प्राचीन वैदिक भूगोल व शहरे

दिल्याबद्दल धन्यवाद..

वैदिक भूगोल व शहरे हा आपला अभ्यासपूर्ण लेख आपला व्यासंग दर्शवितो.
आपण ज्या ग्रंथाचा उल्लेख संदर्भादाखल केलेला आहे, त्यातील कांही माझ्याही वाचनात आलेले आहेत.
परंतु मी ज्योतिष शास्त्राचा अभ्यासक असल्याने माझा वाचनाचा दृष्टिकोन जरा निराळा होता.
या ग्रंथांचा भौगोलिकदृष्ट्या आपण घेतलेला मगोवा प्रशंसनीय आहे. विशेषतः कांही स्थळांचे
दिलेले अक्षांश-रेखांशात्मक संदर्भ मोलाचे आहेत. या विषयावर आपले आणखीही लेखन वाचायला
निश्चित आवडेल.

हे जरी समजा खरे आहे असं मानलं तरी आत्ता ह्या ज्ञानाचा नक्की कसा आणि कोणता उपयोग करायचा? त्याने काय साध्य होणार?

बरं पृथ्वी हेच एक जंबुद्वीप आहे असं समजलं तर उर्वरीत (प्लक्ष, शाल्मल, कुश ,क्रौञ्च, शाक, पुष्कर) ही द्वीपे मग कुठे आहेत? जांभळ्या रंगाचे सोने कधी कोणी पहिले आहे का? पाहिले असल्यास ते सोनंच आहे, आणि सर्वोत्तम दर्जाचंच आहे असं कशावरून म्हणणार?

संशोधक जर उर्वरीत सहा द्वीपांचा शोध घेण्यात चुकतात, तर आपण का नाही शोध घेतलात? जी गोष्ट / वस्तु कुणालाच कोणत्याच साधनांनिशी दिसत किंवा जाणवत नाही ती खरी कशी मानायची? तसा अट्टाहास का? त्याने काय साध्य होणार?

लेख औत्सुक्यपूर्ण आहे. फक्त भाषा जरा समजेल अशी ठेवा.
दृष्टीगम्य वगैरे शब्दांनी भंजाळून गेलो होतो.

ईश महोदय,

आपला उपक्रम स्तुत्य आहे आणि आपला अभ्यास दांडगा! एक विनंती आहे. उपरोल्लेखित निबंधामध्ये बर्‍याच अंशी संदर्भ स्पष्ट झालेले दिसत नाहीत. केवळ

पुराणे व ज्योतिष ग्रंथांनुसार

असं लिहून कसं चालेल? १८ पुराणे आणि अनेकानेक ज्योतिष ग्रंथांमध्ये संदर्भ कसे हुडकावेत? सदर बाबतीत विष्णु पुराणासह इतर पुराणांत आणि रामायण-महाभारत महाकाव्यात काही वेगळे संदर्भ उपलब्ध होत असल्यास त्यांची संगती कशी मांडावी?

पुन्हा मेरु पर्वत म्हणजे पृथ्विचा अक्ष असल्यास भारतवर्षादि निरनिराळी वर्ष (तुमच्या मते देश) कसे निश्चित झाले? तो संदर्भही त्याच्या कारणमीमांसेसह उपलब्ध झाल्यास विषय अधिक स्पष्ट होण्यास हातभार लागेल. जम्बुनद म्हणजे जांभळ्या रंगाचे सोने(?) अधिक स्पष्ट व्हावे अशी इच्छा.

एकूण अधिक उत्तम प्रकारे सदर निबंध अद्ययावत करता आल्यास उपयुक्त होईल.

पुलेशु

वाह छान माहीती आहे. पूर्वीपासून जगाचा नकाशा कायम बदलत आले आहेत. पूर्वी एकमेकांना जोडलेले खंड आतापर्यंत एकमेकांपासून दूर दूर गेले आहेत. त्यामुळे पुराणांमधील वर्णने आणि सद्यःस्थिती यांच्यात तफावत यायची फार शक्यता आहे असे वाटते.

चांगली माहिती संकलित केली आहे.

