ब्रा-ज्वलन ते मुखपुस्तकावरील उरोजकर्क स्थितीसंदेश : स्त्रीमुक्तीवादातील बंधन-दृष्टिकोन प्रवासाचा मागोवा

नगरीनिरंजन यांनी मुखपुस्तकातल्या उरोजकर्क स्थितीसंदेशांवर एक खुमासदार लेख लिहिला होता. वरवर पहाता हा लेख हलकाफुलका, वात्रट वाटतो खरा, पण त्यामध्ये गहन अर्थ दडलेला आहे. ती लिंगभूमिकांविषयी, स्त्रीमुक्ती चळवळीविषयी काळ्या विनोदातली टिप्पणीच आहे, असं आमचं स्पष्ट मत आहे. उरोजांप्रमाणेच ठसठशीत समोर दिसणाऱ्या या विषयाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचं हूक काढल्याशिवाय तो विषय हातात सामावून येऊच शकत नाही असं आम्हाला वाटलं. म्हणून एक स्वतंत्र लेखच लिहायचं आम्ही ठरवलं. साठ का कुठच्याशा दशकात अमेरिकेत स्त्री-मुक्तीचं वारं वाहात होतं. तेव्हा स्त्रियांनी ते वारं आपल्या हृदयाच्या अधिक जवळ खेळत राहावं यासाठी जाहीरपणे ब्रा-ज्वलन केलं होतं. पण लवकरच त्यांच्या लक्षात आलं की ब्रा जाळल्यामुळे त्यांच्या चळवळीतनं ताठा निघून गेला. एक जोम, धारदारपणा, तडफ, आवेश, गेला. किंवा सत्यकथांमधल्या कथांना यायचं तसं टोक निघून गेलं. स्त्री मुक्तीला विशविशीत, भोंगळ स्वरूप येऊ लागलं. हे नक्की कशामुळे झालं हे शोधून काढण्यासाठी विचारमंथन झालं. आणि एक विचार असा आला की ज्वलन करणं हे नकारात्मक आहे. हिटलरने पुस्तकं जाळली, म्हणून पुस्तकं संपली का? मनुस्मृतीच्या तर कित्येक जळाऊ एडिशन खपल्या. पण त्याने काही फरक पडला का? नकारात्मक निषेधाकडे लोक तात्पुरतं (अगदी टक लावून का होईना) बघत असले तरी त्यानंतर फारसे बघत नाहीत. हे न बघणं ब्रा जाळल्यानंतर तर अनेकींना प्रकर्षाने जाणवलं. तरुणींचं ठीक असतं, त्यांचा नकार आला तरी लोक बघत राहातातच. ब्रा ज्वलनाने तर त्यांच्यापैकी काही जणींकडे लक्ष वेधून घेण्यासाठी मदतच झाली. पण खरोखर प्रगल्भ विचार करणाऱ्या जुन्या जाणत्या स्त्रियांना या नकार-प्रकारामुळे लोकांचं लक्ष त्यांच्या प्रश्नांपासून दूर व्हायला लागलं असं वाटलं तर त्यात नवल नाही. तेव्हा आपली चळवळ सहृदयता व आत्मसन्मान यांच्या जोमदार पण सुखदायक आवरणांत सामावून होकारात्मक व सकारात्मक कृतींच्या पट्ट्यांनी कशी तोलून धरावी याबाबत त्यांनी विचार सुरू केला. अशा रीतीने बंधनांचा पुनर्विचार होऊ लागला. त्या काळी अमेरिकेत एखादा विचार पसरला की भारतात फोफवायला लागायला दशकभर लागत असे. आजकालसारखी तीन महिन्यात ते पसरवून स्वतःला विचारवंत म्हणवून घेण्याची सोय नव्हती. विचारांचा जेटलॅग तेव्हा मोठा होता. त्यामुळे तिथे बंधनांच्या त्यागाचा पुनर्विचार होत असतानाच, भारतात स्त्रीमुक्तीचा, बंधनं मोडून काढण्याचा टप्पा चालू होता. मंगळसूत्र हे नवऱ्याच्या अधिकाराचं चिन्ह समजलं जावं का असा