मिपावरील लेखांची तुलनात्मक लोकप्रियता बघण्यासाठी http://www.misalpav.com/popular/alltime येथे पाहा आपला (तौलनिक) आजानुकर्ण

मिपा नुकतंच नवीन सर्व्हरवर गेलंय असं ऐकंलं, त्यामुळे एवढ्या एका रेकार्डसाठी काही मिपाची जागा कमी पडणार नाही, काय? हम्म! चालू द्या.. आम्ही पुन्हा पैशे भरू..!

आपण उल्लेख केलेला लेख हे जास्तीत जास्त प्रतिसाद मिळवण्याचं (आमच्या मते!!!!) आदर्श उदाहरण ठरत नाही.... जास्तीत जास्त प्रतिसाद मिळवणारा लेख असा असावा की ते प्रतिसाद वेगवेगळ्या लोकांकडून एकदाच मिळालेले असावेत... माफ करा, पण आपण उल्लेख केलेल्या लेखावर काही ठराविक लोकंच पुन्हा पुन्हा प्रतिसाद देऊन (आमच्या मते) वितंडवाद घालताहेत... बाकी समस्त मिपा जनता तिथे प्रतिसाद देण्यापासून अलिप्त राहिलेली दिसतेय असे आम्हाला दिसतेय..... तेंव्हा तुम्हाला सर्वाधिक प्रतिसाद मिळणारा (पक्षी: लोकप्रिय) लेख निवडायचा असेल तर जरूर निवडा पण वरील उल्लेखित लेखाचा त्यात समावेश करण्यापूर्वी ही बाब विचारात घ्यावी ही नम्र विनंती..... आपला, कशातच काहीही न कळणारा, पिवळा डांबिस

मिपावरील लेखांची तुलनात्मक लोकप्रियता बघण्यासाठी http://www.misalpav.com/popular/alltime येथे पाहा आपला (तौलनिक) आजानुकर्ण

मिपा नुकतंच नवीन सर्व्हरवर गेलंय असं ऐकंलं, त्यामुळे एवढ्या एका रेकार्डसाठी काही मिपाची जागा कमी पडणार नाही, काय? हम्म! चालू द्या.. आम्ही पुन्हा पैशे भरू..!

आपण उल्लेख केलेला लेख हे जास्तीत जास्त प्रतिसाद मिळवण्याचं (आमच्या मते!!!!) आदर्श उदाहरण ठरत नाही.... जास्तीत जास्त प्रतिसाद मिळवणारा लेख असा असावा की ते प्रतिसाद वेगवेगळ्या लोकांकडून एकदाच मिळालेले असावेत... माफ करा, पण आपण उल्लेख केलेल्या लेखावर काही ठराविक लोकंच पुन्हा पुन्हा प्रतिसाद देऊन (आमच्या मते) वितंडवाद घालताहेत... बाकी समस्त मिपा जनता तिथे प्रतिसाद देण्यापासून अलिप्त राहिलेली दिसतेय असे आम्हाला दिसतेय..... तेंव्हा तुम्हाला सर्वाधिक प्रतिसाद मिळणारा (पक्षी: लोकप्रिय) लेख निवडायचा असेल तर जरूर निवडा पण वरील उल्लेखित लेखाचा त्यात समावेश करण्यापूर्वी ही बाब विचारात घ्यावी ही नम्र विनंती..... आपला, कशातच काहीही न कळणारा, पिवळा डांबिस

हे वाचल्यासारखे वाटते आहे कुठेतरी. सुक्या (बोंबील)

हे वाचल्यासारखे वाटते आहे कुठेतरी. सुक्या (बोंबील)

माझ्या ओळखीच्या एका गृहस्थांच्या कविता अशाच एका कवितासंग्रहात प्रसिद्ध झाल्या आहेत. हे असे प्रकाशक खरेखरचे असतात, केवळ टोलेबाजीत नव्हे, हे मला कळले!

मस्तच. - पांथस्थ माझी अनुदिनी: रानातला प्रकाश... माझी छायाचित्रे - फ्लिकर

बाजीरावानी बरेच दिवसानी टोलेबाजी केली. :) मस्त जमली आहे ही टोलेबाजी देखील. ................ "बाहेरुन बारीक व्हावं असं खुप आतुन वाटतय." ह्या ग्राफिटीकाराना माझ्या मनातल नेमक कस कळाल असेल बर??? :) http://picasaweb.google.co.in/zakasrao

नेहमीसारखा मस्त कुरकुरीत लेख. बाजीराव बरेच दिवसांनी टंकलेत. जमल्यास एखादा "फ्रेश" लेखही येउ द्या. :-)

बाजीराव...टोलेबाजी आवडली.. :) मदनबाण..... "Its God's Responsibility To Forgive The Terrorist Organizations It's Our Responsibility To Arrange The Meeting Between Them & God." - Indian Armed Forces -

मस्त लिहलय बाजीराव.

त्यातही सदाशिवपेठ पुरातन ग्रंथ पुनर्विकेता संघ, पुणे; साहित्यप्रेमी अडत व्यापारी मंडळ, न्यू मार्केट यार्ड, भुसावळ; शब्दभरारी युवक मंडळ, बेणेवाडी, ता. शिरवळ, जि. सातारा; यांचे पुरस्कार फार मानाचे व प्रतिष्ठेचे असल्याचे तो सांगायचा. हे फार मस्त... तुमचे बाकीचे लेख कसे हुडकायचे? आमच्या सांगलीतले काशिनाथ हरी वाडेकर नावाचे लेखकही तरुण भारतात एक सदर चालवायचे.. पान, चुना, तंबाखू नावाचे... त्याची आठवण झाली..

माझ्या ओळखीच्या एका गृहस्थांच्या कविता अशाच एका कवितासंग्रहात प्रसिद्ध झाल्या आहेत. हे असे प्रकाशक खरेखरचे असतात, केवळ टोलेबाजीत नव्हे, हे मला कळले!

मस्तच. - पांथस्थ माझी अनुदिनी: रानातला प्रकाश... माझी छायाचित्रे - फ्लिकर

बाजीरावानी बरेच दिवसानी टोलेबाजी केली. :) मस्त जमली आहे ही टोलेबाजी देखील. ................ "बाहेरुन बारीक व्हावं असं खुप आतुन वाटतय." ह्या ग्राफिटीकाराना माझ्या मनातल नेमक कस कळाल असेल बर??? :) http://picasaweb.google.co.in/zakasrao

नेहमीसारखा मस्त कुरकुरीत लेख. बाजीराव बरेच दिवसांनी टंकलेत. जमल्यास एखादा "फ्रेश" लेखही येउ द्या. :-)

बाजीराव...टोलेबाजी आवडली.. :) मदनबाण..... "Its God's Responsibility To Forgive The Terrorist Organizations It's Our Responsibility To Arrange The Meeting Between Them & God." - Indian Armed Forces -

मस्त लिहलय बाजीराव.

त्यातही सदाशिवपेठ पुरातन ग्रंथ पुनर्विकेता संघ, पुणे; साहित्यप्रेमी अडत व्यापारी मंडळ, न्यू मार्केट यार्ड, भुसावळ; शब्दभरारी युवक मंडळ, बेणेवाडी, ता. शिरवळ, जि. सातारा; यांचे पुरस्कार फार मानाचे व प्रतिष्ठेचे असल्याचे तो सांगायचा. हे फार मस्त... तुमचे बाकीचे लेख कसे हुडकायचे? आमच्या सांगलीतले काशिनाथ हरी वाडेकर नावाचे लेखकही तरुण भारतात एक सदर चालवायचे.. पान, चुना, तंबाखू नावाचे... त्याची आठवण झाली..

सगळ्या व्यक्तिरेखा छान सजवाल्या आहेत तुम्ही.. ,"सर्,आपण पॄथ्वीच्या आत रहातो की बाहेर?" हे भारीच.... :-) शेवट पण गोडच असावा असं वाटत होतं...पण.... असो..आता तुम्ही "चौघे " असे म्हणता येणार नाही पण तुम्ही "तिघे" तरी पुन्हा पूर्वीप्रमाणे मनाने एकत्र यावे अशी सदिच्छा व्यक्त करते... शेवटी "मैत्री" या शब्दातच जादु आहे नाही.. -(जीवलग मैत्रिणींच्या आठवणीने व्याकूळ झालेली)स्मिता श्रीपाद

हे लोक अमराठी असण्याचा फायदा की मी नेमका काय करतोये ते कुणालाच कळत नाय ..शिवाय सगळ देवनागरी ह्या लोकाना वाचता येतं पण समजत काहीच नाय....) बरोबर नाहीतरी आमचे घरचे ही म्हणतात दिवसभर काय असते मि.पा.वर? छान आहे लेख.

end is not good then................ picture abhi baki hai mere dost........................ hope one day ....तुम्ही "चौघे "पुन्हा पूर्वीप्रमाणे मनाने एकत्र याल.......

कधी कधी वटतं काळ पून्हा मागे सरकावा.. रम्य ते दिवस परत एकदा जगावेत... प्रत्येक क्षण ,प्रत्येक घटना पून्हा एकदा जगावी. गेले ते दिवस..... राहिल्या त्या आठवणी.......

मिलकर रोये. फरियाद करे उन बीते दिनोको याद करे ऐ काश कही,मिल जाए कोई यूं मीत पुराना बचपन का. (देवर- मुकेश-रोशन्-शैलेंद्र)

पण सत्य फार भयाण असते ,आणी ते स्वीकारावे लागते.... आणि ते स्विकारण्यातच शहाणपण असते. लेख आवडला की नाही हे सांगणे कठीण आहे पण खुपशा स्मृतिंना उजाळा मिळाला, आठवणी परत दाटुन आल्या आठवणींचे एक असते सुखद असो वा दुःखद... डोळे दोन्ही वेळेस भरुन येतात -- अवलिया अवलियाची अनुदिनी

ट्र्जीक एन्ड वाचुन वाईट वाटले.

अरे वाटल नव्हत तु इतक छान लिहतोस म्हणुन........... तुझ नाव वचुनच आनंद वाटला..

लेख आवडला ... आणी आपण आयुष्यात किमान १० वी फेल असावं असा थोर विचार करुन ह्या प्राण्याने सुद्धा अनुमोदन दिलेलं . ...मस्त >>"आता तुम्ही "चौघे " असे म्हणता येणार नाही पण तुम्ही "तिघे" तरी पुन्हा पूर्वीप्रमाणे मनाने एकत्र यावे अशी सदिच्छा व्यक्त करते..." असच म्हणते ..

लेख आवडला रे. शेवट :( ................ "बाहेरुन बारीक व्हावं असं खुप आतुन वाटतय." ह्या ग्राफिटीकाराना माझ्या मनातल नेमक कस कळाल असेल बर??? :) http://picasaweb.google.co.in/zakasrao

खरचं आवडला :) शेवट चटका लावणारा. ’रॉक ऑन’ आणि ’दिल चाहता है" आठवला.

वरील सर्वाना धन्यवाद !!! :-) बैलोबा चायनीजकर !!! माणसात आणी गाढवात फरक काय ? माणुस गाढव पणा करतो,गाढव कधीच माणुस पणा करत नाही..

जुन्या आठवणिना उजाळा आला. खरोखरच शाळा-कॉलेजातल्या मित्रान्च्या आठवनिनि मन भरुन येत.कहा गये वो दिन??

चांगलंच लिहिलं आहे! तात्या.

छान!!! तुम्ही सर्व जण अगदी डोळ्यासमोर उभे राहिले. Finally I will be so matured that I will react to nothing. अनुदिनी: http://sucheltas.blogspot.com

अन्या मस्त लिहले आहेस रे.... पण शेवट वाचुन वाईट वाटलं.. :( मदनबाण..... "Its God's Responsibility To Forgive The Terrorist Organizations It's Our Responsibility To Arrange The Meeting Between Them & God." - Indian Armed Forces -

मला पण माझे कॉलेजचे दिवस आठवले. ---- सखाराम गटणे © २००८, लेखकाच्या पुर्व लेखी परवानगीशिवाय ही प्रतिक्रिया वापरता येणार नाही.

"हाक द्यायच्या आधी 'ओ' देणार."चल"म्हटलं की "कुठे "असा कधीच विचारणार नाय.चल म्हणजे चल." असे मित्र मिळायला खरंच नशीब लागतं.... चौकडीच्या कडा अशा निखळ्ल्याचे वाचून हृदयात कालवाकालव झाली.. :( -झेल्या

एकच Suggestion खरूभाइ आणी डीके मधील सामन्जस्य तु जुना मीत्र म्हणुन नककीच साधु शकतोस .... पिक्चर अभी बाकी है मेरे दोस्त ! गोड शेवट नक्की होउ शकतो ... ~ वाहीदा

धन्यवाद सर्वाना....... पिक्चर अभी बाकी है मेरे दोस्त ! एकदम मान्य.... बैलोबा चायनीजकर !!! माणसात आणी गाढवात फरक काय ? माणुस गाढव पणा करतो,गाढव कधीच माणुस पणा करत नाही..

