दररोज सायंकाळी तेथल्या आकाशात मावळतीला हे थवे बाहेर पडल्याचे वर्षानुवर्षे पाहतोय

शक्य आहे... मग कदाचित वटवाघळांचा उडण्याचा मार्ग थोडाफार बदलला असल्याने पुर्वी मला ते निगडीला दिसले नाहीत व आता दिसलेत असं झालं असावं. पण तुम्हला चिंचवड टेल्कोच म्हणायचं आहे की पिंपरी टेल्कोच्या समोरील सुमंतसागर तळं आणि परिसर ?

झंड ची व्याख्या तुम्ही नव्याने कराल आणि आता ज्या जिंदगीला तुम्ही झंड म्हणता ती स्वप्नवत सुंदर वाटू लागेल.

एकझ्यॅक्टली! म्हणुनच म्हणतो की हे ग्लोबल वॉर्मिंग हे ब्लेसिंग इन डिसगाईज आहे ! होऊ दे चांगली पाणे पातळी मध्ये वाढ अन पोहचु दे समुद्राचे पाणी मुंबईच्या विधानभवनात . =)))) ह्या अलम दुनियेला शतअब्जावधी वर्षांचा काळ ओलटुन गेलाय , त्यात "जिंदगी " हा प्रकार इनमीन ४ अब्ज वर्ष जुना आहे , त्यातही मानवी अस्तित्व म्हणजे फार्फार्तर पन्नस लाख वर्षे असेल. म्हणजे अगदीच समंदर मे खसखस प्रकारचा. त्यामुळे - जिंदगी राहिली नाही तर खुप काही तरी महाभंयंकर होत आहे असे नाही. शांत व्हा .

हे अधिक फायदेशिर असते म्हणुन. समजा बाहेर ४८ डिग्री तापमान आहे, घरात तुम्ही २८ डिग्री ठेवताय. आता समजा बाहेर गेले व यन्त्र बन्द केले तर तापमान परत ४५~४८ डिग्री ला जाईल व ते परत २८ डिग्री ला आणायला जास्त वीज वापर होतो. याउलट ते स्वनियन्त्रित असेल तर (२८ चे ३० झाले की सुरु, परत २८ आले की बन्द ) वापर कमी होते , असा अभ्यास आहे. अर्थात दिवस-रात, किती वेळ बाहेर आहात, यावर पण बरेच अवलम्बुन असते हेवेसानला...

निनाद यांचा प्रतिसाद लोकसत्तामध्ये आलेल्या लेखाला होता. तुम्ही का उडत्या बाणावर बस्ताय?

बदल हा वातावरणात नेहमीच होत राहिला आहे. हे बदल नेहमीच मानवी हस्तक्षेपाने होतात असे नाही तर नैसर्गिक कारणांनी सुद्धा होऊ शकतात. तथाकथित तापमानवाढीने पूर, वादळे वगैरे जास्त होतात आणि हे वाईट आहे असे सांगितले जाते. तापमान वाढीने पाण्याचे बाष्पीभवन जास्त होते त्यामुळे पाऊस जास्त पडतो. आता हि गोष्ट वाईट आहे का ? तर हि गोष्ट चांगली असण्याची शक्यता जास्त आहे. जगांत बहुतेक ठिकांणी पाण्याची कमतरता आहे तिथे पाऊस जास्त पडणे हि चांगली गोष्ट आहे. हा बदल होणार असे गृहीत धरून आम्ही आमच्या शहरातींल पायाभूत सुविधा विकसित केल्या पाहिजेत नाही तर प्रत्येक वेळी मुंबईत गटारे तुंबली कि त्याचे खापर हवामान बदलावर फोडले जाते. ह्याच प्रमाणे वातावरण बदलणे जगांत ज्या विविध गोष्टी बदलत आहेत त्या फक्त "बदल" म्हणून पाहण्याची गरज आहे "संकट" म्हणून नाही. मानवासाठी आणि पृथ्वीसाठी हे बदल नवीन नाहीत. "बागुलबुवा" अश्यासाठी शब्प्रयोग केला आहे कि तथाकथित हवामान तञ् अत्यंत बिनडोक पणे statistics वापरत आहेत. दररोज ५ पाकिटे सिगारेट फुंकणाऱ्याला ऑरगॅनिक खा म्हणजे कँसर होणार नाही असे सांगून फायदा आहे का ? मानवजातीला अनेक संकटाना/बदलांना तोंड द्यावे लागते, त्यामुळे हवामान बदलला "संकट" म्हणून पाहण्याआधी इतर सर्व संकटांचा आढावा घेतला पाहिजे. त्यांच्या तुलनेने हा तथाकथित हवामान बदल किती मोठा आहे हे पाहणे महत्वाचे आहे. उदाहरण म्हणजे अमेरिकेतील येलोस्टोन ज्वालामुखी. हा अगदी कधीही म्हणजे उद्यासुद्धा फुटू शकतो आणि तो फुटला तर अर्धी अमेरिका बेचिराख होईलच पण त्यातून उत्पन्न होणाऱ्या राखेने संपुन मानवजातीचे अस्तित्व धोक्यांत येईल. कोविडचेच उदाहरण पहा. काही कोटी लोक थेट ह्यांच्यामुळे मृत्युमुखी पडले तरी ह्याच्या आर्थिक परिणामांनी आणखीन कोट्यवधी लोक येत्या ३-५ वर्षांत मरणार आहेत. हवामान बदलाने १० दशलक्ष लोक बेहगर होतील आशय प्रकारची आवई उठवली जाते. तथाकथित हवामान बदलाच्या भयाने पाश्चात्य राष्ट्रांनी आपले तेल खनन कमी केले. त्याचा परिणाम म्हणून रशियाची मुजोरी वाढली आणि त्यामुळे युद्ध उध्दभवले. ह्या युद्धांत असंख्य लोक मारले गेले आहेत आणि कोट्यवधी लोक बेघर आधीच झाले आहेत. एका अर्थाने ह्याचे खापर तथाकथित पर्यावरण वादी मंडळींवर फोडायला नको का ? टीप : पर्यावरण रक्षणात आघाडीवर असणारी मंडळी उद लिओनार्दो, आलं गोर इत्यादी मंडळींनी आपले समुद्रकिनाऱ्यावरचे बंगले अजून तरी विकले नाहीत. टीप २: आधी लिहिल्या प्रमाणे पर्यावरणाचे रक्षण आवश्यक आहे आणि आम्ही सर्वानी आपल्या परीने सर्व प्रकारचे कष्ट घेतले पाहिजेत. पण तारतम्य पाहिजे आणि तोडकाच्या भूमिका पसरवणार्यांना संशयास्पद नजरेने पाहणे गरजेचे आहे.