विचार होत होता - सत्तर का कुठल्याशा दशकात. मंगळसूत्राला मोहक नाव दिलं असलं, तरी ते मालकी हक्काचं प्रतीकच आहे. आपल्या मालकीच्या जनावराला बांधून ठेवण्याची दावणीच जणू. मंगळसूत्रामुळे स्त्रियांकडे बघणाऱ्या परपुरषांना देखील 'एकदम रापच्यिक माल आहे म्हणून पुढे गेलो, तर साला गळ्यात लायसन दिसलं' असं म्हणून मागे व्हायची सोय असे. मग त्या 'अलंकारा'मुळे स्त्रियांचा फायदा काय? काही नाही. तेव्हा ब्रा जाळण्याचा खंबीरपणा नसलेल्या भारतीय स्त्रीने मंगळसूत्राच्या बंधनाचा विचार सुरू केला. पण तिथेही प्रश्न निर्माण झाले. नुसत्या मंगळसूत्राचा धिक्कार करून काय होतंय? नवरा तर गळ्यात पडलेला असतोच. तो काही टाकण्याची सोपी सोय नव्हती. तेव्हा चळवळ काहीही म्हणो, आपण ते इतकी वर्षं घातलं तसं मुकाट्याने घालायचं असं सर्व स्त्रियांनी ठरवलं बहुतेक. वेळ पडेल तेव्हा त्याला सौभाग्यलेणं देखील म्हणायचं. "कसलं आलंय डोंबलाचं सौभाग्य" वगैरे विचार मनातच ठेवायचे किंवा आपल्यासारख्याच इतर चारचौघींमध्ये बोलून दाखवायचे यावर त्यांनी समाधान मानलं. 'मुलगी झाली हो' पाहून प्रभावित झालेल्या त्या स्त्रियांनी ही अशी तडजोड केली खरी, पण तो मुद्दा विसरल्या नाहीत. एखादा अहवाल आल्यावर आत्ता तो टेबल करायचा नाही अशी सत्य झाकणारी तडजोड पण तो अहवाल कुठेतरी खदखदत होताच. आपल्या मुलींना त्यांनी शिक्षणाच्या गाडीत बसवलं आणि त्या मुली धाडधाड करत आयटीच्या स्टेशनावर पोचल्यासुद्धा. या नव्या मनुच्या नव्या कन्यकांना हे स्टेशन खूपच आवडलं. आयटी पुरषांबरोबर काम करताना त्यांच्या हे लक्षात आलं की घरकाम करा, रांधा-वाढा-उष्टी-काढा, पोरांचे उठसूट कपडे बदला यापेक्षा हे काम खूपच सोपं आहे. असली वैतागवाणी घरकामं दुसऱ्या कोणावर तरी ढकलून देऊन स्वतः घरी दमून आल्याचं नाटक करण्यातली गंमत त्यांच्या लक्षात आली. आणि मग त्यांनी पारंपारिक पुरषी भूमिका स्वीकारली. बरीच बंधनं अर्थातच आपोआप गळून गेली. नवरोबाची सत्ता चालेनाशी झाली. सत्ता कुठच्या जोरावर चालवणार? कुंकू मधली तेजस्वी बायको नवऱ्याने खोलीत डांबून ठेवल्यावर ज्या स्वरात 'खोलीत दिवा आहे. दिव्यात तेल आहे. मी ठरवलं तर हा आख्खा वाडा जाळून टाकू शकते' म्हणते त्या स्वरात 'माझं स्वतंत्र बॅंक अकाउंट आहे. तुझा पगार घरखर्चात उडलेला आहे.' वगैरे म्हणायला लागली. आयटीतल्याच लोकांनी भरमसाठ वाढवून ठेवलेले भाव परवडायचे तर दोघांनी मिळवायला नको का? त्यामुळे कधी नव्हे तो नवरा देखील चहा वगैरे करायला शिकला. बहुतेकांना सैपाक अजूनही धड येत नाही ती गोष्ट वेगळी. असो. सांगायचा मुद्दा काय, तर हे स्टेशन फारच छान होतं. पण इथे पोचल्यानंतर दोन प्रश्न निर्माण झाले. पुरुषी भूमिका स्वीकारून आपलं