छान लिहिले आहे. :) पण शेवट वाचुन वाईट वाटले. :(

खरच छान लिहलं आहे. पुढे काय होइल ते हि लिहित रहा.

छान लिहीलये. शेवट वाचुन वाइट वाटल.

अन्याभाय बाटलि कसा गेला बाटलि मुळे काय ? पन जबर्दस्त स्टोरी आहे. मागोवा - आमच्या काही उचापत्याचा...

मैत्रि हि अशिच असते. न बोलता खुप काहि सांगुन जाणरि . आमचा हि एक कम्पु आहे . साडे बाविस जणांचा. सवडिने लिहिन . एक क्षण भाळ्ण्याचा - बाकि सारे सांभाळ्ण्याचे.

सगळ्या व्यक्तिरेखा छान सजवाल्या आहेत तुम्ही.. ,"सर्,आपण पॄथ्वीच्या आत रहातो की बाहेर?" हे भारीच.... :-) शेवट पण गोडच असावा असं वाटत होतं...पण.... असो..आता तुम्ही "चौघे " असे म्हणता येणार नाही पण तुम्ही "तिघे" तरी पुन्हा पूर्वीप्रमाणे मनाने एकत्र यावे अशी सदिच्छा व्यक्त करते... शेवटी "मैत्री" या शब्दातच जादु आहे नाही.. -(जीवलग मैत्रिणींच्या आठवणीने व्याकूळ झालेली)स्मिता श्रीपाद

हे लोक अमराठी असण्याचा फायदा की मी नेमका काय करतोये ते कुणालाच कळत नाय ..शिवाय सगळ देवनागरी ह्या लोकाना वाचता येतं पण समजत काहीच नाय....) बरोबर नाहीतरी आमचे घरचे ही म्हणतात दिवसभर काय असते मि.पा.वर? छान आहे लेख.

end is not good then................ picture abhi baki hai mere dost........................ hope one day ....तुम्ही "चौघे "पुन्हा पूर्वीप्रमाणे मनाने एकत्र याल.......

कधी कधी वटतं काळ पून्हा मागे सरकावा.. रम्य ते दिवस परत एकदा जगावेत... प्रत्येक क्षण ,प्रत्येक घटना पून्हा एकदा जगावी. गेले ते दिवस..... राहिल्या त्या आठवणी.......

मिलकर रोये. फरियाद करे उन बीते दिनोको याद करे ऐ काश कही,मिल जाए कोई यूं मीत पुराना बचपन का. (देवर- मुकेश-रोशन्-शैलेंद्र)

पण सत्य फार भयाण असते ,आणी ते स्वीकारावे लागते.... आणि ते स्विकारण्यातच शहाणपण असते. लेख आवडला की नाही हे सांगणे कठीण आहे पण खुपशा स्मृतिंना उजाळा मिळाला, आठवणी परत दाटुन आल्या आठवणींचे एक असते सुखद असो वा दुःखद... डोळे दोन्ही वेळेस भरुन येतात -- अवलिया अवलियाची अनुदिनी

ट्र्जीक एन्ड वाचुन वाईट वाटले.

अरे वाटल नव्हत तु इतक छान लिहतोस म्हणुन........... तुझ नाव वचुनच आनंद वाटला..

लेख आवडला ... आणी आपण आयुष्यात किमान १० वी फेल असावं असा थोर विचार करुन ह्या प्राण्याने सुद्धा अनुमोदन दिलेलं . ...मस्त >>"आता तुम्ही "चौघे " असे म्हणता येणार नाही पण तुम्ही "तिघे" तरी पुन्हा पूर्वीप्रमाणे मनाने एकत्र यावे अशी सदिच्छा व्यक्त करते..." असच म्हणते ..

लेख आवडला रे. शेवट :( ................ "बाहेरुन बारीक व्हावं असं खुप आतुन वाटतय." ह्या ग्राफिटीकाराना माझ्या मनातल नेमक कस कळाल असेल बर??? :) http://picasaweb.google.co.in/zakasrao

खरचं आवडला :) शेवट चटका लावणारा. ’रॉक ऑन’ आणि ’दिल चाहता है" आठवला.

वरील सर्वाना धन्यवाद !!! :-) बैलोबा चायनीजकर !!! माणसात आणी गाढवात फरक काय ? माणुस गाढव पणा करतो,गाढव कधीच माणुस पणा करत नाही..

जुन्या आठवणिना उजाळा आला. खरोखरच शाळा-कॉलेजातल्या मित्रान्च्या आठवनिनि मन भरुन येत.कहा गये वो दिन??

चांगलंच लिहिलं आहे! तात्या.

छान!!! तुम्ही सर्व जण अगदी डोळ्यासमोर उभे राहिले. Finally I will be so matured that I will react to nothing. अनुदिनी: http://sucheltas.blogspot.com

अन्या मस्त लिहले आहेस रे.... पण शेवट वाचुन वाईट वाटलं.. :( मदनबाण..... "Its God's Responsibility To Forgive The Terrorist Organizations It's Our Responsibility To Arrange The Meeting Between Them & God." - Indian Armed Forces -

मला पण माझे कॉलेजचे दिवस आठवले. ---- सखाराम गटणे © २००८, लेखकाच्या पुर्व लेखी परवानगीशिवाय ही प्रतिक्रिया वापरता येणार नाही.

"हाक द्यायच्या आधी 'ओ' देणार."चल"म्हटलं की "कुठे "असा कधीच विचारणार नाय.चल म्हणजे चल." असे मित्र मिळायला खरंच नशीब लागतं.... चौकडीच्या कडा अशा निखळ्ल्याचे वाचून हृदयात कालवाकालव झाली.. :( -झेल्या

एकच Suggestion खरूभाइ आणी डीके मधील सामन्जस्य तु जुना मीत्र म्हणुन नककीच साधु शकतोस .... पिक्चर अभी बाकी है मेरे दोस्त ! गोड शेवट नक्की होउ शकतो ... ~ वाहीदा

धन्यवाद सर्वाना....... पिक्चर अभी बाकी है मेरे दोस्त ! एकदम मान्य.... बैलोबा चायनीजकर !!! माणसात आणी गाढवात फरक काय ? माणुस गाढव पणा करतो,गाढव कधीच माणुस पणा करत नाही..

छान लिहिले आहे. :) पण शेवट वाचुन वाईट वाटले. :(

खरच छान लिहलं आहे. पुढे काय होइल ते हि लिहित रहा.

छान लिहीलये. शेवट वाचुन वाइट वाटल.

अन्याभाय बाटलि कसा गेला बाटलि मुळे काय ? पन जबर्दस्त स्टोरी आहे. मागोवा - आमच्या काही उचापत्याचा...

मैत्रि हि अशिच असते. न बोलता खुप काहि सांगुन जाणरि . आमचा हि एक कम्पु आहे . साडे बाविस जणांचा. सवडिने लिहिन . एक क्षण भाळ्ण्याचा - बाकि सारे सांभाळ्ण्याचे.

पुन्हा लिहिलेत का? - (सर्वव्यापी)प्राजु http://praaju.blogspot.com/

>>डिसेंबरच्या गुलाबी थंडीमध्ये सकाळचे कोवळे ऊन या जठर शरीराने खाण्यात काही औरच मजा! येथे जरठ म्हणायचे आहे का? असो. पुलेशु. पुण्याचे पेशवे Since 1984

छान वाटतीये कथा..पुढील भाग वाचण्यास उत्सुक.

आवडली :) पुढील भागाच्या प्रतिक्षेत. (चिमणीप्रेमी)दिपक

पुन्हा लिहिलेत का? - (सर्वव्यापी)प्राजु http://praaju.blogspot.com/

>>डिसेंबरच्या गुलाबी थंडीमध्ये सकाळचे कोवळे ऊन या जठर शरीराने खाण्यात काही औरच मजा! येथे जरठ म्हणायचे आहे का? असो. पुलेशु. पुण्याचे पेशवे Since 1984

छान वाटतीये कथा..पुढील भाग वाचण्यास उत्सुक.

आवडली :) पुढील भागाच्या प्रतिक्षेत. (चिमणीप्रेमी)दिपक

काकोरीपर्वातील या चार महान हुतात्म्यांना आज त्यांच्या ८१ व्या हौतात्य्म दिनी विनम्र अभिवादन. हेच म्हणते... सर्वसाक्षीजी.. आपलेही अभिनंदन. आपण इतके सुंदर लेख लिहून वेगवेगळ्या क्रांतीकारकांची ओळख करून देत आहात. इतकी माहिती कुठे मिळवता हाच प्रश्न पडतो.. आपला हा उपक्रम अतिशय स्तुत्य आहे.. धन्यवाद. - (सर्वव्यापी)प्राजु http://praaju.blogspot.com/

सर्वसाक्षीजी, छान लेख! आवडला! स्वप्निल

काकोरीपर्वातील या चार महान हुतात्म्यांना आज त्यांच्या ८१ व्या हौतात्य्म दिनी विनम्र अभिवादन. या चार हुतात्म्यांना आमचे ही विनम्र अभिवादन :)

गाडी काकोरी स्थानक ओलांडुन जाताच या पैकी दोघांनी गार्डला आपले काही सामान स्थानकावर राहिले असल्याचे सांगत गाडी थांबवायची विनंती केली. गार्डने ती अव्हेरताच त्याला बेसावध गाठुन त्यांनी आडवा केला व साखळी खेचून गाडी थांबविली.

या पायरीमागचे कारण नीटसे कळू शकले नाही. गाडी थांबवायचीच होती तर गार्डला गाडी थांबवण्यासाठी विनंती करण्याच्या भानगडीत न पडता कोठल्याही डब्यातून सरळसरळ साखळी ओढणे सहज शक्य होते. गार्डला विनंती करून त्याने ती अव्हेरल्यावर मग त्याला आडवा करून साखळी खेचण्याऐवजी सरळसरळ गार्ड नाही अशा ठिकाणावरून साखळी खेचण्याचा मार्ग अधिक सोपा, सरळ, शक्तीचा कमी व्यय करणारा आणि अहिंसक होता. (पुढे प्रत्यक्ष खजिना लुटताना गार्ड आडवा आल्यास त्याला आडवा करणे कदाचित गरजेचे असावे, परंतु केवळ साखळी खेचण्यासाठी गार्डला आडवा करण्याची काहीच गरज नव्हती.)

काही क्रांतिकारकांनी बाहेरचा ताबा घेतला व पिस्तुलाने हवेत गोळ्या झाडुन घबराट निर्माण केली.

जनतेच्या मनात दहशत माजवणे हे क्रांतिकारकांचे उद्दिष्ट नसावे असे यापुढील वाक्यांवरून वाटते. कारण नाहीतर ''जनतेला काही अपाय होणार नाही" हे ओरडून सांगण्याची काहीच गरज नाही. पण मग अशा परिस्थितीत पिस्तुलाने हवेत गोळ्या झाडून घबराट निर्माण करण्यामागचे प्रयोजन कळत नाही.

अचनक समोरुन एक गाडी भरवेगाने येताना दिसली आणि आता गाडी आपण थांबविलेल्या गाडीवर आदळणार या क्ल्पनेने सगळे धास्तावले.

या वाक्याचे या कथेच्या प्लॉटमधील महत्त्व (सिग्निफिकन्स / रेलेव्हन्स) कळले नाही.

हुतात्मा चंद्रशेर आजाद यांनी सुमारे तीन मण पैशाचे ओझे सायकल वरून २४ मैल वाहुन नेले.

