उसगावकर भारतात आले की चाकलेटं वाटत का सुटतात ते काही समजत नाही. जो दिसेल त्याला "हे तिकडच चाकलेट आहे बरका" असे म्हणुन दोन तरी चाकलेटं हातावर टेकवतात. आणि भारतातुन जाताना चाकलेटांच्या वजनाच्या एवढ्या चितळ्यांच्या बाकरवड्या घेउन जातात. त्या बाकरवड्या परत गेल्यावर उसगावात जो दिसेल त्याला वाटतात का? ते माहित नाही. पैजारबुवा,

ड्युटी फ्री बॉटल आणणाराच खरा मित्र :)

ओळखीच्यांतली एक जुनी गोष्ट. मुलगी-जावई दोनेक वर्षांनी सुट्टीवर आले. घरात आल्याआल्या स्टुल घेऊन माळ्यावर शोधाशोध सुरू केली. अर्धा पाऊण तासांनी वरून एक पितळी पिचकारी मिळाली तेव्हा एकदा त्यांचा जीव भांड्यात पडला. "अग आई याला तिकडे चांगली किंमत येतेय, नेणारेय."

शिरिष जेव्हा न्यु जर्सीहून येतो तेव्हा ढीगभर स्नीकर्स घेऊन येतो.तिकडे कामाला जाताना हल्ली खाकी चड्डी घालून जातात असे ऐकले आहे.न्यु जर्सीत 'अगदी भारतात असल्यासारखे वाटते' हे मात्र आवर्जून म्हणातो.ग्रीन कार्ड मिळाल्यापासून मात्र त्याला अमेरिकेचा 'कंटाळा' आला आहे.येथे आल्यावर पहिले काही दिवस वडापाव्,कोथिंबीर वडी,दुधी हलवा,मामलेदारची ती जगप्रसिद्ध मिसळ खाण्यात जातो.मग पुढचे काही दिवस अमेरिकेला,तेथील समाज्जीवनाला नावे ठेवणे...जायची वेळ आली की मात्र नूर पालटतो.