स्त्रीत्वच हरवतंय की काय अशी भावना मूळ धरू लागली. शिवाय स्वतंत्र आहोत तर मग या बंधनांचं नक्की करायचं तरी काय? धरली तर चावतात, सोडली तर पळतात. आयटीच्या स्टेशनावर हिंडताना त्यांच्या आया-आज्यांनी मनात दडपून ठेवलेला अहवाल वाचण्यात आला. तसंच ब्रा ज्वलनानंतरचा अमेरिकन अनुभवही समजला होता. आणि या बंधनांबाबत काहीतरी केलंच पाहिजे हे प्रकर्षाने जाणवायला लागलं. एव्हाना जाळपोळ करण्यातला फोलपणा अमेरिकेच्या उदाहरणावरून पटला होता. मग स्त्रीत्व जपायचं, बंधनं टाकून द्यायची हे दोन्ही कसं साधावं? कारण हा तोल साधणं म्हणजे केक खाणं व तो ठेवूनही देणं यासारखी कठीण गोष्ट आहे. याबाबत अनेक इमेला इकडून तिकडे गेल्या. कोणाला ते नक्की माहीत नाही, पण एक जबरदस्त उत्तर सापडलं. दोन्ही प्रश्न एकाच फटक्यात निकालात काढणारं. विचार असा झाला की आपण स्वतःवर घातलेली बंधनं ही लाजिरवाणी गोष्ट नसून ती मिरवायची बाब आहे. त्यांच्या आयाआज्यांनी मंगळसूत्राकडे मालकीहक्क दाखवणारी, घरात बांधून ठेवणारी दावणी या दृष्टीने बघितलं होतं. दावणी कुठच्या रंगाची आहे याचा विचार मालक कशाला करेल? म्हणजे कुठच्याच ड्रेसवर, साडीवर म्याच न होणारं मंगळसूत्र सौभाग्यलेणं म्हणून घालायला लावणं यातच खरा तर मालकीहक्काचा अर्क आहे, तोरा आहे. मग बंड करायचं तर त्याविरुद्ध का करू नये? चांगलं डिझायनर मंगळसूत्र घालावं. ब्रा जाळण्याऐवजी चांगली रंगीबेरंगी कराव्या, लेसी लावाव्यात. हे पुरुष नाही का त्या ग्लास सीलिंगच्या वर जाऊन उच्च अधिकाऱ्यांची हांजी हांजी करत? स्वतःच्या कुटुंबापासून स्वतःला वंचित करून कामाशी बांधून घेत? स्वतःवर घातलेली ही बंधनं प्रतीकरूपातून गळ्याला गळफास बांधून मिरवत? मग आपण का मागे राहावं? आपणही खुलेआम आपली बंधनं मिरवावीत. मग आपणही जाऊच ना त्या काचेच्या आढ्यापलिकडे. खालून बघणाऱ्यांना आपणही जळवूच की मग. 'धरलं तर चावणाऱ्या सोडलं तर पळणाऱ्या' कुत्र्याला इतके गोंडस कपडे घालून सजवायचं, की ते बिचारं लाजेने आपणहून घराबाहेरच पडणार नाही. मग बिननखांचं, बिनदातांचं हे कुत्रं शोभेचं म्हणून वाटेल तिथे न्यावं. बंधनं मढवून टाकून त्यांची धार नष्ट करण्याची ही विचारसरणी किंवा प्रक्रिया आहे. त्यांचं प्रच्छन्नपणे प्रदर्शन करणं हा आपली शक्ती दाखवण्याचा, या प्रक्रियेतला पुढचा टप्पा. आणि त्यातूनच उरोजकर्काच्या गोंडस नावाखाली चेहेरेपुस्तकावर अवतरतात रंगीबेरंगी स्थितीसंदेश. स्त्रीमुक्ती चळवळीचं आगळ्याच दिशेने पडलेलं एक अनोखं पाऊल. (याच घटनांकडे पुरुषमुक्ती चळवळीच्या दृष्टीकोनातून पहाणारा लेख लिहिण्याचाही मानस आहे. पण मिपावर युयुत्सु व टारझन समर्थपणे हा लढा लढवत आहेत, त्यामुळे त्याची कितपत गरज आहे असाही प्रश्न पडतो.)