या दाव्याचा काळ-काम-वेगाच्या दृष्टिकोनातून थोड्या बारकाईने अभ्यास करू. तीन मणांच्या अंदाजामागचा आधार काय ही बाब तूर्तास बाजूला ठेवू. तीन मण म्हणजे एकशेवीस शेर. म्हणजे जवळपास तेवढेच किलो. माणसाचे सरासरी वजन सत्तर किलो जरी मानले तरी हे म्हणजे दोघाजणांना डबलसीट (खरे तर ट्रिपलसीट) घेऊन सायकल चालवण्यासारखे. शिवाय गाठोडे (विशेषतः एकशेवीस शेरांचे गाठोडे) हे डबलसीट माणसासारखे सायकलच्या पुढच्या दांडीवर किंवा मागच्या कॅरियरवर व्यवस्थित बसू शकत नाही. (गाठोड्यातल्या ऐवजाची घनता माहीत नाही, त्यामुळे आकारमानाचा अचूक अंदाज बांधणे शक्य नाही, पण तरीही बर्‍यापैकी आकारमान असावे असे वाटते.) म्हणजे थोडक्यात गाठोड्यासकट सायकलवर बसून सायकल चालवणे (पेडल करणे) बहुधा अशक्य. गाठोडे गाढवाच्या पाठीवर लादल्यासारखे सायकलवर लादून सायकल हाताने ढकलत चालत गेले तरच बहुधा शक्य आहे. माणसाचा चालण्याचा सरासरी वेग साधारणतः ताशी चार मैल मानू. हा वेग म्हणजे कोणतेही ओझे न बाळगता चालण्याचा वेग. तीन मण (म्हणजे जवळपास सव्वा क्विंटल म्हणजे पुढच्या दांडीवर एक आणि मागच्या कॅरियरवर एक अशी दोन माणसे सायकलवर बसली तर होईल एवढे) ओझे ढकलत चालत जायचे म्हणजे वेग आणखीही बराच कमी व्हावा. तो जवळपास ताशी दोन मैल मानू. (रस्त्यात चढउतार नाहीत हे गृहीत धरू. चढ असल्यास वेग अर्थात आणखीही कमी व्हावा. उतार असल्यास गुरुत्वाकर्षणाने वेग नैसर्गिकतः वाढण्याची शक्यता जरी असली तरी सायकल आणि सायकलीबरोबर पर्यायाने सायकल ढकलणारा गडगडत जाऊ नये म्हणून सायकल धीरानेच ढकलणे आले.) म्हणजे चोवीस मैलांचे अंतर काटण्यास (अध्येमध्ये विश्रांतीसाठी थांबले नाही तर) किमान बारा तास लागावेत. हा किमान बारा तासांचा अंदाज हा संपूर्ण रस्ता पक्का / डांबरी होता या गृहीतकावर आधारित आहे. रस्ता रानावनातला, काट्याकुट्यांचा असल्यास आणखीही बराच वेळ लागावा. रस्त्यातले काटे टायरात घुसून टायर पंक्चर होण्याची शक्यता येथे विचारात घेतलेली नाही. दरोड्याची घटना संध्याकाळी साधारणतः साडेसातच्या सुमारास घडली असे म्हटले आहे. ही वेळ दरोडा सुरू होण्याची की दरोडा संपण्याची हे स्पष्ट नाही. दरोडा सुरू होण्याची वेळ असावी हे तर्कसुसंगत वाटते. दरोडा पूर्ण होण्यास अर्धा तास लागला असे जर मानले तर दरोडा साधारणतः रात्री आठाच्या सुमारास संपला असावा. तिजोरी फोडण्याचे काम त्यानंतर सुरू झाले की ते त्याआधीच साध्य झाले होते हाही तपशील कळत नाही. तिजोरी फोडून ऐवज गाठोड्यात भरणे आठ वाजेपर्यंत संपले होते असे मानू. तिजोरी फोडून ऐवज गाठोड्यात भरून होऊन क्रांतिकारक घटनास्थळापासून पसार होईपर्यंत आगगाडी तिथल्यातिथे उभी होती की आपली मार्गक्रमणा करायला पुढे गेली होती, पुढे गेली असल्यास पुढच्या स्टेशनावरील अधिकार्‍यांना ताबडतोब सतर्क केले गेले की नाही वगैरे मुद्दे तूर्तास कथेच्या दॄष्टीने गौण म्हणून सोडून देऊ. थोडक्यात, जर गाठोडे घेऊन आज़ादमहोदय सायकल ढकलीत रात्रौ आठ वाजता निघाले असे मानले, तर ते इष्टस्थळी पोहोचेपर्यंत किमान सकाळचे आठ वाजले असावेत असा अंदाज बांधता यावा. रस्ता रानावनातला अथवा काट्याकुट्यांचा असल्यास (याची शक्यता बरीच वाटते.) आणखीही वेळ लागावा. (मध्याह्न झाली नाही तरी सकाळचे किमान दहा तरी वाजावेत.) अशा परिस्थितीत किमान दिवस उजाडल्यानंतर तरी रस्त्यातून एवढे मोठे आणि वजनदार (आणि कदाचित आवाजही करणारे) गाठोडे घेऊन जाताना वाटेत कोणी भेटले नाही, कोणी हटकले नाही किंवा साधी चौकशीसुद्धा केली नाही याचे आश्चर्य वाटते. तपशिलात काहीतरी त्रुटी आहे असे वाटते. वजन, वेळ आणि अंतर यांचा ताळमेळ जमत नाही. एकंदरीत कथा ज्या पद्धतीने सांगितली आहे ती 'द ग्रेट ट्रेन रॉबरी'चा प्लॉट म्हणून मनोरंजक वाटते, परंतु देशभक्तांचा, क्रांतीचा आणि स्वातंत्र्यलढ्याचा आढावा म्हणून उगाच अतिरंजित वाटते. (घटना घडल्याबद्दल शंका नाही, घटनेत भाग घेणार्‍यांच्या हेतूंबद्दल आणि देशभक्तीबद्दलही शंका नाही. आक्षेप आहे तो सांगण्याच्या आणि त्यातून भलतेच काहीतरी ठसवण्याच्या पद्धतीला.) आतापर्यंतच्या मालिकेतून एक समान धागा प्रतीत होतो: १. सशस्त्र क्रांतिकारकांचा मार्ग हाच स्वातंत्र्य मिळवण्याचा एकमेव मार्ग होता. बाकी राजकीय, सनदशीर, शांततामय मार्गांनी प्रयत्न करणार्‍यांमध्ये आणि त्यांच्या चळवळींमध्ये काहीही दम नव्हता, त्यांच्या नेत्यांमध्ये, विशेषतः एका विशिष्ट नेत्यामध्ये, तर नव्हताच नव्हता. २. स्वातंत्र्यप्राप्तीसाठी क्रांती आणि क्रांतीसाठी खून, बाँबस्फोट आणि दरोडे यांना पर्याय नाही. यांतून आणि केवळ यांतूनच स्वातंत्र्य प्राप्त होऊ शकते, बाकी सर्व मिथ्या आहे. अशा अतिरंजित आणि एकांगी कथनातून उलट देशभक्तांचे (आणि ज्या क्रांतिकारकांबद्दल माहिती देण्याचा हा आटापिटा आहे त्यांच्याबद्दलचे) काहीसे विपरित चित्र प्रतीत होते, जे खेदजनक आणि अनावश्यक आहे असे वाटते. थोड्या वस्तुनिष्ठ कथनाची (आणि त्यासाठी इतिहासाकडे वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोनातून बघण्याची) गरज आहे असे सुचवावेसे वाटते.

सुरेख लेख... मदनबाण..... "Its God's Responsibility To Forgive The Terrorist Organizations It's Our Responsibility To Arrange The Meeting Between Them & God." - Indian Armed Forces -

आपल्या लिखाणामुळे क्रांतीकारकांच्या कार्याचे स्मरण राहते.आज ज्यांच्यामुळे स्वतंत्र भारतीय राष्ट्राचे नागरीकत्व आपल्याला मिळाले त्या हुतात्म्यांना अभिवादन.

काकोरीपर्वातील या चार महान हुतात्म्यांना आज त्यांच्या ८१ व्या हौतात्य्म दिनी विनम्र अभिवादन. साक्षीजी .. लेख आवडला.... (रंग दे बसंती फेम) बैलोबा चायनीजकर !!! माणसात आणी गाढवात फरक काय ? माणुस गाढव पणा करतो,गाढव कधीच माणुस पणा करत नाही..

तुमचे नाव जरी सर्वसाक्षी असले तरी तुम्ही ह्या घटनेचे प्रत्यक्ष साक्षीदार होतात असे वाटत नाही. म्हणजेच हा लेख तुम्ही कुठल्यातरी ऐकिव/वाचीव माहितीवर लिहिला आहे असा अर्थ होतो. जेव्हा एखाद्या ऐतिहासिक घटनेचे इतके डिट्टेलवार वर्णन केले जाते तेव्हा त्याचे योग्य ते संदर्भ देणे आवश्यक आहे असे वाटत नाही का? आपला मागच्या लेखात देखिल असे संदर्भ नव्हते. ऐतिहासिक घटनांना योग्य संदर्भ न देता लेख लिहिणे आणि प्रकशित करणे हे काहिसे बेजवाबदारपणाचे वाटते. पडताळून बघण्यास संदर्भ नसतील तर अश्या गोष्टींची विश्वासहर्ता कमी वाटते आणि त्यामुळेच वर टग्या ह्यांनी विचारलेल्या विसंगती अनुत्तरीत राहतात. मागे देखिल इथे असेच एका महाशयांनी कश्मिर मध्ये ३० लाख हिंदू मारले असे वाक्य ठोकुन दिले होते, नंतर लक्षात आणुन दिल्यावर सुधारणा केली. समीर

ह्यावेळेस मनोगतावर टाकले नाही? कि तिकडे प्रशासकाच्या अनुमतीची भिक्षा मिळण्यासाठी ताटकळले आहे? बाकी चालू द्या.. (कट्टर मिपाकर) खरा डॉन

आवडला लेख. तुम्ही देत असलेल्या माहितीबद्दल धन्यवाद.

काकोरीपर्वातील या चार महान हुतात्म्यांना आज त्यांच्या ८१ व्या हौतात्य्म दिनी विनम्र अभिवादन. या क्रांतिकारकांना माझे पण कोटी कोटी प्रणाम! साक्षी साहेब, आजकाला आम्हा सर्वांना आमच्या स्वार्थाचेच पडलेले आहे. अशा वेळी आपल्या स्वातंत्र्यासाठी ज्यांनी प्राणाच्या आहुत्या दिल्या त्यांचे स्मरण आम्हाला करुन देऊन त्यांच्या उपकरांची आम्हाला किमान जाण रहावी या निस्वार्थ उद्देशाने आपण वेळोवेळी समयोचित लेखन करत आहात याबद्दल आपले मनःपूर्वक आभार! काकोरीचे धाडस या क्रांतिकारकांनी पेलले हे सूर्यप्रकाशायेवढे सत्य आहे. त्यावर ज्याला शोभेल तो तसा कीस पाडेल. माझ्या दृष्टीने असा कीस पाडणे आता गौण आहे. आपल्याला स्वांतंत्र्य हे अनेकानेक ज्ञात-अज्ञात क्रांतिकारकांच्या बलिदाणाने मिळालेले आहे व त्याचा आपण योग्य तो आदर व रक्षण केले पाहिजे ही जाणीवच जास्त महत्वाची. ती जाणीव करुन देण्याचे कार्य आपला लेख बजावतो आहे हे नक्की. अभिनंदन! आपला, (नतमस्तक) भास्कर आम्ही येथे वसतो.

काकोरी पर्वातील हुतात्म्याना सलाम. ................ "बाहेरुन बारीक व्हावं असं खुप आतुन वाटतय." ह्या ग्राफिटीकाराना माझ्या मनातल नेमक कस कळाल असेल बर??? :) http://picasaweb.google.co.in/zakasrao

काकोरीपर्वातील या चार महान हुतात्म्यांना आज त्यांच्या ८१ व्या हौतात्य्म दिनी विनम्र अभिवादन! माझेही या सगळ्यांना विनम्र अभिवादन. मुमुक्षु आपल्या क्रांतीकार्याला लागलेली फितुरीची कीड शेवटपर्यंत सुटली नाही. इतके मोठे लोक नाहक अशा हरामखोर लोकांमुळे मारल्या गेलेत. बहुतांश सगळे असेच फासावर गेलेत. कितीतरी मोठी कामे त्यांच्याकडून आणिक झाली असती. फार वाईट वाटते असे आठवले की. या फितुर लोकांना काहीच वाटत नसेल का हो? थोडाही पश्चात्ताप होत नसेल? १८५७ च्या लढ्यातही हेच झालेले दिसते. रायगडावरचे सूर्याजी पिसाळ सर्वत्र पसरले असे वाटायला लागते.

मस्तच, अगदी मनातील भावना उतरवल्या आहेत. असेच लिहीत रहा. अशीच तुमची प्रतिभा आम्हाला बघायला मिळुद्यात. फुले शु ---- सखाराम गटणे

सर्वसाक्षीजी, विस्मृतीत जाणार्‍या क्रांतिकार्याबद्दल सातत्याने लेख लिहित आहात त्या बद्दल तुमचे खूपच कौतुक करावेसे वाटते. असेच लिहित राहा. खरं म्हणजे हे सगळं आम्ही सगळेच शाळेत शिकलोय पण तेव्हा हे सगळं ४-५ मार्कांशी निगडीत होतं आणि नंतर बराच काळ गेला आहे मधे. या निमित्ताने ही नावे आणि घटना परत जाग्या होत आहेत. वर, बरेच आक्षेप वगैरे आले आहेत. मला वाटते की अश्या घटनांबद्दल लिहिताना थोडे नाट्यमय लिहावेच लागते. अर्थात् ते एकांगी होता कामा नये हे पण खरेच. बिपिन कार्यकर्ते

अतिशय उत्तम लेख. आवडला -- अवलिया अवलियाची अनुदिनी

सर्वासाक्षीजी, आपले लेख कालोचित असतातच पण नकळतच आपण रसभंग करुन टाकतात. उदा.

