प्रकाशाचा वेग - नवसिद्धांत.

भौतिकशास्त्रात दृढमूल असलेल्या गृहीतकाला धक्का देणारा निष्कर्ष सप्टेंबर महिन्यात जाहीर झाला. न्यूट्रिनो हे अतिसूक्ष्म कण प्रकाशाहून अधिक वेगाने प्रवास करतात असे आढळून आले. गेल्या आठवडय़ात पुन्हा केलेल्या प्रयोगातही हाच निष्कर्ष निघाला. प्रकाशाचा वेग कोणत्याही वस्तूला पार करता येणे शक्य नाही हे भौतिकशास्त्रातील प्रमुख गृहीतक. अल्बर्ट आइनस्टाईन यांचे सिद्धांत यावर आधारित आहेत. प्रकाशाचा वेग हा सर्वोच्च आहे हे केवळ गृहीतक म्हणून नव्हे तर गणिती वास्तव म्हणून मानले जात होते. यामुळे त्याच्याबद्दल निश्चितता वाटत होती. अशी निश्चितता कोणालाही हवीहवीशी वाटते. रोजच्या व्यवहारातही माणूस नेहमी निश्चिततेच्या शोधात असतो. काही गोष्टी स्थिर म्हणून गृहीत धरलेल्या असतात. ही निश्चितता, स्थिरता नष्ट झाली की माणूस अस्वस्थ होतो. युरोपातील सर्न प्रयोगशाळेतील प्रयोगानंतर अशीच अस्वस्थता वैज्ञानिक जगात पसरली. आइनस्टाईनच्या सिद्धांताला मर्यादा आहेत हे अनेकांना मान्य होत नव्हते. आइनस्टाईन हा त्यांच्यासाठी प्रेषित होता. मानवी प्रज्ञेचा सर्वोच्च आविष्कार त्यांच्या ठिकाणी झालेला होता. शास्त्रज्ञ म्हणून आणि त्यापलीकडे माणूस म्हणून आइनस्टाईन थोर होते, ऋषीतुल्य होते यात शंकाच नाही. मानवावर खोल परिणाम करणारा दुसरा शास्त्रज्ञ अलीकडील काळात झाला नाही. त्यांच्या सापेक्षतावादाने केवळ भौतिकशास्त्रच नव्हे तर मानवाच्या विचारपद्धतीवरच परिणाम केला. त्या सापेक्षतावादाचा कणा असलेल्या प्रकाशाच्या वेगाच्या सिद्धांताला सर्नच्या प्रयोगाने धक्का दिल्याने अनेकजण बेचैन होणे समजू शकते. मात्र स्वत: आइनस्टाईन यांनी सापेक्षतावाद मांडला तेव्हा अशीच बेचैनी त्या वेळच्या शास्त्रज्ञांनी अनुभवली होती. न्यूटनच्या सिद्धांताच्या मर्यादा त्यांनी दाखवून दिल्या व त्यापलीकडे झेप घेतली. सृष्टीकडे पाहण्याची नवी मिती त्यांनी उघडून दिली. त्याचे गणित मांडले. त्यांच्या पाठोपाठ क्वांटम मेकॅनिक्स मांडण्यात आले. त्यातील गृहीतके बघून आइनस्टाईनही अस्वस्थ झाले होते. देव फासे खेळत नाहीत, अशी प्रतिक्रिया त्यांनी व्यक्त केली होती. परंतु, वस्तुजाताचा शोध घेत आपण जितके खोल जाऊ तितकी नवी नवी आश्चर्ये उघड होत आहेत व आधीच्या सिद्धांतांच्या मर्यादा दाखवून देत आहेत. नव्या शोधांमुळे आधीचे सिद्धांत कालबाह्य़ होत नाहीत वा खोटे ठरत नाहीत. त्यांची कक्षा निश्चित होते. एका विशिष्ट कक्षेत ते बरोबर असतात. पण त्यापलीकडे नवी मिती उदयाला येते व तेथील नियम वेगळे असतात. न्यूट्रिनो नव्या नियमांत काम करतात व प्रकाशाच्या वेगाची मर्यादा जुमानत नाहीत. पण यामुळे व्यावहारिक जीवनात आपण घट्ट पकडून ठेवलेल्या अनेक समजुतींना धक्का बसू शकतो. उदाहणार्थ, भूत, भविष्य यातील सीमारेषा अंधुक होते. आजची माहिती भूतकाळात पाठविण्याची शक्यता निर्माण होते. कारण व त्याचे परिणाम दाखविणारे कार्य यांच्यातील सांधा निखळतो. कार्य-कारण संबंधांकडे ठराविक साच्यात पाहता येत नाही. भौतिकशास्त्र अधिकाधिक गूढ होऊ लागते. अशी गूढता नकोशी वाटणारी माणसे वैज्ञानिकांमध्येही असतात. सर्नच्या निष्कर्षांवर त्यांनी झोड उठविली. अनेक शंका उपस्थित केल्या. त्या शंकांचा आदर ठेवून अधिक अचूकतेने पुन्हा प्रयोग करण्यात आला. तरीही निष्कर्ष तोच निघाला. आता पुन्हा काही शंका मांडण्यात आल्या आहेत. त्या वैज्ञानिक अचूकतेच्या आस्थेपोटी विनम्रपणे मांडण्यात आलेल्या आहेत की केवळ जुन्या गृहीतकांचा आग्रह जपण्यासाठी आहेत हे माहीत नाही. पण त्याही दूर करण्याचा प्रयत्न अधिक अचूक प्रयोग करून वैज्ञानिक करणार आहेत. अशा प्रयोगांनी नवा निष्कर्ष अधिक दृढ होईल अशी खात्री सर्नच्या वैज्ञानिकांना वाटते तर आइनस्टाईन खोटा ठरणार नाही अशी भाबडी आशा काहीजण धरून आहेत. येथे आइनस्टाईन खोटा ठरत नाही तर आपली आशा खोटी ठरते हे त्यांच्या लक्षात येत नाही. सृष्टीतील गूढे मानवी कल्पनांच्या पलीकडील आहेत एवढे मात्र निश्चितपणे म्हणता येते.