आज उपलब्ब्ध असलेल्या पुराणांचे पुनर्लेखन जरी गुप्तकाळातील असले तरी परंपरेने आलेले पुराणांमधले कित्येक संदर्भ हे वेदपूर्वकालापासूनचे आहेत असे मानले जाते. त्यातून अनेक इतिहासाचे संदर्भ मिळतात. कल्पना, इतिहास, चमत्कृती यांचे अनोखे संगम असलेले साहित्य म्हणजे भारतीय पुराणे. कित्येकदा त्यातला धुसर असलेला भेद लक्षात न आल्याने, त्यांच्यावर काल्पनिक असा शिक्का मारला जातो. कथा काल्पनिक असु शकतात त्यात असलेला संदर्भ कदाचित बहुमुल्य असु शकतो हे अनेक जण लक्षात घेत नाहीत. वादाची सुरवात तिथे होते. सारासार विचाराने आकलन केल्यास अनेक गोष्टी समजतात हे नक्की.

चांगला उपक्रम आहे. चालू राहू द्या !!

पृथ्वी त्रिकोणी असल्याने शीर्षकातील "भूगोल" हा शब्द खटकला. सुधारणा करावी.

जम्बुनद् हा एका जांभळट रंगाचा सुवर्णाचा प्रकार आहे. हे सगळ्यात उच्च दर्जाचे सुवर्ण आहे , जे ह्या पृथ्वी वरच उपलब्ध होते.(अजुन ही असेल) .

व्वा! व्वा! आपट्यांच्या सुरस कथामालिकेतील आणखी एक पुष्प. आवडले.

छान संकलन केले आहेत आणि उत्तम शब्दात आमच्यापर्यंत पोचवले आहेत.

लेखन थोडे आटोपते घेतल्यासारखे वाटले. ह्याविषयावर अजुन वाचायला आवडेल.

.

अभ्यास पूर्ण ऊत्तम लेख.

कालगणना , युगांची संकल्पना , ज्योतिष , पृथ्वीची निर्मीती , आकाशगंगेची निर्मीती , ह्या सगळ्यावर भाष्य करणारी भारतीय संस्कृती खरच थोर ! आज त्यामधील काही दुवे संदर्भ हीन , शासत्राधार नसलेले वाटतील ,पण त्या वर भाष्य आहे हे मला खूप मोलाचे वाट्ते.
इश साहेबाना प्रणाम ....

पुराणात स्पष्ट उल्लेख आहे, की जम्बु द्वीप लवणसागराने वेढलेले आहे. इतर द्वीपांभोवती असलेले सागर वेगळ्या द्रव्याचे आहेत.

हे सागर कुठच्या द्रव्यांचे आहेत हे सांगाल का?

लाखो वर्षात समुद्र व इतर भूरचनेत वारंवार बदल झाल्यामुळे, वरील शहरे अचूक हुडकून काढणे अशक्यप्राय बनले आहे.

तुम्ही दिलेल्या संदर्भातले उल्लेख किती जुने आहेत? शहरंच्या शहरं हरवेपर्यंत त्यात बदल कसा झाला नाही?

वेगवेगळ्या डायमेन्शन, न सापडणारी शहरं मानण्यापेक्षा ते काल्पनिक स्थळांचं वर्णन असू शकेल का?

वाचतोय.

-दिलीप बिरुटे

चांगला लेख. वाचतोय. अजून येउद्या.
(आणि नकाशा इथे डकवता आला तर पहा प्लिज).

छान माहिती.

लेखकाने प्राचीन ग्रंथांमधील माहितीवर प्रकाश टाकण्याचा स्तुत्य उपक्रम हाती घेतलेला आहे. त्याबद्दल अभिनंदन आणि आभार.

लेखकाच्या मतांशी मी बरेचवेळा सहमत नाही. परंतु तरीही त्यांचे लेखन स्वागत करावे असेच आहे. लेखकाचे इंटरप्रिटेशन पटत नसेल तर ते बाजूला ठेऊनही काही नवीन माहिती मिळते, आपल्या प्राचीन ग्रंथांमध्ये असे असे म्हटले होते हे समजते, हे ध्यानात घेऊन या लेखनाची दखल घेतली जावी.