हे चारही हुतात्मे अनेक क्रांतिकारकांप्रमाणेच असहकार आंदोलनात सर्वस्व त्यागुन झोकुन दिलेले. मात्र ’एक वर्षात स्वातंत्र्य देतो, मला सहकार्य द्या’अ से सांगत अनेक तरुणांना सरकारी शाळा सोडुन आंदोलनात भाग घेण्यास प्रवृत्त करणाऱ्या गांधींनी अचानक आंदोलन मागे घेतले अणि हे सर्वजण आंदोलने व निषेधघोष यांचे मिथ्यापण लक्षात येऊन अखेर ’रणावीण स्वातंत्र्य कोणा मिळाले या?’

अहिंसेने स्वातंत्र्य मिळणार नाही हे माहित असूनही अथवा १ वर्षात स्वातंत्र्य मिळनार नाही हे मान्य करुनही १९२७ नंतर जवळजवळ २० वर्ष थांबावे लागलेच. सशस्त्र लड्याची प्रेरणा म्हणून गांधीच्या आंदोलन मागे घेण्याच्या घोषणेला का दिले जाऊ नये? असो. स्वातंत्र्यासाठी लढणार्‍या सर्वच लोकांबद्दल आदर आणि अभिमानच असायला हवा. संदर्भ ग्रंथाची यादी / नावे दिली तर सामान्य लोकांना त्यात अजूनही भर टाकता येईल. शेवटी किती दिवस आपण एकहाती हे काम करणार आहात? कोणालातरी यात पारंगत करा तर.

सर्वार्थाने समयोचित असा हा लेख आला आहे. आत्ता काल परवाच अतिरेक्यांचे थैमान होऊन गेले आहे. तरीही आपण गांधीवादच कुरवाळत बसलो आहोत. या समयी असे काहीतरी जाज्वल्य, स्वाभिमान जागवेल असे, मरगळ झटकणारे विचार प्रेरणादायी नक्कीच आहेत. आम्ही स्वतः क्रांतिकारी विचार करू शकत नाही, कृती उक्ती हे आपल्या आवाक्या बाहेरचे आहे. निदान अगदी नजिकच्या ऐतिहासिक कालखंडाचा थोडा उहापोह करूनही खूप परिणाम साधेल, साधला आहे. शूराला शूराचे मरण प्रिय असते म्हणतात. शूराला शूराकडून कौतुक झाले तर सर्वाधिक समाधान होते. सर्वसाक्षी, तुम्ही लिहिल्यामुळे, त्या हुतात्म्याना ही समाधान होईल, की आपली चेतना आजही जागृत आहे. तुम्हाला, तुमच्या अंतःप्रेरणेला, आणि ती शक्य तितक्या लोकात जागवण्याच्या तुमच्या उद्योगाला शुभेछा! एक मनस्वी.

भारतमातेच्या ह्या चार सुपुत्रांना विनम्र श्रध्दांजलि. सर्वसाक्षि, तुमचा हा उपक्रम चालु ठेवा आम्हाला सगळ्यांना त्याचि गरज आहे, हि नम्र विनंति.

सर्वसाक्षीजी, आपल्या इतर क्रांतिकार्यावरील लेखाप्रमाणेच हा ही सुंदर लेख. धन्यवाद. काकोरी क्रांतिकार्यात सहभागी झालेल्या सर्व सुपूत्रांना त्रिवार अभिवादन. स्वातंत्र्यपूर्व काळातील अशा सर्व क्रांतिकारकांचे कार्य सध्याच्या काळात स्फूर्तिदायक ठरो. शब्दांचा किस पाडणारे कितीही किस पाडोत त्याने क्रांतिकारकांच्या कार्याला यत्किंचितही कमीपणा येत नाही. देशासाठी सर्वस्वाचा त्याग करून हसतमुखाने फासावर जाणे ही काही सोपी गोष्ट नव्हे.

मला हिंदुस्थान प्रजासत्ताक संघटना या संघटनेच्या विचारसरणीबद्दल आणखी जाणून घ्यायचे आहे. प्रश्न: हिंदुस्थान प्रजासत्ताक संघटना ही हिंदुत्ववादी किंवा सावरकरवादी किंवा संघिष्ट संघटना होती काय? (त्यांची विचारसरणी थोडक्यात सांगावी. डावी की उजवी?) ते प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षपणे गांधींना व मुसुलमानांना हेटाळत असत काय? ते ज्यूंची संख्या रॅशनलाइझ करणार्‍या हिटलरची तारीफ करीत असत काय? अशी हेटाळणी केल्यावर त्यांना त्यांच्या ऑडियन्सकडून टाळ्या आणि शिट्या मिळायच्या का? तूर्तास एवढेच! (गझनीचा मेहेमूद) धम्मकलाडू "तुझं वाचन किती? तू बोलतोयस किती?" "तुझा पगार किती? तू बोलतोयस किती?"

काकोरीपर्वातील या चार महान हुतात्म्यांना आज त्यांच्या ८१ व्या हौतात्य्म दिनी विनम्र अभिवादन. हेच म्हणते... सर्वसाक्षीजी.. आपलेही अभिनंदन. आपण इतके सुंदर लेख लिहून वेगवेगळ्या क्रांतीकारकांची ओळख करून देत आहात. इतकी माहिती कुठे मिळवता हाच प्रश्न पडतो.. आपला हा उपक्रम अतिशय स्तुत्य आहे.. धन्यवाद. - (सर्वव्यापी)प्राजु http://praaju.blogspot.com/

सर्वसाक्षीजी, छान लेख! आवडला! स्वप्निल

काकोरीपर्वातील या चार महान हुतात्म्यांना आज त्यांच्या ८१ व्या हौतात्य्म दिनी विनम्र अभिवादन. या चार हुतात्म्यांना आमचे ही विनम्र अभिवादन :)

गाडी काकोरी स्थानक ओलांडुन जाताच या पैकी दोघांनी गार्डला आपले काही सामान स्थानकावर राहिले असल्याचे सांगत गाडी थांबवायची विनंती केली. गार्डने ती अव्हेरताच त्याला बेसावध गाठुन त्यांनी आडवा केला व साखळी खेचून गाडी थांबविली.

या पायरीमागचे कारण नीटसे कळू शकले नाही. गाडी थांबवायचीच होती तर गार्डला गाडी थांबवण्यासाठी विनंती करण्याच्या भानगडीत न पडता कोठल्याही डब्यातून सरळसरळ साखळी ओढणे सहज शक्य होते. गार्डला विनंती करून त्याने ती अव्हेरल्यावर मग त्याला आडवा करून साखळी खेचण्याऐवजी सरळसरळ गार्ड नाही अशा ठिकाणावरून साखळी खेचण्याचा मार्ग अधिक सोपा, सरळ, शक्तीचा कमी व्यय करणारा आणि अहिंसक होता. (पुढे प्रत्यक्ष खजिना लुटताना गार्ड आडवा आल्यास त्याला आडवा करणे कदाचित गरजेचे असावे, परंतु केवळ साखळी खेचण्यासाठी गार्डला आडवा करण्याची काहीच गरज नव्हती.)

काही क्रांतिकारकांनी बाहेरचा ताबा घेतला व पिस्तुलाने हवेत गोळ्या झाडुन घबराट निर्माण केली.

जनतेच्या मनात दहशत माजवणे हे क्रांतिकारकांचे उद्दिष्ट नसावे असे यापुढील वाक्यांवरून वाटते. कारण नाहीतर ''जनतेला काही अपाय होणार नाही" हे ओरडून सांगण्याची काहीच गरज नाही. पण मग अशा परिस्थितीत पिस्तुलाने हवेत गोळ्या झाडून घबराट निर्माण करण्यामागचे प्रयोजन कळत नाही.

अचनक समोरुन एक गाडी भरवेगाने येताना दिसली आणि आता गाडी आपण थांबविलेल्या गाडीवर आदळणार या क्ल्पनेने सगळे धास्तावले.

या वाक्याचे या कथेच्या प्लॉटमधील महत्त्व (सिग्निफिकन्स / रेलेव्हन्स) कळले नाही.

हुतात्मा चंद्रशेर आजाद यांनी सुमारे तीन मण पैशाचे ओझे सायकल वरून २४ मैल वाहुन नेले.

या दाव्याचा काळ-काम-वेगाच्या दृष्टिकोनातून थोड्या बारकाईने अभ्यास करू. तीन मणांच्या अंदाजामागचा आधार काय ही बाब तूर्तास बाजूला ठेवू. तीन मण म्हणजे एकशेवीस शेर. म्हणजे जवळपास तेवढेच किलो. माणसाचे सरासरी वजन सत्तर किलो जरी मानले तरी हे म्हणजे दोघाजणांना डबलसीट (खरे तर ट्रिपलसीट) घेऊन सायकल चालवण्यासारखे. शिवाय गाठोडे (विशेषतः एकशेवीस शेरांचे गाठोडे) हे डबलसीट माणसासारखे सायकलच्या पुढच्या दांडीवर किंवा मागच्या कॅरियरवर व्यवस्थित बसू शकत नाही. (गाठोड्यातल्या ऐवजाची घनता माहीत नाही, त्यामुळे आकारमानाचा अचूक अंदाज बांधणे शक्य नाही, पण तरीही बर्‍यापैकी आकारमान असावे असे वाटते.) म्हणजे थोडक्यात गाठोड्यासकट सायकलवर बसून सायकल चालवणे (पेडल करणे) बहुधा अशक्य. गाठोडे गाढवाच्या पाठीवर लादल्यासारखे सायकलवर लादून सायकल हाताने ढकलत चालत गेले तरच बहुधा शक्य आहे. माणसाचा चालण्याचा सरासरी वेग साधारणतः ताशी चार मैल मानू. हा वेग म्हणजे कोणतेही ओझे न बाळगता चालण्याचा वेग. तीन मण (म्हणजे जवळपास सव्वा क्विंटल म्हणजे पुढच्या दांडीवर एक आणि मागच्या कॅरियरवर एक अशी दोन माणसे सायकलवर बसली तर होईल एवढे) ओझे ढकलत चालत जायचे म्हणजे वेग आणखीही बराच कमी व्हावा. तो जवळपास ताशी दोन मैल मानू. (रस्त्यात चढउतार नाहीत हे गृहीत धरू. चढ असल्यास वेग अर्थात आणखीही कमी व्हावा. उतार असल्यास गुरुत्वाकर्षणाने वेग नैसर्गिकतः वाढण्याची शक्यता जरी असली तरी सायकल आणि सायकलीबरोबर पर्यायाने सायकल ढकलणारा गडगडत जाऊ नये म्हणून सायकल धीरानेच ढकलणे आले.) म्हणजे चोवीस मैलांचे अंतर काटण्यास (अध्येमध्ये विश्रांतीसाठी थांबले नाही तर) किमान बारा तास लागावेत. हा किमान बारा तासांचा अंदाज हा संपूर्ण रस्ता पक्का / डांबरी होता या गृहीतकावर आधारित आहे. रस्ता रानावनातला, काट्याकुट्यांचा असल्यास आणखीही बराच वेळ लागावा. रस्त्यातले काटे टायरात घुसून टायर पंक्चर होण्याची शक्यता येथे विचारात घेतलेली नाही. दरोड्याची घटना संध्याकाळी साधारणतः साडेसातच्या सुमारास घडली असे म्हटले आहे. ही वेळ दरोडा सुरू होण्याची की दरोडा संपण्याची हे स्पष्ट नाही. दरोडा सुरू होण्याची वेळ असावी हे तर्कसुसंगत वाटते. दरोडा पूर्ण होण्यास अर्धा तास लागला असे जर मानले तर दरोडा साधारणतः रात्री आठाच्या सुमारास संपला असावा. तिजोरी फोडण्याचे काम त्यानंतर सुरू झाले की ते त्याआधीच साध्य झाले होते हाही तपशील कळत नाही. तिजोरी फोडून ऐवज गाठोड्यात भरणे आठ वाजेपर्यंत संपले होते असे मानू. तिजोरी फोडून ऐवज गाठोड्यात भरून होऊन क्रांतिकारक घटनास्थळापासून पसार होईपर्यंत आगगाडी तिथल्यातिथे उभी होती की आपली मार्गक्रमणा करायला पुढे गेली होती, पुढे गेली असल्यास पुढच्या स्टेशनावरील अधिकार्‍यांना ताबडतोब सतर्क केले गेले की नाही वगैरे मुद्दे तूर्तास कथेच्या दॄष्टीने गौण म्हणून सोडून देऊ. थोडक्यात, जर गाठोडे घेऊन आज़ादमहोदय सायकल ढकलीत रात्रौ आठ वाजता निघाले असे मानले, तर ते इष्टस्थळी पोहोचेपर्यंत किमान सकाळचे आठ वाजले असावेत असा अंदाज बांधता यावा. रस्ता रानावनातला अथवा काट्याकुट्यांचा असल्यास (याची शक्यता बरीच वाटते.) आणखीही वेळ लागावा. (मध्याह्न झाली नाही तरी सकाळचे किमान दहा तरी वाजावेत.) अशा परिस्थितीत किमान दिवस उजाडल्यानंतर तरी रस्त्यातून एवढे मोठे आणि वजनदार (आणि कदाचित आवाजही करणारे) गाठोडे घेऊन जाताना वाटेत कोणी भेटले नाही, कोणी हटकले नाही किंवा साधी चौकशीसुद्धा केली नाही याचे आश्चर्य वाटते. तपशिलात काहीतरी त्रुटी आहे असे वाटते. वजन, वेळ आणि अंतर यांचा ताळमेळ जमत नाही. एकंदरीत कथा ज्या पद्धतीने सांगितली आहे ती 'द ग्रेट ट्रेन रॉबरी'चा प्लॉट म्हणून मनोरंजक वाटते, परंतु देशभक्तांचा, क्रांतीचा आणि स्वातंत्र्यलढ्याचा आढावा म्हणून उगाच अतिरंजित वाटते. (घटना घडल्याबद्दल शंका नाही, घटनेत भाग घेणार्‍यांच्या हेतूंबद्दल आणि देशभक्तीबद्दलही शंका नाही. आक्षेप आहे तो सांगण्याच्या आणि त्यातून भलतेच काहीतरी ठसवण्याच्या पद्धतीला.) आतापर्यंतच्या मालिकेतून एक समान धागा प्रतीत होतो: १. सशस्त्र क्रांतिकारकांचा मार्ग हाच स्वातंत्र्य मिळवण्याचा एकमेव मार्ग होता. बाकी राजकीय, सनदशीर, शांततामय मार्गांनी प्रयत्न करणार्‍यांमध्ये आणि त्यांच्या चळवळींमध्ये काहीही दम नव्हता, त्यांच्या नेत्यांमध्ये, विशेषतः एका विशिष्ट नेत्यामध्ये, तर नव्हताच नव्हता. २. स्वातंत्र्यप्राप्तीसाठी क्रांती आणि क्रांतीसाठी खून, बाँबस्फोट आणि दरोडे यांना पर्याय नाही. यांतून आणि केवळ यांतूनच स्वातंत्र्य प्राप्त होऊ शकते, बाकी सर्व मिथ्या आहे. अशा अतिरंजित आणि एकांगी कथनातून उलट देशभक्तांचे (आणि ज्या क्रांतिकारकांबद्दल माहिती देण्याचा हा आटापिटा आहे त्यांच्याबद्दलचे) काहीसे विपरित चित्र प्रतीत होते, जे खेदजनक आणि अनावश्यक आहे असे वाटते. थोड्या वस्तुनिष्ठ कथनाची (आणि त्यासाठी इतिहासाकडे वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोनातून बघण्याची) गरज आहे असे सुचवावेसे वाटते.

