पृथ्वीतलावरचा सर्वात महान प्रवास : ०१ : प्रस्तावना

=====================================================================

पृथ्वीतलावरचा सर्वात महान प्रवास : ०१... ०२... ०३... ०४... ०५... ०६... ०७... ०८... ०९... १०... ११(समाप्त)...

=====================================================================

मनोरंजक प्रवासाचे वर्णन सर्वांनाच आवडते. शिवाय तो प्रवास जर जगातील सर्वात मोठ्या अंतराचा आणि सर्वात मोठ्या काळाचा असला तर त्याचे वर्णन रंजक वाटले नाही तरच आश्चर्य नव्हे काय? आणि मुख्य गंमत म्हणजे तो प्रवास अजूनही चालूच आहे... दोन लाख वर्षे पुरी झाल्यानंतर आणि सगळी पृथ्वी व्यापून टाकल्यानंतरही चालूच आहे! हा प्रवास आहे तुमचा, माझा, आपल्या सर्वांच्या पूर्वजांचा... आणि मानवी आठवणीपूर्वीच्या पूर्वजांचाही.

आपल्या सर्वांनाच कधी न कधी "मी कोण आहे? कुठून आलो? कसा आलो? वगैरे, वगैरे" प्रश्न सतावत असतात. मग त्यांची उत्तरे जो तो आपापल्या परीने धर्म, अध्यात्म, गुरू, वगैरे, वगैरेने शोधायचा प्रयत्न करतो. शास्त्रज्ञ म्हणजे माणसेच ना! त्यांनाही ह्या प्रश्नांनी सतावले नसते तरच नवल! त्यांनी अर्थातच शास्त्रीय पद्धतीने या प्रश्नांची उत्तरे शोधायचा प्रयत्न सुरू केला. शतकापेक्षा अधिक काळ लोटला आहे पण प्रयत्न अजून चालूच आहेत. मात्र आतापर्यंत हाताला जे लागले आहे ते स्तिमित करणारे आहे... मुख्य म्हणजे शास्त्रज्ञांचे हे प्रवासवर्णन केवळ समजूत, अंधश्रद्धा किंवा अंदाजावर अवलंबून नसून शास्त्रीय पुराव्यांवर आधारलेले खणखणीत नाणे आहे. शिवाय जसजसे नवीन पुरावे हाती येत आहेत तसतसे त्यांच्या आधारे हे प्रवासवर्णन बदलून ते अधिक विश्वासू आणि सत्याच्या अधिक जवळ आणण्यास शास्त्रज्ञांची अजिबात ना नाही. आतापर्यंत हाती आलेल्या पुराव्यांत गेल्या एक दोन दशकांत जनुकशास्त्रातील आणि कार्बन डेटिंग तंत्रातील क्रांतिकारी संशोधनाने जी प्रचंड भर घातली आहे ती केवळ अतुलनीय आहे. एका पिढीकडून दुसर्‍या पिढीकडे जाणारी जनुके खोटे बोलू शकत नाहीत तसेच अणूंमधून होणारा किरणोत्सर्ग फसवाफसवी करत नाही! त्यामुळे गेल्या काही दशकांमध्ये मानवाच्या अतिप्राचीन जगप्रवासातील अनेक सत्ये खात्रीलायकरीत्या उघड झाली आहेत. त्यामुळे आता "मी कोण आहे? कुठून आलो? कसा आलो? " या प्रश्नांची अधिकाधिक खात्रीलायक उत्तरे सापडत आहेत. मग काय? चलणार ना या जगातल्या सर्वात महान प्रवासाचे पुनरवलोकन करायला आणि स्वतःच्या मनातील प्रश्नांची शास्त्रीय उत्तरे शोधायला?

आधुनिक मानवाचा प्रवास सुरू झाला साधारण दोन लाख वर्षांपूर्वी. पण हा प्रवास करणार्‍या व्यक्ती या पृथ्वीवरचे सर्वप्रथम प्रवासी होते काय? छे, छे, अजिबात नाही! त्यांच्या काही कोटी वर्षे अगोदर त्यांच्या पूर्वजांनी आपल्या मूळ स्थानावरून अनेक दशसहस्त्र किमी पर्यंत प्रवास केलेला होता. त्यामुळे आपला मुख्य प्रवास जरी दोन लाख वर्षांचा असला तरी त्याची पार्श्वभूमी जाणून घ्यायला आपल्याला अजून बरेच मागे जावे लागेल...

