुझ्या नजरेतून वाचायला आवडेल. बिपिनसारखेच म्हणते. स्वाती

म्हणजे तुमचा पण वाढदिवस झाला की काय काल?? तसं अमेरीकेत आहात म्हणजे आजच! वाढदिवसाच्या शुभेच्छा!

घारेकाकांना (उशिराने का होईना) वाढदिवसाच्या हार्दिक शुभेच्छा !!

नजरचुकीनं हे वाचायचं राहिलं की काय? घारेकाका, वाढदिवसाच्या खुप खुप शुभेच्छा! बाकी, ॠषिकेश, नक्की लिही 'सत्याचे प्रयोग'वर. मी माझ्या बायस्ड नजरेनं वाचलं होतं हे पुस्तक. पुन्हा दुसर्‍या एखाद्यानं माहित असलेली गोष्ट सांगावी आणि तीचा वेगळाच अर्थ अचानक समजावा असं काहीसं होईल अशी अपेक्षा करतो :) बाकी, एक विनंती: जे लिहिशील ते शक्य तितक्या तटस्थपणे ना गांधींची बाजु घेता ना गांधीविरोधी भुमिकेस सुसंगत अशी भुमिका घेता असं लिहिता येईल का? माझ्यासारख्या गांधीविरोधी विचारांचा पगडा असलेल्यांना असा लेख तटस्थपणातुन लिहिल्यास वाचुन कदाचित जास्त 'अपील'(मराठी शब्द?) होईल असा माझ्या बालबुध्दीचा कयास आहे.

धर्मांतर म्हणजे राष्ट्रांतर हे त्यांचे मत आजही किती चपखल लागु आहे हे अजुनही कुणी लक्षातच घेत नाही. येत्या ५० वर्षांत भारतात शरियत कायदा लागु झाला तरी ती विशेष गोष्ट नसेल इतकी भयावद स्थिती आहे. पण लक्षात घेतो कोण?

बर्‍याच जणांची असे विचार स्वीकारताना आणि मुख्य म्हण़जे आचारताना गोची होण्याची शक्यता अधिक!! आणि जे स्वार्थाचे नाही ते लोक फार पटकन विसरतात आणि इतरांनी विसरले तरी 'तेरी भी चूप आणि मेरी भी चूप' म्हणून गप्प बसतात!! सहमत आहे स्वातंत्र्योत्तर काळानंतर बरीच वर्षे काँग्रेसचीच सत्ता होती, त्यामुळे साहजिकच गांधींच्या नावाचा जास्त उदो उदो झाला. आज इंदीरा गांधी आणि राजीव गांधींच्या जयंत्यांना जेवढे महत्व दिले जाते तेवढे ही टिळक,सावरकरांच्या नशिबात नाही. कर्मण्ये वाधिकारस्ते | मां फलकेशू कदाचनं : कार्यकर्त्यांनी कर्म करीत रहावे,आपल्या नावाचे फलक लागतील अशी अपेक्षा करु नये. -इनोबा म्हणे -मराठमोळे वॉलपेपर

. तरीही ह्या महान आत्म्याने लोकमताविरूद्ध जाऊन जवाहरलाल नेहरूंना पंतप्रधानपद का बहाल केले?