सुरेख लेख... मदनबाण..... "Its God's Responsibility To Forgive The Terrorist Organizations It's Our Responsibility To Arrange The Meeting Between Them & God." - Indian Armed Forces -

आपल्या लिखाणामुळे क्रांतीकारकांच्या कार्याचे स्मरण राहते.आज ज्यांच्यामुळे स्वतंत्र भारतीय राष्ट्राचे नागरीकत्व आपल्याला मिळाले त्या हुतात्म्यांना अभिवादन.

काकोरीपर्वातील या चार महान हुतात्म्यांना आज त्यांच्या ८१ व्या हौतात्य्म दिनी विनम्र अभिवादन. साक्षीजी .. लेख आवडला.... (रंग दे बसंती फेम) बैलोबा चायनीजकर !!! माणसात आणी गाढवात फरक काय ? माणुस गाढव पणा करतो,गाढव कधीच माणुस पणा करत नाही..

तुमचे नाव जरी सर्वसाक्षी असले तरी तुम्ही ह्या घटनेचे प्रत्यक्ष साक्षीदार होतात असे वाटत नाही. म्हणजेच हा लेख तुम्ही कुठल्यातरी ऐकिव/वाचीव माहितीवर लिहिला आहे असा अर्थ होतो. जेव्हा एखाद्या ऐतिहासिक घटनेचे इतके डिट्टेलवार वर्णन केले जाते तेव्हा त्याचे योग्य ते संदर्भ देणे आवश्यक आहे असे वाटत नाही का? आपला मागच्या लेखात देखिल असे संदर्भ नव्हते. ऐतिहासिक घटनांना योग्य संदर्भ न देता लेख लिहिणे आणि प्रकशित करणे हे काहिसे बेजवाबदारपणाचे वाटते. पडताळून बघण्यास संदर्भ नसतील तर अश्या गोष्टींची विश्वासहर्ता कमी वाटते आणि त्यामुळेच वर टग्या ह्यांनी विचारलेल्या विसंगती अनुत्तरीत राहतात. मागे देखिल इथे असेच एका महाशयांनी कश्मिर मध्ये ३० लाख हिंदू मारले असे वाक्य ठोकुन दिले होते, नंतर लक्षात आणुन दिल्यावर सुधारणा केली. समीर

ह्यावेळेस मनोगतावर टाकले नाही? कि तिकडे प्रशासकाच्या अनुमतीची भिक्षा मिळण्यासाठी ताटकळले आहे? बाकी चालू द्या.. (कट्टर मिपाकर) खरा डॉन

आवडला लेख. तुम्ही देत असलेल्या माहितीबद्दल धन्यवाद.

काकोरीपर्वातील या चार महान हुतात्म्यांना आज त्यांच्या ८१ व्या हौतात्य्म दिनी विनम्र अभिवादन. या क्रांतिकारकांना माझे पण कोटी कोटी प्रणाम! साक्षी साहेब, आजकाला आम्हा सर्वांना आमच्या स्वार्थाचेच पडलेले आहे. अशा वेळी आपल्या स्वातंत्र्यासाठी ज्यांनी प्राणाच्या आहुत्या दिल्या त्यांचे स्मरण आम्हाला करुन देऊन त्यांच्या उपकरांची आम्हाला किमान जाण रहावी या निस्वार्थ उद्देशाने आपण वेळोवेळी समयोचित लेखन करत आहात याबद्दल आपले मनःपूर्वक आभार! काकोरीचे धाडस या क्रांतिकारकांनी पेलले हे सूर्यप्रकाशायेवढे सत्य आहे. त्यावर ज्याला शोभेल तो तसा कीस पाडेल. माझ्या दृष्टीने असा कीस पाडणे आता गौण आहे. आपल्याला स्वांतंत्र्य हे अनेकानेक ज्ञात-अज्ञात क्रांतिकारकांच्या बलिदाणाने मिळालेले आहे व त्याचा आपण योग्य तो आदर व रक्षण केले पाहिजे ही जाणीवच जास्त महत्वाची. ती जाणीव करुन देण्याचे कार्य आपला लेख बजावतो आहे हे नक्की. अभिनंदन! आपला, (नतमस्तक) भास्कर आम्ही येथे वसतो.

काकोरी पर्वातील हुतात्म्याना सलाम. ................ "बाहेरुन बारीक व्हावं असं खुप आतुन वाटतय." ह्या ग्राफिटीकाराना माझ्या मनातल नेमक कस कळाल असेल बर??? :) http://picasaweb.google.co.in/zakasrao

काकोरीपर्वातील या चार महान हुतात्म्यांना आज त्यांच्या ८१ व्या हौतात्य्म दिनी विनम्र अभिवादन! माझेही या सगळ्यांना विनम्र अभिवादन. मुमुक्षु आपल्या क्रांतीकार्याला लागलेली फितुरीची कीड शेवटपर्यंत सुटली नाही. इतके मोठे लोक नाहक अशा हरामखोर लोकांमुळे मारल्या गेलेत. बहुतांश सगळे असेच फासावर गेलेत. कितीतरी मोठी कामे त्यांच्याकडून आणिक झाली असती. फार वाईट वाटते असे आठवले की. या फितुर लोकांना काहीच वाटत नसेल का हो? थोडाही पश्चात्ताप होत नसेल? १८५७ च्या लढ्यातही हेच झालेले दिसते. रायगडावरचे सूर्याजी पिसाळ सर्वत्र पसरले असे वाटायला लागते.

मस्तच, अगदी मनातील भावना उतरवल्या आहेत. असेच लिहीत रहा. अशीच तुमची प्रतिभा आम्हाला बघायला मिळुद्यात. फुले शु ---- सखाराम गटणे

सर्वसाक्षीजी, विस्मृतीत जाणार्‍या क्रांतिकार्याबद्दल सातत्याने लेख लिहित आहात त्या बद्दल तुमचे खूपच कौतुक करावेसे वाटते. असेच लिहित राहा. खरं म्हणजे हे सगळं आम्ही सगळेच शाळेत शिकलोय पण तेव्हा हे सगळं ४-५ मार्कांशी निगडीत होतं आणि नंतर बराच काळ गेला आहे मधे. या निमित्ताने ही नावे आणि घटना परत जाग्या होत आहेत. वर, बरेच आक्षेप वगैरे आले आहेत. मला वाटते की अश्या घटनांबद्दल लिहिताना थोडे नाट्यमय लिहावेच लागते. अर्थात् ते एकांगी होता कामा नये हे पण खरेच. बिपिन कार्यकर्ते

अतिशय उत्तम लेख. आवडला -- अवलिया अवलियाची अनुदिनी

सर्वासाक्षीजी, आपले लेख कालोचित असतातच पण नकळतच आपण रसभंग करुन टाकतात. उदा.

हे चारही हुतात्मे अनेक क्रांतिकारकांप्रमाणेच असहकार आंदोलनात सर्वस्व त्यागुन झोकुन दिलेले. मात्र ’एक वर्षात स्वातंत्र्य देतो, मला सहकार्य द्या’अ से सांगत अनेक तरुणांना सरकारी शाळा सोडुन आंदोलनात भाग घेण्यास प्रवृत्त करणाऱ्या गांधींनी अचानक आंदोलन मागे घेतले अणि हे सर्वजण आंदोलने व निषेधघोष यांचे मिथ्यापण लक्षात येऊन अखेर ’रणावीण स्वातंत्र्य कोणा मिळाले या?’

अहिंसेने स्वातंत्र्य मिळणार नाही हे माहित असूनही अथवा १ वर्षात स्वातंत्र्य मिळनार नाही हे मान्य करुनही १९२७ नंतर जवळजवळ २० वर्ष थांबावे लागलेच. सशस्त्र लड्याची प्रेरणा म्हणून गांधीच्या आंदोलन मागे घेण्याच्या घोषणेला का दिले जाऊ नये? असो. स्वातंत्र्यासाठी लढणार्‍या सर्वच लोकांबद्दल आदर आणि अभिमानच असायला हवा. संदर्भ ग्रंथाची यादी / नावे दिली तर सामान्य लोकांना त्यात अजूनही भर टाकता येईल. शेवटी किती दिवस आपण एकहाती हे काम करणार आहात? कोणालातरी यात पारंगत करा तर.

सर्वार्थाने समयोचित असा हा लेख आला आहे. आत्ता काल परवाच अतिरेक्यांचे थैमान होऊन गेले आहे. तरीही आपण गांधीवादच कुरवाळत बसलो आहोत. या समयी असे काहीतरी जाज्वल्य, स्वाभिमान जागवेल असे, मरगळ झटकणारे विचार प्रेरणादायी नक्कीच आहेत. आम्ही स्वतः क्रांतिकारी विचार करू शकत नाही, कृती उक्ती हे आपल्या आवाक्या बाहेरचे आहे. निदान अगदी नजिकच्या ऐतिहासिक कालखंडाचा थोडा उहापोह करूनही खूप परिणाम साधेल, साधला आहे. शूराला शूराचे मरण प्रिय असते म्हणतात. शूराला शूराकडून कौतुक झाले तर सर्वाधिक समाधान होते. सर्वसाक्षी, तुम्ही लिहिल्यामुळे, त्या हुतात्म्याना ही समाधान होईल, की आपली चेतना आजही जागृत आहे. तुम्हाला, तुमच्या अंतःप्रेरणेला, आणि ती शक्य तितक्या लोकात जागवण्याच्या तुमच्या उद्योगाला शुभेछा! एक मनस्वी.