गावचे सांडपाणी नदीत सोडायचे हे ज्याने रुजवले त्या महात्म्याला लाख सलाम. या एकाच विचाराने नद्यांची पूर्ण वाट लागली आहे

इकडे चिंचवडमध्ये पालिकेने काही ठिकाणी पुलांवर वगैरे उंच जाळ्या बसवल्या आहेत तसेच बाजूला निर्माल्य कुंड ठेवले आहेत , अपेक्षा ही की लोकांनी निर्माल्य नदीत टाकू नये पण तरीही काही महाभाग जाळ्याच्या वरुन हवेत उंच फेकून निर्माल्य नदीतच टाकतात ते ही प्लॅस्टीकच्या पिशवीतून.

पुण्यात तर मुळा मुठा नद्यांची गटारे पालिकेने स्वतःच केली आहेत. त्यात भर म्हणून की काय नद्यांचे तळ सिमेंट ने भरुन टाकले आहेत.

सर्व सरकारी अधिकार्‍यांना (आता कामावर असलेले व नव्याने रुजू होणारे) अतिशय विस्तृत व खोलवर असे पर्यावरण विषयक प्रशिक्षण द्यायला हवे. म्हणजे यातल्या किमान दहा टक्के अधिकार्‍यांची जरी मानसिकता बदलली आणि ते पर्यावरणाचा विचार प्राधान्याने करत कामांना परवानगी देवू लागले तर काहीतरी सुधारणा होईल. सर्व लोकप्रतिनिधिनांही असे प्रशिक्षण सातत्याने द्यायला हवे.

सिमेंटचे रस्ते हे वापरायला चांगले असले तरी पर्यावरणासाठी वाईट आहेत. त्यामुळे पाणी मुरणे पूर्ण बंद होते. पण कोणीच हे मुद्दे पुढे आणत नाही

तस पाहिलं तर कोणतीही भूमी ज्यावर इमारती उभ्या आहेत तेवढे क्षेत्रफळ पाणी मुरण्यास अनुपलब्ध असणारं. पण रेन वॉटर हार्वेस्टींग (मराठी शब्द ?) सारख्या उपाययोजनांतुन याची भरपाई किंबहूना अधिकच भरपाई करता येवू शकते. मोठ्या रस्त्याच्या कडेला पाणी मुरण्याकरिता कृत्रिम व कार्यक्षम व्यवस्था तयार केल्या जावू शकतात. बहूधा समृद्धी महामार्गात ही योजना केली आहे.