या का चे उत्तर गांधीजीच देऊ शकले असते मात्र या प्रतिक्रियेसंबंधीत लेखन मी "महात्माची अखेर" (लेखकः जगन फडणीस) मधे वाचले होते ते आठवले. आज ते पुस्तक कपाटातून काढले. त्यातील तुमच्या विधानाला काहिसे पुष्टी देणारे तर काहि ठिकाणी अधिक प्रकाश टाकणारे हे परिच्छेद इथे जसेच्या तसे देत आहे: (यासाठी मुळ लेखकाची परवानगी घेतलेली नाहि तरी जर संपादक मंडळाला वाटले तर लेखन उडवू शकता) ========== भारताला स्वातंत्र्य मिळून साडेपाच महिने झाले होते. फाळणीमुळे रक्ताच्या नद्या वाहत होत्या-स्थलांतर होत होते. ज्यांच्या हाती देशाची सत्ता आली ते 'महान' नेते गोंधळून गेले, बावरून गेले. त्यांचे सारे आयुष्य केवळ सांतंत्र्य मिळवणे या एकाच उद्देशासाठी लढण्यात गेले होते. थेट प्रशासनाचा काहिच अनुभव पाठीशी नव्हता. बाहेर परिस्थिती इतकी पेटलेली होती की गांधी वगळता एकहि नेता मग तो काँग्रसचा असो, मुस्लिम लीगचा असो वा हिंदूमहासभेचा लोकांमधे जाऊ शकत नव्हता. जर फाळणीला गांधी जबाबदार असते तर ते लोकांमधे जाऊ शकले असते का? असो याचा उहापोह आपण आधीच्या प्रकरणामधे केला आहे. अचानक जबाबदारी अंगावर आलेले नेहरू व पटेल या फाळाणीमुळे उद्भवलेल्या अक्राळ-विक्राळ परिस्थितीने बरेच खचून गेले होते. खचलेल्या मनाने हे दोन नेते गांधींच्या अपरोक्ष लॉर्ड माऊंटबॅटन यांच्या भेटीला गेले आणि तुम्हीच सरकार परत चालवा हि विनंती त्यांना केली. माऊंटबॅटन यांनी या विनंतीला नकार दिला १. विचार करा जर हा नकार दिला नसता तर भारतीय जनतेच्या मनात काय काहूर मजले असते. यावर गांधीनी प्रार्थनासभांमधे नेहरू व पटेल यांच्यावर ताशेरे ओढले आहेत. त्यात पटेलांना प्रार्थनासभेतील गांधींचे काहि उद्गार फर झोंबले. व याच काळात नेहरू पटेल मतभेद तीव्र झाले. स्वतंत्र्यलढ्यात खांद्याला खांदा लाऊन लढणारे जीवाभावाचे सहकारी सत्ता येताचे एकमेकांविरूध लढत होते. ======= पुढील भाग देण्याआधी असेहि नमुद करतो की इतरत्र असेही वाचले आहे की नेहरूंनी मात्र प्रास्थनासभेत गांधींनी केलेली टिका सकारात्मकरीतीने घेतली. परंतू हे तत्कालीन कोणीही नमुद केल्याचे वाचनात नाहि. आता पुढे... ======== आणि एक दिवस ती संध्याकाळ उजाडली. त्या संध्याकाळी जे काहि घडले ते जस्र घडले नसते तर देशाचा इतिहास बदलला असता. "सरदार, तुमच्या दोघांपैकी एकाला मंत्रीपद सोडावेच लागेल. तुमच्यातील दुरावा, मतभेद वाढणे देशाला हानिकरक आहे. आजच्या प्रार्थना सभेनंतर जवाहर मला भेटायला येणार आहेत त्यांनाही मी हेच सांगणार आहे. यासाठी मी माझा सेवाग्रामचा दौराहि रद्द करेन. जो पर्यंत तुम्हा दोघांत सामंजस्य होत नाही तोपर्यंत मी दिल्ली सोडणार नाहि" २ असे पटेल यांना गांधींनी ३० जानेवारी १९४८ला संध्याकाळी चार वाजता सांगितले. त्यानंतर प्रार्थनासभा व त्यानंटर नेहरूंशी चर्चा असा गांधींचा कार्यक्रम होता. ही चर्चा इतकी महत्त्वाची होती की गांधीना आयुष्यात प्रथमच वेळचे भान नव्हते. चर्चा लांबत चालली तेव्हा आभा कवरीबावरी झाली. तिला चर्चेत खंडही नको होता अथवा प्रार्थनेची वेळही चुकायला नको होती. तिने वेळ सुचवण्यासाठी बापुंपुढे हळूच घड्याळ सरकावले. पण त्याचाही उपयोग झाला नाहि. === नेहरू पटेल यांच्यातील वाद मिटले नाहीत पण त्याच दिवशी सभेला घाईत जाणार्‍या गांधींची हत्या झाली. पुढे नेहरू आणि पटेलांनी केवळ या घटनेचा परीणाम होऊन, आपल्या मतभेदांना मुरड घालून शासन केले. आता त्या संध्याकाळी जर गांधीजी जगले असते तर त्यांनी नेहरूंनाही त्याच निर्वाणीचा इशारा दिल असता की नाहि याबद्दल मतभेद आहेत कारण पटेलांनी काँग्रेस सोडावी म्हणून गांधीनी अनेकदा आडून वार केल्याचे दाखले मिळतात. जाता जाता: पुढे पटेलवादी गट उजवा ठरत चालला व म्हणून नेहरूंनी जयप्रकाशांना काँग्रसमधे येण्याची गळ घातली ती जयप्रकाशांनी आम्ही कॉग्रेसमधे आलो तर कदाचित सत्ता मिळेल, मंत्रीपद मिळेल, बहूमतही मिळेल पण आमच्या कार्यक्रमाच्या अंमलबजावणीचे काय? असा प्रश्न करून फेटाळली. कीती तात्त्विक राजकारण त्या काळी चालायचे नाहि? संदर्भः महात्म्याची अखेरः जगन फडणीस १: फीडम ऍट मिडनाईटः डॉमिनिक लॅपिए, लॅरी कॉलिन्स २: महात्मागांधी: द लास्ट फेजः खंड २ : प्यारेलाल -('मिसळ'लेला) ऋषिकेश

>> काँग्रेस कार्यकारिणीचे अध्यक्षपद सुभाषबाबूंना न मिळता जवाहरलाल यांना मिळावे यासाठी राजकारण करणारे गांधीच होते ना? नक्की आठवत नाही, पण सुभाषबाबूंच्या अध्यक्षतेखालच्या त्रिपुरा काँग्रेसच्या कमिटी मेंबर्सना राजीनामा द्यायला गांधीजींनीच भाग पाडलं, ज्यायोगे सुभाषबाबूंना राजीनामा द्यावा लागेल.

हे सर्व स्वातंत्र्योत्तर काळात काँग्रेसने स्वार्थासाठी केले.

+१ बाकी आपण लिहिलेल्या प्रतिसादामधे डावलले म्हणालात म्हणून मला असे वाटले की डावलण्याचा प्रश्न येतोच कुठे .... पण जर आपले तसे म्हणणे नसेल तर काय प्रश्नच मिटला :) -('मिसळ'लेला) ऋषिकेश