भारतमातेच्या ह्या चार सुपुत्रांना विनम्र श्रध्दांजलि. सर्वसाक्षि, तुमचा हा उपक्रम चालु ठेवा आम्हाला सगळ्यांना त्याचि गरज आहे, हि नम्र विनंति.

सर्वसाक्षीजी, आपल्या इतर क्रांतिकार्यावरील लेखाप्रमाणेच हा ही सुंदर लेख. धन्यवाद. काकोरी क्रांतिकार्यात सहभागी झालेल्या सर्व सुपूत्रांना त्रिवार अभिवादन. स्वातंत्र्यपूर्व काळातील अशा सर्व क्रांतिकारकांचे कार्य सध्याच्या काळात स्फूर्तिदायक ठरो. शब्दांचा किस पाडणारे कितीही किस पाडोत त्याने क्रांतिकारकांच्या कार्याला यत्किंचितही कमीपणा येत नाही. देशासाठी सर्वस्वाचा त्याग करून हसतमुखाने फासावर जाणे ही काही सोपी गोष्ट नव्हे.

मला हिंदुस्थान प्रजासत्ताक संघटना या संघटनेच्या विचारसरणीबद्दल आणखी जाणून घ्यायचे आहे. प्रश्न: हिंदुस्थान प्रजासत्ताक संघटना ही हिंदुत्ववादी किंवा सावरकरवादी किंवा संघिष्ट संघटना होती काय? (त्यांची विचारसरणी थोडक्यात सांगावी. डावी की उजवी?) ते प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षपणे गांधींना व मुसुलमानांना हेटाळत असत काय? ते ज्यूंची संख्या रॅशनलाइझ करणार्‍या हिटलरची तारीफ करीत असत काय? अशी हेटाळणी केल्यावर त्यांना त्यांच्या ऑडियन्सकडून टाळ्या आणि शिट्या मिळायच्या का? तूर्तास एवढेच! (गझनीचा मेहेमूद) धम्मकलाडू "तुझं वाचन किती? तू बोलतोयस किती?" "तुझा पगार किती? तू बोलतोयस किती?"

सर, गांधीवादात भर घालणार्‍या साहित्यिकात आपण कलंत्रीसाहेबांचं नांव घ्यायचं विसरलेला दिसताहात! असो... तूर्तास, पिसाळलेला कुत्रा कुणाला चावू नये म्हणून त्याला अहिंसावाद कसा शिकवावा यावर विचार करतो आहे! आपला, तात्या गोडसे.

विषय शिर्षक वाचून मला एकदम का कोणास ठाऊक पण "जितना ही जाऊ मै दूर तुझसे, उतनी ही तू पास आए" या अचानक ओळी आठवल्या :-) बाकी माहीतीपूर्ण लेख. यातील काही मला अनोळखी साहीत्य होते त्या मुळे माहीतीबद्दल धन्यवाद. यातील नायक विनायकराव गांधी यांच्या प्रभावाखाली असून ते गांधी यांच्या चळवळीत भाग घेतात, तुरुंगात जातात. तरीही ते पूर्ण गांधीवादी नाहीत. कसे असणार पूर्ण गांधीवादी? नाव "विनायक" आडनाव "गांधी" :-) गांधीवादी लोक कसे दुराग्रही असतात हेही त्यांनी दाखवून दिले आहे. दुराग्रहाची मक्तेदारी काही केवळ गांधीवादींकडेच असते असे मानू नका! जसे एकट्या गांधींमुळे स्वातंत्र्य मिळाले नाही तसेच एकट्या गांधीवादाने दुराग्रही होता येते असे नाही. "ऑल रोड्स लीड टू रोम" - अर्थात जेंव्हा स्वतःचा अभ्यास, चिंतन, मनन,स्वाध्याय आणि सिंहावलोकन थांबून केवळ कुठल्यातरी विचाराने भारावण्यापेक्षा भारून जाणे होते तेंव्हा दुराग्रहीपणा आपसूक येतो. ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते वि.स. खांडेकर यांच्या 'कांचनमृग' पासून ते 'ययाती' पर्यंत गांधीवादाचा प्रभाव जाणवतो म्हणतात. खांडेकरांनी "सोनेरी स्वप्ने भंगलेली" म्हणून (मला तरी वाटते) एक डिप्रेसिंग कादंबरी लिहीली होती ज्यात गांधीवाद्याची स्वप्ने सत्ताधार्‍यांनी गांधींचे नाव घेत कशी उध्वस्त केली हे स्वातंत्र्यसैनिकाच्या संदर्भातील कथानक होते. बाकी आपण बरेच सांगितले तरी एक नाव राहीले असे वाटले ज्यांनी गांधीवादी साहीत्य लिहीले असावे (कथाकादंबर्‍यांच्या रुपात नाही) ते म्हणजे विनोबा भावे. तसेच गांधींवर लिहीणार्‍यांसंदर्भात पण अजून लिहीता येईल. मधे गांधीवादी असलेल्या अंबरीश मिश्रा यांचे "गंगे मध्ये गगन वितळले" का असेच काही शिर्षक असलेले माहीतीपूर्ण पुस्तक वाचनात आले होते. त्यात म्हणल्याप्रमाणे गांधींकडे सुरवातीस काँग्रेसने दुर्लक्ष केले तेंव्हा गांधीजींनी स्वतःची चळवळ चालू केली. त्याला मिळणारी प्रसिद्धी पाहून आपोआप काँग्रेस मागे आली... असो, लेख आवडला.

लेख, मराठी साहित्यातील गांधीवादाचा घेतलेला मागोवा आवडला. विकास म्हणतात तसे, या विषयावर सरांनी अधिक विस्ताराने लिहिल्यास वाचायला आवडेल. >>> आम्हालाही साहित्यातील गांधीविचारांनी शीळ घातली. - :)

नंदन
मराठी साहित्यविषयक अनुदिनी

गांधीवाद हा एका कालावधी मध्येच समाजात रुजला,वाढला व संपला. कारण तुम्ही वर दिलेच आहे. त्यांचा स्वप्नाळू ध्येयवाद वास्तवाचे रुप लपवितो. हे जसे सानेगुरुजीच्या बाबतीत सत्य होते तसे गांधीवादा बद्दलही म्हणता येईल. अजुन एक मला प्रश्न पडला आहे जर आत्महत्या हे पाप असेल तर गांधीवादा मध्ये आमरण उपोषन करणे ही देखिल एकप्रकारे आत्महत्याच नव्हे का?तसेच यंत्राचा वापर ह्या विषयी गांधीजीचे विचार आजच्या काळात मान्य होणे शक्य नाही. मराठीसाहित्यात गांधीजीचा प्रभाव तितकासा पडला नाही हे खरे आहे.पण मिपासाहित्यात गांधीजीचा खुपच प्रभाव पडला आहे , हे मान्य करावेच लागेल. वेताळ

अजूनही नव्याने साहित्यातून व्यक्त होणार्‍या गांधीविचारांवर नव्याने भर घालणार्‍या मतांचे स्वागत आहे. बाप रे!! -- अवलिया अवलियाची अनुदिनी

वाह वाह, छानच आहे, आवडले पुले शु ---- सखाराम गटणे

सर, आढावा चांगला घेतला आहे.

यातील नायक विनायकराव गांधी यांच्या प्रभावाखाली असून ते गांधी यांच्या चळवळीत भाग घेतात, तुरुंगात जातात. तरीही ते पूर्ण गांधीवादी नाहीत.

हे वाक्य ''यातील नायक विनायकराव, गांधी यांच्या प्रभावाखाली असून ... '' असे वाचावे काय? 'भेटेन नऊ महिन्यांनी' ही कविता फाशी जाणारा क्रांतिकारक म्हणत आहे वाटते. -- लिखाळ.

प्रा. डॉ. बिरुटे साहेबांचे धन्यवाद कसे मानावे हे मला समजत नाही. मिपाच्या लोकांना आवडो अथवा न आवडो मी गांधीवादाचे डोस पाजले आहेच. त्याला चौकट देण्याचा सुजाण मान मात्र प्राध्यापक साहेबांना द्यायलाच हवा. १. गांधीवादी विचाराच्या प्रचाराबरोबर त्यांच्या विरोधकाचेही साहित्याचा अभ्यास व्हायला हवा. उदा. सावरकरांचे साहित्य, गोपाल गोडसे यांचे गांधीहत्या आणि मी इत्यादी पुस्तके. २. अनेक भाषेत पुस्तके मराठीत अनुवादीत होत असतात. प्यारेलाल यांचे गांधी एक महामानव हे पुस्तक प्रत्येकानेच वाचले पाहिजे. ३. गांधीवादी विचारावर अनेकांनी डॉक्टरेट केलेल्या आहेत. उदा. भटकळ यांनी गांधीचे समकालिन विरोधक यावर प्रबंध सादर केलेला आहे. ४. वर्तमानपत्रात, पुस्तकात प्रत्येक वर्षी गांधीवादाचा अन्वय नव्या पद्धतीने लावला जातो. एकंदरीतच गांधीविचारावरचे साहित्य हे अफाट या पद्धतीनेच वर्णन करावे लागेल.

सर, गांधीवादात भर घालणार्‍या साहित्यिकात आपण कलंत्रीसाहेबांचं नांव घ्यायचं विसरलेला दिसताहात! असो... तूर्तास, पिसाळलेला कुत्रा कुणाला चावू नये म्हणून त्याला अहिंसावाद कसा शिकवावा यावर विचार करतो आहे! आपला, तात्या गोडसे.

विषय शिर्षक वाचून मला एकदम का कोणास ठाऊक पण "जितना ही जाऊ मै दूर तुझसे, उतनी ही तू पास आए" या अचानक ओळी आठवल्या :-) बाकी माहीतीपूर्ण लेख. यातील काही मला अनोळखी साहीत्य होते त्या मुळे माहीतीबद्दल धन्यवाद. यातील नायक विनायकराव गांधी यांच्या प्रभावाखाली असून ते गांधी यांच्या चळवळीत भाग घेतात, तुरुंगात जातात. तरीही ते पूर्ण गांधीवादी नाहीत. कसे असणार पूर्ण गांधीवादी? नाव "विनायक" आडनाव "गांधी" :-) गांधीवादी लोक कसे दुराग्रही असतात हेही त्यांनी दाखवून दिले आहे. दुराग्रहाची मक्तेदारी काही केवळ गांधीवादींकडेच असते असे मानू नका! जसे एकट्या गांधींमुळे स्वातंत्र्य मिळाले नाही तसेच एकट्या गांधीवादाने दुराग्रही होता येते असे नाही. "ऑल रोड्स लीड टू रोम" - अर्थात जेंव्हा स्वतःचा अभ्यास, चिंतन, मनन,स्वाध्याय आणि सिंहावलोकन थांबून केवळ कुठल्यातरी विचाराने भारावण्यापेक्षा भारून जाणे होते तेंव्हा दुराग्रहीपणा आपसूक येतो. ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते वि.स. खांडेकर यांच्या 'कांचनमृग' पासून ते 'ययाती' पर्यंत गांधीवादाचा प्रभाव जाणवतो म्हणतात. खांडेकरांनी "सोनेरी स्वप्ने भंगलेली" म्हणून (मला तरी वाटते) एक डिप्रेसिंग कादंबरी लिहीली होती ज्यात गांधीवाद्याची स्वप्ने सत्ताधार्‍यांनी गांधींचे नाव घेत कशी उध्वस्त केली हे स्वातंत्र्यसैनिकाच्या संदर्भातील कथानक होते. बाकी आपण बरेच सांगितले तरी एक नाव राहीले असे वाटले ज्यांनी गांधीवादी साहीत्य लिहीले असावे (कथाकादंबर्‍यांच्या रुपात नाही) ते म्हणजे विनोबा भावे. तसेच गांधींवर लिहीणार्‍यांसंदर्भात पण अजून लिहीता येईल. मधे गांधीवादी असलेल्या अंबरीश मिश्रा यांचे "गंगे मध्ये गगन वितळले" का असेच काही शिर्षक असलेले माहीतीपूर्ण पुस्तक वाचनात आले होते. त्यात म्हणल्याप्रमाणे गांधींकडे सुरवातीस काँग्रेसने दुर्लक्ष केले तेंव्हा गांधीजींनी स्वतःची चळवळ चालू केली. त्याला मिळणारी प्रसिद्धी पाहून आपोआप काँग्रेस मागे आली... असो, लेख आवडला.