साडेसहा कोटी वर्षांपूर्वी पृथ्वीवरील बरेचसे भूभाग (आशिया, आफ्रिका, युरोप, अमेरिका, इ.) एकमेकाला जोडलेले होते. त्या वेळेस प्लेसियाडापीस (Plesiadapis) या प्रजातीचे प्राणी आताच्या अमेरिकन खंडाच्या भूमीवर अस्तित्वात होते आणि पुढच्या काळात ते आशिया व आफ्रिकाभर पसरले.

आफ्रिकेमध्ये साधारण साडेसहा कोटी वर्षांपूर्वी प्लेसियाडापीसपासून प्रायमेट (Primates) या प्रजातीच्या अनेक प्राण्यांची उत्क्रांती झाली. या प्रजातीत अगदी Madame Berthe's mouse lemur नावाच्या केवळ ३० ग्रॅम वजन असणार्‍या छोट्या प्राण्यापासून ते २०० किलो वजन असणार्‍या गोरीलासारख्या मोठ्या प्राण्यापर्यंत अनेक प्राण्यांची गणना होते.

ही आहेत आता सद्या आस्तिवात असलेल्या काही आधुनिक प्रायमेट प्राण्यांची चित्रे (जालावरून साभार)...

वरील प्राण्यांबरोबरच प्रायमेट प्रजातीत एक खास शाखा विकसित झाली. या शाखेतल्या मूळ पूर्वज प्राण्यांतून ८० लाख पूर्वी प्रथम गोरीला आणि ५० लाख वर्षांपूर्वी चिंपँझी वेगळे झाले... आणि त्या कालावधित मध्येच सुमारे ७० लाख वर्षांपूर्वी अलग झालेल्या एका शाखेपासून आदिमानव व मानव प्रजाती उत्क्रांत झाल्या. थोडक्यात म्हणजे "माकडापासून मानव उत्क्रांत झाला नाही" तर “आदिमानव, मानव आणि महामाकडे या प्रजाती एकाच पूर्वजापासून उत्क्रांत झाल्या आहेत." त्यामुळे आधुनिक मानवाच्या सर्वात जवळची प्राणीशाखा असलेल्या चिंपँझी आणि मानवाच्या जनुकांत ९८.४% साम्य आहे असे सांगितले तर आश्चर्य वाटायला नको, नाही का?! किंवा वेगळ्या प्रकारे म्हणायचे तर चिंपँझी आणि माणसात जे प्रचंड फरक आहेत ते ७० लाख वर्षांच्या कालावधीत स्वतंत्रपणे विकसित झालेल्या फक्त १.६% जनुकीय सामग्रीत साठवलेले आहेत!

अतीअतीप्राचीन प्रायमेट प्रजातीपासून उत्क्रांत होत आता अस्तित्वात असलेले मानवाच्या जवळपास येणारे प्राणी, आदिमानव आणि आधुनिक मानव कसे उत्क्रांत झाले हे दाखविणारा आराखडा (जालावरून साभार)...

असो, सुरुवातीलाच जनुकशास्त्राच्या गुंतागुंतीत जास्त न घुसता (पुढच्या भागांत योग्य ठिकाणी ते विस्ताराने येणे जास्त योग्य होईल) सर्वांना अधिक रोचक वाटेल अश्या भागाकडे वळूया.

ज्यांचे आणि आपले पूर्वज एक होते हे शास्त्रीय पुराव्याने सिद्ध झालेल्या आदिमानवांची (आपल्या दूरच्या नातेवाईकांची) थोडी खबरबात घेतल्याशिवाय ह्या प्रवासाची पूर्वतयारी अपूर्ण राहील. ही आहे त्यांची तोंडओळख...

३५ लाख वर्षांपूर्वी: Australopithecus afarense : हे आदिमानव दोन पायांवर उभे राहू आणि चालू शकत होते. मात्र ते फक्त आफिकेतच राहिले आणि मुख्यतः: झाडांवर वस्ती करत असत.

२० लाख वर्षांपूर्वी: Paranthropus boisel: हे आदिमानवही आफ्रिका सोडून बाहेर फिरायला गेले नाही. यांचे दात सद्याच्या मानवाच्या दातांपेक्षा चारपट मोठे होते आणि चावायला कठीण असणार्‍या वनस्पती खाण्यासाठी त्यांचा उपयोग होत असे.

