अर्थशास्त्रातील किंमत प्रणालीचे (Price system) महत्व सांगणारी ही दोन लेखांची मालिका आहे. पहिल्या भागात किंमत येते कोठून आणि किंमत प्रणालीचे नेमके कार्य काय याची चर्चा केली आहे. दुसऱ्या भागात काही नेमक्या उदाहरणांची चर्चा केली आहे.
वर्षाच्या सुरुवातीला दोनदा भारत आणि म्यानमार यांच्या स्वातंत्र्यपूर्व काळातील संदर्भ आले आणि मी सुद्धा नेमके सॅम डॅलरिम्पलचे Shattered Lands वाचायला घेतलेले होते. Eko या अतिशय सुंदर मलयाळम चित्रपटात त्यातील काही कथानक तत्कालीन बर्मा प्रांतात घडले आहे. तसेच Family Man Season ३ मध्ये मणिपूर येथे राहणाऱ्या काही तामिळ भाषिक लोकांचा उल्लेख आलेला आहे. भारत आणि पाकिस्तान यांची १९४७ साली झालेली फाळणी आणि त्यातून लाखो लोकांची झालेली वाताहत सर्वांना परिचयाची आहे.
डिझाईन इकॉनॉमीची आह्वाने
==============
--राजीव उपाध्ये
चीनच्या अधोगतीची स्वप्ने बघणार्या आणि त्यावरून माझ्याशी कचाकचा भांडणार्या मंदबुद्धी संघोट्या मित्राची मला अधूनमधून आठवण येते. त्याने माझ्याशी भांडण केल्याला आता २-२.५ वर्षे होऊन गेली असतील. मी त्याच्याकडे २-३ वर्षे मागितली होती. प्रत्य्क्षात चीनच्या पिछेहाटीचा कुठेही मागमूस पण दिसत नाहीये. सतत गोलपोस्ट हलवत राहायचं, लोकांची दिशाभूल करत राहायचं हा अशा ’समर्पित’ लोकांचा आवडता उद्योग असतो. आणि मग हे मंदबुद्धी लोक जेव्हा तोंडावर आपटतात तेव्हा "चीन मध्ये जाऊन राहा" असा एकच घोष चालू करतात. [*]
मी कोण? - एक प्रयोग
============
-राजीव उपाध्ये
मला ए०आय० बरोबर वेगवेगळे प्रयोग करायचा छंद लागला आहे, हे आता जगजाहिर आहे. विचारमंथनाबरोबर वेगवेगळ्या शक्यता/बाजूंचा अंदाज घेण्यासाठी ए०आय०चा उपयोग होऊ शकतो. मला हा उपयोग अ त्यंत महत्त्वाचा वाटतो. आता कुणाला या जिलब्या वाटतील तर कुणाला पिपाणी वाटेल, पण ज्यांना कल्पकतेचं अप्रुप वाटते त्यांना हा प्रयोग आवडेल. म्हणूनच करून बघावा.
ए०आय० - एक नवे देवत्व!
============================
- राजीव उपाध्ये
टीप - एक घोषणा करणे आवश्यक आहे - कदाचित हा लेख ए०आय० ला एक प्रॉम्प्ट देऊन लिहीला आहे, असे किरकिर करणार्यांना वाटू शकते. पण हे ए०आय० बरोबर केलेल्या **दीर्घ** विचारमंथनाचे संकलन आहे. त्यामुळे त्यावर माझे संस्कार झालेले आहेत.
निष्काम कर्मयोग: आत्ममुक्तीचा मार्ग की शोषणाचा सुसंस्कृत मुखवटा?
-राजीव उपाध्ये
भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या परंपरेत काही संकल्पना इतक्या तेजस्वी वाटतात की त्या ऐकतानाच मन आपोआप नम्र होतं.
२०२५ च्या दिवाळी अंकासाठी AI ही थीम ठेवावी अशी सूचना पुढे आल्यावर 'टीम दिवाळी अंक' च्या सदस्यांपैकी माझ्यासहित अनेकांच्या हृदयात एक बारीकशी कळ आली होती. त्यामागचे कारणही अर्थातच तसे गंभीर होते!
[ताज्या जिलब्या] एक काल्पनिक प्रयोग
==================
-राजीव उपाध्ये
पदार्थविज्ञानात ’काल्पनिक प्रयोग’ (थॉट एक्सपेरीमेण्ट) ही एक महत्त्वाची कल्पना आहे. म्हणजे प्रत्यक्षात न करता, फक्त कल्पनेत एक परिस्थिती उभी करून तिचे परिणाम तर्काने (logic) समजून घेणे.
उदा० विज्ञानात असे प्रश्न विचारतात:
“जर पृथ्वीवर गुरुत्वाकर्षण अर्धे झाले तर काय होईल?”
हे प्रत्यक्ष करून पाहता येत नाही, पण त्याचे परिणाम तर्काने काढता येतात.
धर्मपालन आणी कायद्याचे पालन या दोन वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत. त्यांची गल्लत होऊ शकते आणि महत्त्व कशाला द्यायचे याबद्दल संभ्रम निर्माण होऊ शकतो. याचा निर्णय करताना ए०आय० ने जितकी स्पष्टता दाखवली आहे, तितकी मानवी विद्वान दाखवतील का ही मला शंका आहे. माझ्यामते कायद्याचे पालन धर्माचरणापेक्षा श्रेष्ठ आहे, ते अधिकार देते, तसेच संरक्षण देते.
- राजीव उपाध्ये
विविध राष्ट्रांच्या संविधानांतील अपेक्षा आणि धर्मांतील अपेक्षा
लेखक - चॅटजीपीटी
प्रस्तावना