लेख, मराठी साहित्यातील गांधीवादाचा घेतलेला मागोवा आवडला. विकास म्हणतात तसे, या विषयावर सरांनी अधिक विस्ताराने लिहिल्यास वाचायला आवडेल. >>> आम्हालाही साहित्यातील गांधीविचारांनी शीळ घातली. - :)

नंदन
मराठी साहित्यविषयक अनुदिनी

गांधीवाद हा एका कालावधी मध्येच समाजात रुजला,वाढला व संपला. कारण तुम्ही वर दिलेच आहे. त्यांचा स्वप्नाळू ध्येयवाद वास्तवाचे रुप लपवितो. हे जसे सानेगुरुजीच्या बाबतीत सत्य होते तसे गांधीवादा बद्दलही म्हणता येईल. अजुन एक मला प्रश्न पडला आहे जर आत्महत्या हे पाप असेल तर गांधीवादा मध्ये आमरण उपोषन करणे ही देखिल एकप्रकारे आत्महत्याच नव्हे का?तसेच यंत्राचा वापर ह्या विषयी गांधीजीचे विचार आजच्या काळात मान्य होणे शक्य नाही. मराठीसाहित्यात गांधीजीचा प्रभाव तितकासा पडला नाही हे खरे आहे.पण मिपासाहित्यात गांधीजीचा खुपच प्रभाव पडला आहे , हे मान्य करावेच लागेल. वेताळ

अजूनही नव्याने साहित्यातून व्यक्त होणार्‍या गांधीविचारांवर नव्याने भर घालणार्‍या मतांचे स्वागत आहे. बाप रे!! -- अवलिया अवलियाची अनुदिनी

वाह वाह, छानच आहे, आवडले पुले शु ---- सखाराम गटणे

सर, आढावा चांगला घेतला आहे.

यातील नायक विनायकराव गांधी यांच्या प्रभावाखाली असून ते गांधी यांच्या चळवळीत भाग घेतात, तुरुंगात जातात. तरीही ते पूर्ण गांधीवादी नाहीत.

हे वाक्य ''यातील नायक विनायकराव, गांधी यांच्या प्रभावाखाली असून ... '' असे वाचावे काय? 'भेटेन नऊ महिन्यांनी' ही कविता फाशी जाणारा क्रांतिकारक म्हणत आहे वाटते. -- लिखाळ.

प्रा. डॉ. बिरुटे साहेबांचे धन्यवाद कसे मानावे हे मला समजत नाही. मिपाच्या लोकांना आवडो अथवा न आवडो मी गांधीवादाचे डोस पाजले आहेच. त्याला चौकट देण्याचा सुजाण मान मात्र प्राध्यापक साहेबांना द्यायलाच हवा. १. गांधीवादी विचाराच्या प्रचाराबरोबर त्यांच्या विरोधकाचेही साहित्याचा अभ्यास व्हायला हवा. उदा. सावरकरांचे साहित्य, गोपाल गोडसे यांचे गांधीहत्या आणि मी इत्यादी पुस्तके. २. अनेक भाषेत पुस्तके मराठीत अनुवादीत होत असतात. प्यारेलाल यांचे गांधी एक महामानव हे पुस्तक प्रत्येकानेच वाचले पाहिजे. ३. गांधीवादी विचारावर अनेकांनी डॉक्टरेट केलेल्या आहेत. उदा. भटकळ यांनी गांधीचे समकालिन विरोधक यावर प्रबंध सादर केलेला आहे. ४. वर्तमानपत्रात, पुस्तकात प्रत्येक वर्षी गांधीवादाचा अन्वय नव्या पद्धतीने लावला जातो. एकंदरीतच गांधीविचारावरचे साहित्य हे अफाट या पद्धतीनेच वर्णन करावे लागेल.

चांगली माहीती आहे.

अतिशय क्लिष्ट माहिती आपण खरंच खूप सोपी करुन सांगितली आहेत. वाचायला मजा आली (फर्स्ट इयर आठवलं). धन्यवाद.

अप्लाईड इलेट्रॉनिक्स आठवले !!! (सेकंड इयर) :) (सर्किट डायग्राम नेहमी चुकीचेच काढणारा) मदनबाण..... "Its God's Responsibility To Forgive The Terrorist Organizations It's Our Responsibility To Arrange The Meeting Between Them & God." - Indian Armed Forces -

तांत्रिक माहिती सोपी करुन सांगण्याची आपली हातोटी आवडली आनंद घारे साहेब. अजून असे लेखन येऊदेत. चतुरंग

या इंडक्शन ने बारावीत माझी विकेट घेतली होती :-( हा कॅपॅसिटर पूर्ण घराच्या वीजयंत्रणेला समांतर जोडावा, असे अपेक्षित आहे काय - म्हणजे विजेचे मापयंत्र (मीटर) ते न्यूट्रल? (डीसी विद्युतचक्रांत असा जोडावा असे वाटते... पण एसी साठी हा विचार ठीक वाटत नाही.) एसीसाठी कॅपॅसिटर विजेच्या मार्गात (सिरियल) जोडावा काय - म्हणजे मापयंत्राच्या आणि उपकरणांच्या मध्ये? असेच आणखी लेखन येऊ द्या.

पण एसी मधून डीसी आणि परत एसी या परिवरितनात बरीच वीज वाया जाते. त्यामुळे त्यात आपली सोय होत असली तरी त्याचे मूल्य द्यावेच लागते. उपकरणे महाग पडतात. कारण त्याचा छुपा खर्च खुपच येतो. पण माहिती ह्या दृष्टिकोनातुन आपला लेख चांगला आहे. कृपा करुन प्याडल मारुन विज कशी निर्माण करतात आणि ती घरच्या घरी निर्माण कशी करता येईल ते सांगा.

एकवेळ चालेल पण विज विकत घेतल्यामुळे आपल्याला जी असहायता येते विज कंपनीच्या लहरी पणावर अवलंबुन राहाण्याची आणि ते सांगतिल ते दर द्यायची ती नको. उत्पादन खर्चात विकत घेतलेली कुठलीही गोष्ट कर भरुन पण स्वस्तातच पडते.

विशेषतः क्लिष्ट संकल्पना सोप्या भाषेत मांडल्याबद्दल हार्दिक अभिनंदन!

पंखा १ वर असताना जास्त वीज लागते (आणि जास्त बिल येते) की ५ वर असताना??? -झेल्या मी लिहिलेलं.. (वाचा आणि कळवा आणि इतरांना वाचवा (वाचायला सांगा..)! )

माझ्या सारख्या 'लेमॅन'साठी (बायकांना 'लेवुमन' म्हणावे का?) बराच माहितीपुर्ण लेख आहे. व्होल्टेज, वॉटेज आणि अँपिअर्स ह्यातील नातेसंबंध दर्शविणारा एक फॉर्म्युला आहे तो कोणी सांगेल का? निष्कर्ष म्हणजे मेंदू थकल्याचे लक्षण!

तांत्रिक शिक्षण ज्यांनी घेतले नसेल त्यांना हे शब्द कदाचित कळणार नाहीत म्हणून सोप्या उदाहरणातून ते मांडत आहे. एसी विजेचा दाब (व्होल्टेज) व प्रवाह (करंट) सतत बदलत असतात. हा दाब शून्यापासून वाढत वाढत सर्वोच्च पातळी गाठल्यानंतर तो कमी कमी होत पुन्हा शून्यावर येतो, त्यानंतर उलट दिशेने वाढत वाढत सर्वोच्च पातळी गाठतो आणि पुन्हा कमी कमी होत पुन्हा शून्यावर येऊन दिशा बदलतो आणि विरुध्द दिशेने वाढत वाढत वाहतो. अशा एका आवर्तनाला 'सायकल' म्हणतात आणि एका सेकंदात अशी पन्नास आवर्तने होतात. असे मी लिहिलेले आहे. याचा अर्थ या क्षणी जेवढा दाब असेल तेवढा तो एक पन्नासांश सेकंदाने असतो आणि या क्षणी जेवढा प्रवाह वहात असतो तेवढा तो एक पन्नासांश सेकंदाने वाहतो . मधल्या काळात तो कमी किंवा जास्त आणि उलट किंवा सुलट दिशेने असतो. दाब आणि प्रवाह जर एकाच क्षणी कमी किंवा जास्त झाले तर ते एका फेजमध्ये असतात. निव्वळ रेझिस्टिव्ह लोडमध्ये असे घडते. पण निव्वळ इंडक्टिव्ह आणि निव्वळ कपॅसिटिव्ह लोडमध्ये ज्या क्षणी दाब परमावधीवर असतो तेंव्हा प्रवाह शून्यावर असतो आणि ज्या क्षणी दाब शून्यावर येतो तेंव्हा प्रवाहाची परमावधी असते. असा फरक असल्यास ते वेगवेगळ्या फेजमध्ये आहेत असे म्हणतात. बहुतेक वेळा संमिश्र लोड असतो त्यामुळे एक शून्यावर असतांना दुसरा मध्ये कोठे तरी असतो. या फरकाचे गणित मांडून फेजमधला फरक अंशांत काढला जातो. सूत्रांमध्ये ग्रीक भाषेतले फाय हे अ क्षर त्यासाठी वापरले जाते. कॉस फाय ही त्रिकोणमितीमधली संकल्पना आहे. ती विजेचा दाब आणि प्रवाह यावरून ऊर्जेची खपत काढण्यासाठी वापरण्यात येणा-या सूत्रात उपयोगाला येते. या लेखात सूत्रे आणायची नाहीत असे मी ठरवलेले आहे. खोलात न जाता असे सांगता येईल की रेझिस्टिव्ह लोडमध्ये प्रावाह आणि दाब एकाच वेळी कमी जास्त होत असल्यामुळे त्यांचा गुणाकार जास्त येतो आणि संमिश्र लोडमध्ये एक कमी तर दुसरा जास्त आणि एक एका दिशेने तर दुसरा विरुध्द दिशेने असे होत राहिल्यामुळे त्यांचा एकूण गुणाकार कमी भरतो. यामुळे विजेच्या दाबाचा संपूर्ण उपयोग तिच्यापासून काम करवून घेण्यात होत नाही आणि यासाठी कपॅसिटर व कन्व्हर्टरची गरज पडते. आनंद घारे मी या जागी चार ओळी खरडल्या आहेत, जमल्यास वाचून पहाव्यात. http://360.yahoo.com/abghare http://anandghan.blogspot.com/

चांगली माहीती आहे.

अतिशय क्लिष्ट माहिती आपण खरंच खूप सोपी करुन सांगितली आहेत. वाचायला मजा आली (फर्स्ट इयर आठवलं). धन्यवाद.

अप्लाईड इलेट्रॉनिक्स आठवले !!! (सेकंड इयर) :) (सर्किट डायग्राम नेहमी चुकीचेच काढणारा) मदनबाण..... "Its God's Responsibility To Forgive The Terrorist Organizations It's Our Responsibility To Arrange The Meeting Between Them & God." - Indian Armed Forces -

तांत्रिक माहिती सोपी करुन सांगण्याची आपली हातोटी आवडली आनंद घारे साहेब. अजून असे लेखन येऊदेत. चतुरंग

या इंडक्शन ने बारावीत माझी विकेट घेतली होती :-( हा कॅपॅसिटर पूर्ण घराच्या वीजयंत्रणेला समांतर जोडावा, असे अपेक्षित आहे काय - म्हणजे विजेचे मापयंत्र (मीटर) ते न्यूट्रल? (डीसी विद्युतचक्रांत असा जोडावा असे वाटते... पण एसी साठी हा विचार ठीक वाटत नाही.) एसीसाठी कॅपॅसिटर विजेच्या मार्गात (सिरियल) जोडावा काय - म्हणजे मापयंत्राच्या आणि उपकरणांच्या मध्ये? असेच आणखी लेखन येऊ द्या.

पण एसी मधून डीसी आणि परत एसी या परिवरितनात बरीच वीज वाया जाते. त्यामुळे त्यात आपली सोय होत असली तरी त्याचे मूल्य द्यावेच लागते. उपकरणे महाग पडतात. कारण त्याचा छुपा खर्च खुपच येतो. पण माहिती ह्या दृष्टिकोनातुन आपला लेख चांगला आहे. कृपा करुन प्याडल मारुन विज कशी निर्माण करतात आणि ती घरच्या घरी निर्माण कशी करता येईल ते सांगा.