२० लाख वर्षांपूर्वी: Homo habilis: हे आधुनिक मानवाचे (म्हणजे आपले) बहुतेक सर्वात पहिले पूर्वज असावेत. यांच्यामध्ये हुशार असल्याची लक्षणे होती. हे हत्यारे बनवणारे पहिले आदिमानव होत. यांनी आपल्या आहारात प्राण्यांच्या मांसाचा प्रथम उपयोग सुरू केला. मात्र प्राण्याची शिकार करण्याची पात्रता त्यांच्यात नव्हती व हे मांस मृत प्राण्यांपासून मिळालेले (इतर प्राण्यांनी केलेल्या शिकारीतून अथवा मेलेल्या प्राण्याचे) असे. हे आदिमानवही आफ्रिका सोडून बाहेर फिरायला गेले नाही.

१५ लाख वर्षांपूर्वी: Homo ergaster: यांचा मेंदू पूर्वीच्या आदिमानवांपेक्षा बराच मोठा होता. ह्यांची हत्यारे अधिक सुधारलेली होती आणि ते कसबी शिकारी होते. हे आपले पूर्वज असण्याची बरीच शक्यता आहे. हे आदिमानव प्रवासी होते. ते आशियात पसरले आणि त्यांना तेथे Homo erectus या शास्त्रीय नावाने ओळखले जाते.

५ लाख वर्षांपूर्वी: Homo heidelbergensis: हे आदिमानवही भटके होते आणि ५ लाख वर्षांपूर्वी ते युरोपमध्ये पसरले होते. त्यांचे हत्यारे बनवण्याचे व शिकारीचे कसब वाखाणण्याजोगे होते. हे आपले पूर्वज नक्की नाही पण नियांडरथाल (Neanderthal) या आदिमानवाचे हे पूर्वज असावे.

२ लाख वर्षांपूर्वी: Homo neanderthalensis: २ लाख ते ३०,००० वर्षांपूर्वीपर्यंत म्हणजेच शेवटच्या हिमयुगापर्यंत हे आदिमानव युरोपचे सर्वेसर्वा होते. मात्र हिमयुगाच्या शेवटाला उष्ण होत गेलेल्या वातावरणामुळे आधुनिक मानवाने युरोपमध्ये शिरकाव करायला सुरुवात केली आणि ३०,००० वर्षांपूर्वीपर्यंत हे आदिमानव जगातून नष्ट झाले. मात्र हे आधुनिक मानवाच्या काळात आस्तित्वात असलेले आदिमानव नक्की कोणत्या कारणाने नष्ट झाले हे खात्रीलायक रित्या अजून माहिती झालेले नाही.

अश्या या पार्श्वभूमीवर साधारण दोन लाख वर्षांपूर्वी पूर्वोत्तर आफ्रिकेच्या (आताच्या इथिओपिया-केनिया-तांझानिया या भागात) एका Homo Sapiens या प्राण्याच्या जमातीची निर्मिती झाली… हाच तो आधुनिक मानव. इतर सर्व Homo प्रजाती काळाच्या ओघात नामशेष होऊन गेल्या आहेत. या आपल्या शेवटी उरलेल्या एकुलत्या एका प्राणीजमातीचे (species) शास्त्रीय नाव आहे Homo sapiens sapiens.

आजच्या घडीचे सर्व मानव या एकाच Homo sapiens sapiens जमातीचे सभासद आहेत... मग ते कोणत्याही रंगाचे, बांध्याचे अथवा देशाचे रहिवासी असले तरीही.

हा Homo sapiens sapiens सुधारलेला, मोठ्या मेंदूमुळे हुशार, हत्यारे बनवण्यात वाकबगार, कुशल शिकारी आणि भटका प्राणी निघाला. पुढच्या भागापासून आपण त्याच्या भटकंतीच्या सुरस कथांची वर्णने वाचत त्याच्याबरोबर कल्पनेच्या भरार्‍या घेत भटकूया आणि त्याचबरोबरच "मी कोण आहे? कुठून आलो? कसा आलो? वगैरे, वगैरे" या प्रश्नांची उत्तरे शोधायचा प्रयत्न करूया.

मग काय, वाट कसली बघताय? करा सुरू प्रवासाची तयारी ! काय समजलात? हा चांगला दोन लाख वर्षांच्या मुदतीचा "पृथ्वीतलावरचा सर्वात महान प्रवास" आहे, राजे !

(क्रमशः )

=====================================================================

महत्वाचे दुवे

१. https://en.wikipedia.org/wiki/Homo_sapiens
२. https://genographic.nationalgeographic.com/
३. https://www.smithsonianmag.com/
४. https://en.wikipedia.org/wiki/Human_migration
५. https://www.bradshawfoundation.com/

=====================================================================

पृथ्वीतलावरचा सर्वात महान प्रवास : ०१... ०२... ०३... ०४... ०५... ०६... ०७... ०८... ०९... १०... ११(समाप्त)...

=====================================================================