(अंधश्रद्धांना खतपाणी घालणारे लेखन असे समजून, कदाचित,) काही सदस्य तिरकस, टोमणेवजा प्रतिसाद देत आहेत. लेखकाने त्याकडे लक्ष न देता आपले लेखन करत रहावे ही विनंती. व्यक्तिशः मला या लेखकाच्या लेखनात बरीच नवीन माहिती मिळाल्याचा आनंद मिळतो. आपापले इंटरप्रिटेशन करायला प्रत्येकजण स्वतंत्र आहे.

नविन माहिती समजली, असेच लिहत रहा...

हे सगळ थोतांड आहे असे म्हणणार्या लोकांकडे लक्ष देऊ नका.
मध्यंतरी अमेरिकेत SG-1 नावाच्या बर्याच डॉक्युमेंटरीज आल्या होत्या. त्यात परग्रहावरील लोक, प्राचीन संस्क्रुती ई. बर्याच गोष्टिंचा ऊहापोह करण्यात आला होता. पण मग हळूहळू त्या डॉक्युमेंटरीज दाबून टाकण्यात आल्या.
खूप दूर च्या ग्रहांवर क्षणार्धात कस पोहोचता येत (जे आपल्याकडील योग्यांनी आधीच सांगून ठेवलय) त्याच प्रात्यक्षिक देखील करून दाखवल आहे. प्राचीन काळी शोध लावलेल्या एका तबकडी च्या आकाराच्या रिंगेतून आत शिरल की दुसर्या ग्रहावर निघता येत. अमेरिकेला हे सगळे फायदे फक्त त्यांच्या साठी हवे असल्याने त्यांनी ही माहिती दडपून टाकलेली आहे. भारताला आत्ता गरज आहे ती इस्रो सारखे खर्चिक प्रकल्प बंद करून आपल्या वेदग्रंथांचा खूप गम्भिर्याने अभ्यास करण्याची.
आपल्या कडेच सगळ आधूनिक विज्ञान आहे .. पण आपण करंटे ते नासाचे अनूकरण करण्यासाठी पाण्यासारखा पैसा बरबाद करतोय. मला सांगा की त्या इस्रो मध्ये जितका पैसा ओतलाय त्यात वैदिक ग्रंथांचा अभ्यास करण्यासाठी कितीतरी शाळा महाविद्यालये यांना अनुदाने देता आली असती.

सायन्स फिक्शन मालिका आहे हे सांगणे म्हणजेच अमेरिकन सरकारची दडपून टाकण्याची खेळी होय!!!!
ठो!!
:)
कित्ती खेळकर आहे अमेरिकन सरकार!!!
(खुद का माथा पटककर बातां: अगर अमेरिकन सरकार को दडपना होना तो मालिकाच टीव्हीपर कायकू दिखाना?)

आजकाल मिपावर सॉल्लिड उहापोह होतोय ना! आणि कोणत्याही धाग्यावर, कथेवर, रामायणावर!!
जिवंतपणाचं लक्षणच जणू!! ;)

वेगळे लेखन वाचून चांगले वाटले.
(इतिहास पाहतांना वेगळ्या गोष्टी समोर येतात. काही संप्रदायांमध्ये एका विशिष्ट घटनेआधी काहीच अस्तित्त्वात नव्हते असे मानल्यामुळे काही वेळा चमत्कारिक परिस्थिती होते. माझ्या वडिलांनाही या अभ्यासाचा छंद होता. पण त्यांच्या अभ्यासावर समाजाकडूनच कडक टिका आणि नियंत्रण आले. मजहब इमानपेक्षा वेगळे काही बोलतो म्हणून नातेवाईक आणि मित्रांकडूनही त्रास भ्जोगावा लागला हे सत्य आहे. हे सगळे माझ्या डोळळ्यासमोर घडले आहे.)
वर आलेले काही प्रतिसाद माझ्या वडिलांना त्रास देणार्‍यांच्या सारकेच आहेत. त्यांना वेगळे काही सहन होत नाही. खुदा त्यांना चांगली बुद्धी दे.
वेगळे विचार मांडायला त्रास सहन करावाच लागतो. पण माझ्यात तरी माझ्या वडिलांसारखे आयुष्य जगण्याची हिम्मत नाही. म्हणून खुदाच्या क्रुपेने फक्त तुमच्या लेखनाची पढाई आहे.