एकवेळ चालेल पण विज विकत घेतल्यामुळे आपल्याला जी असहायता येते विज कंपनीच्या लहरी पणावर अवलंबुन राहाण्याची आणि ते सांगतिल ते दर द्यायची ती नको. उत्पादन खर्चात विकत घेतलेली कुठलीही गोष्ट कर भरुन पण स्वस्तातच पडते.

विशेषतः क्लिष्ट संकल्पना सोप्या भाषेत मांडल्याबद्दल हार्दिक अभिनंदन!

पंखा १ वर असताना जास्त वीज लागते (आणि जास्त बिल येते) की ५ वर असताना??? -झेल्या मी लिहिलेलं.. (वाचा आणि कळवा आणि इतरांना वाचवा (वाचायला सांगा..)! )

माझ्या सारख्या 'लेमॅन'साठी (बायकांना 'लेवुमन' म्हणावे का?) बराच माहितीपुर्ण लेख आहे. व्होल्टेज, वॉटेज आणि अँपिअर्स ह्यातील नातेसंबंध दर्शविणारा एक फॉर्म्युला आहे तो कोणी सांगेल का? निष्कर्ष म्हणजे मेंदू थकल्याचे लक्षण!

तांत्रिक शिक्षण ज्यांनी घेतले नसेल त्यांना हे शब्द कदाचित कळणार नाहीत म्हणून सोप्या उदाहरणातून ते मांडत आहे. एसी विजेचा दाब (व्होल्टेज) व प्रवाह (करंट) सतत बदलत असतात. हा दाब शून्यापासून वाढत वाढत सर्वोच्च पातळी गाठल्यानंतर तो कमी कमी होत पुन्हा शून्यावर येतो, त्यानंतर उलट दिशेने वाढत वाढत सर्वोच्च पातळी गाठतो आणि पुन्हा कमी कमी होत पुन्हा शून्यावर येऊन दिशा बदलतो आणि विरुध्द दिशेने वाढत वाढत वाहतो. अशा एका आवर्तनाला 'सायकल' म्हणतात आणि एका सेकंदात अशी पन्नास आवर्तने होतात. असे मी लिहिलेले आहे. याचा अर्थ या क्षणी जेवढा दाब असेल तेवढा तो एक पन्नासांश सेकंदाने असतो आणि या क्षणी जेवढा प्रवाह वहात असतो तेवढा तो एक पन्नासांश सेकंदाने वाहतो . मधल्या काळात तो कमी किंवा जास्त आणि उलट किंवा सुलट दिशेने असतो. दाब आणि प्रवाह जर एकाच क्षणी कमी किंवा जास्त झाले तर ते एका फेजमध्ये असतात. निव्वळ रेझिस्टिव्ह लोडमध्ये असे घडते. पण निव्वळ इंडक्टिव्ह आणि निव्वळ कपॅसिटिव्ह लोडमध्ये ज्या क्षणी दाब परमावधीवर असतो तेंव्हा प्रवाह शून्यावर असतो आणि ज्या क्षणी दाब शून्यावर येतो तेंव्हा प्रवाहाची परमावधी असते. असा फरक असल्यास ते वेगवेगळ्या फेजमध्ये आहेत असे म्हणतात. बहुतेक वेळा संमिश्र लोड असतो त्यामुळे एक शून्यावर असतांना दुसरा मध्ये कोठे तरी असतो. या फरकाचे गणित मांडून फेजमधला फरक अंशांत काढला जातो. सूत्रांमध्ये ग्रीक भाषेतले फाय हे अ क्षर त्यासाठी वापरले जाते. कॉस फाय ही त्रिकोणमितीमधली संकल्पना आहे. ती विजेचा दाब आणि प्रवाह यावरून ऊर्जेची खपत काढण्यासाठी वापरण्यात येणा-या सूत्रात उपयोगाला येते. या लेखात सूत्रे आणायची नाहीत असे मी ठरवलेले आहे. खोलात न जाता असे सांगता येईल की रेझिस्टिव्ह लोडमध्ये प्रावाह आणि दाब एकाच वेळी कमी जास्त होत असल्यामुळे त्यांचा गुणाकार जास्त येतो आणि संमिश्र लोडमध्ये एक कमी तर दुसरा जास्त आणि एक एका दिशेने तर दुसरा विरुध्द दिशेने असे होत राहिल्यामुळे त्यांचा एकूण गुणाकार कमी भरतो. यामुळे विजेच्या दाबाचा संपूर्ण उपयोग तिच्यापासून काम करवून घेण्यात होत नाही आणि यासाठी कपॅसिटर व कन्व्हर्टरची गरज पडते. आनंद घारे मी या जागी चार ओळी खरडल्या आहेत, जमल्यास वाचून पहाव्यात. http://360.yahoo.com/abghare http://anandghan.blogspot.com/

डॉन भाऊ, मस्त लेख आहे..माझे पण काँग्रेसबद्दल असेच काहिसे मत आहे..त्यांची जातीयवाद विरोधी इमेज खोटी आहे..सगळ्यात जास्त जातीचे राजकारण मला वाटते काँग्रेसच करते.. >>तसे पहायला गेले तर गेली ८-९ वर्षे सगल मुख्यमंत्री हा कॉग्रेसचाच आहे पण त्यांच्या हातुन लक्षात राहण्यासारखे एकही भरीव काम अजुन झाले नाही. ह्यांचा बहुसंख्य वेळ आपली खुर्ची संभाळाण्यात व मजबुत करण्यात गेला. >>प्रामुख्याने ह्या वर्गातुन "एकगठ्ठा मतदानाचा " प्रभाव दिसतो म्हणुन ह्यांचा उल्लेख केला आहे १००% सहमत!!! स्वप्निल

आपली कळकळ आवडते. आपण आपले मत व्यक्त करा. बर्‍याच वेळेस आपल्याला हवी असलेली प्रतिक्रिया येत नाही अथवा विषय भरकटवला जातो. अशा वेळेस मनाची शांती आपल्या उपयोगी येते. मी सर्वसाधारण पणे खालील विचारसरणी स्विकारतो. १. आपला लेख आल्यानंतर अनेक विरुद्ध प्रतिक्रियेचे उत्तर परस्परच दिले जाते. २. काही मुद्दयांचे उत्तर मात्र आपणच द्यायला हवे. ३. पुढील लेखात या सगळ्या मुद्द्यांचा विचार करावयाचा. ४. व्यक्तिश: कोणाबद्दलही द्वेष न ठेवता, आपण प्रबोधनाचे कार्य करित आहोत या वर अबाधित विश्वास ठेवायचा. आपल्या पुढील लेखाची वाट पाहत आहे.

वेगवेगळ्या राजकीय पक्षांमधील सद्य स्थितीचे राजकारण / खेळी लेखातून मस्त व्यक्त होत आहे. पुढील भागाच्या प्रतिक्षेत !

काँग्रेसचे निर्णय अमराठी हायकमांड वर अवलंबून असणे आणि यातून महाराष्ट्राची राष्ट्रीय पातळीवर होणारी गळचेपी थांबवण्यासाठी प्रादेशिक पक्षांना संधी मिळावयास हवी. काँग्रेसपेक्षा राष्ट्रवादी काँग्रेसपक्ष चांगला म्हणायचा या बाबतीत. (इतर पक्ष राज्यपातळीवर म्हणावे एवढे तुल्यबळ नाहीत म्हणून उल्लेख केला नाही.) (जर त्यांनी हे धोरण बदलले नाही तर..) काँग्रेसला अधिक संधी देण्यात काही अर्थ नाही.

"राजकारण म्हणजे गटार" असे मानणार्‍या मान्यवरांनी ह्या लेखाला तशा अथवा त्या अर्थाच्या प्रतिक्रीया देण्याची "तसदी घेऊ नये". उत्तम! आम्ही ही तसदी घेत नाही/घेऊ इच्छित नाही..कारण "राजकारण म्हणजे गटार" असेच आमचे मत आहे.. आम्ही आपले ह्याबद्दल आत्ताच आभार मानत आहोत. धन्यवाद. हा चांगला व आम्हाला सोयिस्कर असा डिस्क्लेमर टाकल्यामुळे आम्हीही आपले आभार मानत आहोत.. चालू द्या... तात्या.

पुढील भागाच्या प्रतिक्षेत ! लेख वचनिय आहे..

डानराव पाटील, आपले कॉग्रेसबद्दलचे विचार वाचून झाल्यावर पुढचे विचार वाचायलाही आवडतील.

कॊग्रेस, भाजप हे दोन मोठे पक्ष आहेत, कॊग्रेस झाले आता भाजप बद्दल मत/विचार जाणुन घ्यायला आवडतील. :)

कॉन्गेस ची नाव बुडेल असे मला तरी वाटत नाही. एकतर विरोधी पक्षात फारसा जोर नाही. आणि मुबंई-ठाणे जेथील जागा वाढल्या आहेत, तीथले परप्रांतिय कॉन्गेस किंवा राकॉ ला मदत करतील. मला नाही वाटत की राणे मुंबई - कोकणा बाहेर फारसे बिघडवु शकतील आणी मुळात कॉन्गेस कोकणात जीवच किती होता???. जे आता दिसत आहे ते राणेंमुळे. निवडुन येणारात किती जोर आहे, ह्या पेक्षा पाडणारर्‍यात किती जोर आहे ह्यावर पुढचे राजकारण ठरणार आहे. ---- सखाराम गटणे

सुरवात मस्त! सगळे भाग झाले की एकगठ्ठा प्रतिसाद देईन :) तोपर्यंत चालू द्या आम्ही वाचतोय -(गोंधळलेला) ऋषिकेश

चांगला लेख. पुढील भागाच्या प्रतिक्षेत. - अभिजीत

डॉन्या, लेख छान आहे. मुंबईमध्ये झालेली घटना निवडनूकीचे वारे वाहू लागल्यावर झाली आहे. कधी नव्हे तो या घटनेनंतर थेट पाकिस्तानचे नाव घेऊन पंतप्रधान-संरक्षणमंत्री त्यांच्याशी युद्ध करावे न कारावे अशी मते प्रकट करत आहेत. माझ्या मते याचा सरळ संबंध जनतेला तात्पुरते तुष्ट करुन या निवडणूकीमध्ये इतर मुद्दे दाबून स्वदेशप्रेम वगैरे दाखवून हेतू साध्य करणे याच्याशी आहे. आपले केंद्रातले मंत्री लोक अचानक इतके कठोर कसे झाले याचे उत्तर निवडणुका जवळ येत आहेत हेच वाटत आहे. आता स्थानिक जातीय दंगगली, वीज, पाणी यांपेक्षा मोठा व्यापक प्रश्न आयताच मिळाला आहे. याचाच उपयोग महाराष्ट्रात सुद्धा होईल असे वाटते. एकदा का सूनबाई सभेत येऊन म्हणाल्या की या देशासाठी मी माझ्या सासूबाई,.. वगैरे की सगळे वातावरण भारले जाईल. :) पुढचा भाग वाचण्यास उत्सुक. -- लिखाळ.

छोटे सरदार! मस्तच जमलाय लेख.सध्या काही भाष्य करत नाही. जरा वेळ घेऊन व विचार पुर्वक मत मांडलेले बरे नाहि का? पुढच्या भागाच्या प्रतिक्षेत आम्ही सुद्धा! लिखाळ यांच्या मताशी मी सहमत आहे. "अनामिका"

डॉनबा, तुमच्या कल्पनाशक्ती समोर आम्ही नेहमीच चाट पडतो. आपणा सर्वांच्या जीवनावर कमी अधिक प्रमाणात राजकीय पक्ष बदल घडवून आणत असतात. त्यामुळे एक मतदार म्हणून आपणांस त्यांची माहिती असणे आवश्यक आहे. त्रयस्थाच्या नजरेतून आपण एक चांगली लेखमाला उतरवत आहात असे दिसते. अभिनंदन! पुढील भागांच्या प्रतिक्षेत. आपला, (वाचक) भास्कर

डॉन भाऊ, मस्त लेख आहे..माझे पण काँग्रेसबद्दल असेच काहिसे मत आहे..त्यांची जातीयवाद विरोधी इमेज खोटी आहे..सगळ्यात जास्त जातीचे राजकारण मला वाटते काँग्रेसच करते.. >>तसे पहायला गेले तर गेली ८-९ वर्षे सगल मुख्यमंत्री हा कॉग्रेसचाच आहे पण त्यांच्या हातुन लक्षात राहण्यासारखे एकही भरीव काम अजुन झाले नाही. ह्यांचा बहुसंख्य वेळ आपली खुर्ची संभाळाण्यात व मजबुत करण्यात गेला. >>प्रामुख्याने ह्या वर्गातुन "एकगठ्ठा मतदानाचा " प्रभाव दिसतो म्हणुन ह्यांचा उल्लेख केला आहे १००% सहमत!!! स्वप्निल