हे दोन प्रकारे सांगता येईल. पहिले म्हणजे सामान्यज्ञान आणि दुसरे शास्रीय संशोधन. सामान्य ज्ञानानुसार जायचे तर आपण एका कोंबडीचे उदाहरण घेऊ. एक कोंबडी एका माणसाला अन्न म्हणून किती पुरेल? साधारण त्याची दोन वेळची किंवा तीन वेळची भूक एका कोंबडीतून भागू शकेल. आता कोंबडी कापण्याएवढी मोठी होईपर्यंत तिने किती धान्य खाल्ले असेल याचा विचार करू. अंदाजे ९० दिवस पाळल्यावर ती कापली असे मानले व रोज तिला खायला पाव किलो धान्य लागते; असे समजले तर २२.५ किलो धान्य तरी तिने खाल्ले असणार. एवढ्या धान्यावर माणूस किती दिवस भूक भागवू शकेल? निदान १०-१५ दिवस तर सहजच. हीच आकडेमोड जर शेळी, गाय इ. वरच्या स्तरातील प्राण्यांसाठी केली, तर याहून मोठा फरक पडतो. यात जमिनीचा वाढीव वापर, जनावराचा मिथेन, वाहतूक इ. मुळे झालेले अधिक उत्सर्जन धरलेलेच नाही. त्यामुळे तुंम्ही शाकाहार करून फार तापमानवाढ रोखण्यासाठी खूप मदत करत आहात, याचा आनंद मानायला आजिबात हरकत नाही. आकडे ढोबळ आहेत, पण तत्व समजण्यासाठी नक्कीच पुरेसे अचूक आहेत. शास्रीय संशोधन तर यावर खूप झालेलेच आहे. सहज गुगल केले तरी अनेक संदर्भ मिळतील. खालील संदर्भानुसार हरितवायू उत्सर्जनातील २५% हा वाटा केवळ अन्न उत्पादनासाठी जमिनीचा वापर याचा आहे, तर वीज निर्मिती २५%, औद्योगिकरण २१%, वाहतूक १४% इमारती ६% व इतर सर्व १०% आहे. म्हणून हे तापमानवाढीचे सर्वात मोठे कारण आहे. पण अन्न उत्पादन तर आपण थांबवू शकत नाही. म्हणून मग त्यातला मांसाहाराचा परिणाम कसा आहे हे पहावे लागेल. https://globalecoguy.org/the-three-most-important-graphs-in-climate-change-e64d3f4ed76 या दुसर्या संदर्भात मुख्यत्वे औद्योगिक रित्या प्राणी उत्पादन करण्यामुळे कसे हरित वाय़ू उत्सर्जन वाढते व त्याचा तापमानवाढीतील वाटा किती आहे हे सिध्द करण्यात आलेले आहे. बीबीसीच्या लेखानुसार एकून अन्न उत्पादनाचा उत्सर्जनातील वाटा २६%, त्या २६%तील ५८% वाटा हा प्राणिज पदार्थांचा व त्यातील ५०% वाटा हा शेळ्या, मेंढ्या व गाय यांच्या पदार्थांचा आहे. हा लेख आयपीसीसीच्या संशोधनावर आधारित आहे. https://www.bbc.com/news/science-environment-49238749 तिसरा एक संदर्भ सायंटिफिक अमेरिकन या विख्यात मासिकातील आहे. त्यानुसार बीफ खाण्यामुळे चिकन खाण्यापेक्षा १३ पट (टक्के नव्हे) अधिक उत्सर्जन होते, तर बटाटा खाण्यामुळे झालेल्या उत्सर्जनापेक्षा ते ५७ पट अधिक आहे. एका साधारण अमेरिकन माणसाच्या बीफ खाण्यामुळे एक कार १८०० मैल (२९०० किमी) चालवण्याइतके हरितवायू उत्सर्जन होते. https://www.scientificamerican.com/article/the-greenhouse-hamburger/ म्हणून मांसाहार हे तापमानवाढीचे सर्वात मोठे व महत्वाचे कारण आहे, हे वरील संदर्भावरून स्पष्ट झाले आहे.

जरी सामान्य माणसाने त्याच्या त्याच्या व्यक्तिगत पातळीवर पर्यावरण रक्षण व संवर्धनाचा थोडाफार प्रयन्त जरी केला तरी काहीतरी फरक हा नक्कीच पडेल. रामसेतू बंधनातला हा खारीचा वाटा जरी असला तरी तो स्वागतार्ह आहे.

बरोबर आहे. व्यक्तिगत प्रयत्न करत रहायला हवेत. मी एकट्याने केल्याने काय होईल असा विचार न करता प्रयत्न सुरु ठेवायला हवेत. तसेच पर्यावरण विषयक जागरुक असलेल्या लोकांची संख्या वाढत राहिक्यास उद्योगांवरही पर्यावरणपूरक उत्पादने बाजारात आणण्याकरित अप्रत्यक्ष दबाव निर्माण होईल.

ते एकतर झिरो ग्रॅविटी मध्ये आंघोळ करत असतील किंवा पाण्याचे सर्फेस टेन्शन कमी करून आंघोळ करत असतील. तसं असेल तर ५ लिटर पाणी म्हणजे पाण्याचा अपव्यय करतात ते.

मी पण थोडासा सहमत आहे.