लेख रोचक आहे. मते पटली किंवा न पटली तरी हे मांडायला माझी काहीच हरकत नाही. किंबहुना सर्व इतिहास अभ्यासकांनी लेखाचे स्वागत केले पाहिजे असे वाटते.

उत्सुकता म्हणून सूर्यसिध्दान्त असा शोध विकीवर घेतला असता. अजून काही मनोरंजक माहिती सापडली. हा ग्रंथ स्वतः सूर्याने दिला असे एक पौराणिक मत आढळते. तर आधुनिक मतानुसार सूर्यसिध्दान्त याचा लेखक माहिती नाही. किंवा लेखक कोण याविषयी मतभिन्नता आढळते असे म्हणता येईल. या ग्रंथाचा काळ इ.स पूर्व ६०० असावा असे मानले जाते. किंवा कदाचित त्या आधीचाही असेल. म्हणून या ग्रंथावर, 'ग्रीक किंवा मेसापोटामिया येथील तत्त्वज्ञांची भारतीय प्रत' असा आक्षेप घेतला जाऊ शकत नाही, असे मानणारा एक मतप्रवाह आहे. इस.पूर्व तिसर्‍या शतकातील बौद्ध ग्रंथात याचे उल्लेख आहेत. पैतमाह सिद्धांत, पौलिश सिद्धांत आणि रोमक सिंद्धांत या ग्रंथात याचा उल्लेख आहे. तसेच वराह मिहीर आणि आर्यभट्ट यांच्या लेखनात या ग्रंथाचे संदर्भ आढळतात.

एका वर्षात पृथ्वीच्या भ्रमणाला लागणारा काळ, याची अचूक माहिती या ग्रंथात नोंदवलेली आहे, ती ३६५.२५६३६२७ दिवस अशी आहे. ही माहिती आजच्या मान्यतेनुसार जवळपास अचूक आहे.

या ग्रंथात ग्रहगोल आणि त्यांचे आकार यावर माहिती आहे.

ग्रहांचे आकारमान -
शुक्र - सूर्यसिध्दान्तानुसार शुक्राचा आकार ३००८ मैल आहे. (विकीवर सूर्यसिध्दान्तातील एकक दिलेले नाही. पण ते बहुदा योजने असावे.) आधुनिक खगोलशास्त्राची सद्य मान्यता म्हणते की शुक्राचा आकार ३०३२ मैल आहे.

शनी - त्याचप्रमाणे सूर्यसिध्दान्तानुसार शनीचा आकार ७३८८२ मैल आहे. आधुनिक खगोलशास्त्राची सद्य मान्यता म्हणते की ७४५८० मैल आहे. म्हणजे फक्त सुमारे १ टक्क्याचा फरक यात दिसला आहे.

तसेच सूर्यसिध्दान्तातच साईन व कॉस यांचे संदर्भ किंवा मूळ दिसून येते. ग्रहणे आणि त्याची कारणे याचा उहापोहही या ग्रंथात आहे.

एकुणच सुर्यसिद्धांत हा ग्रंथ रोचक आहे. या ग्रंथाचा आवाका वैश्विक मिती या संदर्भात आहे/असावा. त्यामुळे त्यातील संदर्भ गंभीरतेने अभ्यासण्यास हरकत नसावी. सुर्यसिद्धांत या ग्रंथात कपोलकल्पित गोष्टी नाहीत असे मला वाटले. अजून अभ्यास व्हायला हवा. खरे तर अनेक पाश्चात्य विद्यापीठात हा ग्रंथ अभ्यासला जातो आहे, असे जालावर दिसून आले.
या ग्रंथाचे इंग्रजी भाषांतर बर्जेस (Burgess ) या अभ्यासकाने Surya-Siddhanta; a text-book of Hindu astronomy या नावाने इ.स. १८५८ मध्ये केले. अभ्यासूंना हे भाषांतर प्रमुख ग्रंथालयात उपलब्ध आहे असेही दिसते.

आशा आहे या माहितीचा उपयोग होईल.