अमेरिका जाउंदेत पण पासपोर्ट पण काढलेला नसताना, ८०च्या दशकाच्या भागात जेंव्हा काही एन आर आयज् चा मी लांबूनच (कारण घरातले, नात्यातले कोणीच नव्हते) जो अनुभव घेतला, तो डोक्यात जाणारा होता. तो काळ असा होता की अमेरीकेत जाणारे (म्हणजे मराठी माणसास माहीत असलेले) बहुतांशी आय आय टी आणि काही इतर विद्यालयातले उच्चशिक्षणासाठी गेलेलेच असत. मी देखील (आय आय टी नाही पण) ९०च्या सुरवातीस उच्चशिक्षणासाठी आलो. त्यावेळेस बॉस्टनला जाणार म्हणजे लोकं अरे माझा भाचा ह्युस्टनला जातो, मदत होईल असे म्हणत. किती हजार मैल आहेत ते देखील त्यांना कळायचे नाही! अशातच एका एनआरआयच्या वडीलांनी मला अमेरीकेसंदर्भातला क्रॅशकोर्स (अजून कुठे? पुण्यातच!) देताना, "इंडीया कशी थर्ड वर्ल्ड कंट्री" आहे हे सांगितल्याने एकूणच प्रकरण डोक्यात गेले होते. एका ओळखीच्या मुलाला, तो देखील अमेरीकेत जाणार होता आणि मी देखील म्हणून घरी (मुंबईत) फोन केला. तेंव्हा घरातून. "आमचा मुलगा अमेरीकेला जाणार असल्याने बिझी आहे." असे उत्तर मिळाले. त्याव्र मी म्हणले "मी पण उद्या चाललो आहे". तात्काळ, "हो का? अरे वा! कुठे, कधी?" म्हणलं, "राहूंदेत, तुम्ही बिझी असाल" आणि फोन ठेवला! असो. गवि एन आर आय चा भारतातील अनुभव विचारत आहेत. पण हे अजून एक पुढचे... सुरवातीस युनिव्हर्सिटीत आणि कधी कधी इतरत्र देखील मला काही भारतीय भेटले, जे मला अमेरी़केतच भेटून, "मी (म्हणजे ते) कसे अमेरीकेत राहात आहेत" हे स्टाईल मधे दाखवायचे! तेंव्हा भारतातील भारतीयांनो असे कोणी एनआरआय भेटले तर वाईट वाटून घेऊ नका! ;) सुरवातीची १-२ वर्षे मी घरात नियमितच पण अगदी नातेवाईकांना - मित्रांना देखील पत्रे लिहायचो. इमेल्स नव्हत्या! आणि फोन खूपच महाग होते. तरी देखील १-२ मिनिटांचा करायचो! परवडत नसले तरी घरी दर आठवड्याला फोन करायचोच. (तो देखील शेजारी, कारण घरी फोन नव्हता. म्हणून वेळ ठरवून!) त्यामुळे जेंव्हा पहील्यांदा दिड वर्षांनी भारतात गेलो, तेंव्हा कुठलीच गॅप दोन्ही बाजूंनी वाटली नाही. जेंव्हा डॉट कॉम आणि एचवन चे पेव फुटले तेंव्हा हा प्रकार बराच कमी होऊ लागला. कारणे अनेक आहेत. अमेरीका (चांगले/वाईत दोन्ही अर्थांनी) काय आहे हे घरोघरी कळू लागले आणि त्यातील अप्रूप गेले. आता काही गविंच्या काही प्रश्नांची व्यक्तीगत उत्तरे: -ते तिकडे मजा करत आहेत आणि आपण इकडे देशाची अन घराची जबाबदारी घेत आहोत असा भारतातल्या नातेवाईकांचा /मित्रांचा अ‍ॅटिट्यूड भासतो का? नाही -मत्सर हेवा दिसतो का? नाही -भारतात आता आर्थिक चित्र बदललं आहे त्याने काही फरक पडला आहे का? अप्रूप कमी झालंय का? वर म्हणल्याप्रमाणे नक्कीच कमी झाले आहे जे चांगले आहे. पण म्हणून (अमेरीका/एन आर आय ना) तुच्छ लेखणे जर होत असेल ते योग्य नाही. -इम्पोर्टेड चॉकलेट्स, खेळणी, गिफ्ट्स यांसाठी लोक आवर्जून भेटतात का? परदेशी मित्राकडून, अंकल-आंटींकडून गिफ्ट मिळणे ही इच्छा भेटीचा एक मुख्य भाग असतो का? नसतो. -तिकडच्या श्रीमंतीचं प्रदर्शन इकडे केलं जातं का? हल्ली भारतातील श्रीमंतीचेच जास्त प्रदर्शन होत असेल. ;) (हा व्यक्तिगत अनुभव नाही!) -तिकडची समृद्धता इथल्या भाऊबंदांना कळावी अशी (स्वाभाविक?!) इच्छा असते का? ती दाखवण्यासाठी ताण घेऊन भेटवस्तू आणल्या जातात का? भेटवस्तू आणल्या गेल्या तरी त्या प्रेमापोटी होतात. कुठल्याही ताणाने अथवा शो ऑफ ने होत नाहीत. -भेटवस्तू न आणल्यास नाराजी दिसते का भारतात? अजिबात नाही. किंबहूना भेट देयचीच असेल तर अनेकदा सरळ रुपयात कॅश पण दिली तर सोयीचे जाते. -नातेवाईक स्थळ यादृष्टीने किंवा तिकडे सेटल होण्यासाठी मार्गदर्शन, मदत अशा कार॑णांनी मागे लागतात का? ते तेवढ्यासाठीच तुम्हाला भेटताहेत अशी भावना येते का? त्यांना मदत करायला आवडतं का? कधी कधी होते. त्यात गैर काहीच नसते. योग्य माहिती असल्यास देतो. -चुटपुट लागल्याने नकोच ती भारतभेट असं वाटतं का? अजिबात नाही. भारतभेट झाली नाही तर चुटपूट लागते. -परदेशात सेटल झाल्यावर अनेक वर्षांनी प्रथम मुलं आणि मग जनरली पत्नी भारतात आठवडाभरही यायला साफ नकार देते अन एकटा पुरुषमाणूस येऊन झेंडावंदन (फॉर्मॅलिटीज) करुन जातो असं उगीचच मला तरी वाटत आलेलं आहे. हे कॉमन आहे का? सुदैवाने असे कधीच घडत नाही. कधी कधी एकत्र जाता येत नाही. पण जेंव्हा जातो (अगदी एकटे गेलो तरी) तेंव्हा आम्ही दोन्ही घरात आणि दोन्हीकडच्या नातेवाईकांबरोबर पण वेळ घालवतो. पण सगळ्यांना जायला आवडते. इथे घरात (आणि घराबाहेर देखील आमच्याशी) लेक (स्वतःच्या चॉईसनेच) शुद्ध मराठीतच बोलते. तसे ती जेंव्हा भारतात बोलायला लागते आणि लोकं म्हणायला लागतात, "अरे वा मराठी येते?", "किती छान बोलते मराठी" वगैरे वगैरे, तेंव्हा तिला जरा annoying होते. बाकी पाहुणा नाही, तर भारत-अमेरीका ही दोन्ही माझीच घरे आहेत असाच चांगल्या अर्थाने अ‍ॅटीट्यूड असतो. तात्पर्यः डोक्यात जाणारे अनुभव हे एन आर आय चे नसतात तर त्यामागील वृत्तीचे असतात. ते कधी कधी परदेशस्थ भारतीयाचे असतील,कधी कधी देशाचा उंबरठा न ओलांडणार्‍या त्याच्या घरच्यांचे असतील, तर या उलट एन आर आय जास्त जाणिवेने यथाशक्ती जास्त करत असतील. अनेकांच्या बायका भारतात राहून देखील सासुसासर्‍या़ंकडे पहात नसतील तर भारतात राहून सगळे पुरूष देखील सासुरवाडीच्या लोकांशी संबंध ठेवून असतील अशातला भाग नसतो... तेच मुलांच्या बाबतीत. आमच्या मुलीस (आणि अशी अनेक मुले आहेत) तिच्या मातृभाषेत बोलायला येत असेल आणि समोर गोर्‍या मैत्रिणी असल्या तरी आईवडीलांशी मराठीत बोलणे साहजीक होत असेल अथवा शाळेत अगदी पालकाची भाजी-भात नेण्यास पण लाज वाटत नसेल. पण भारतात राहूनही मुलांना याच गोष्टींची लाज वाटत असू शकेल... म्हणून म्हणतो एन आर आय म्हणून नाही तर कुठल्यातरी पद्धतीचा न्यूनगंड (भले तो अहंगंड म्हणून वरकरणी दिसला तरी) हा या सगळ्याच्या मागे असतो. अमेरीकेतून आलेल्या एखाद्या भारतीय माणसाकडून दिसला की तो ठळकपणे जाणवतो इतकेच.

@विकास +१०० एन आर आय पेक्षा आर एन आय ( रेसिडेंट नॉन इंडियन्स) जास्त डोक्यात जातात. माझे बरेचसे एन आर आय मित्र आजही जमिनीवर पाय ठेवून आहेत. घरी आल्यावर सरळ आमटी भात खायला सुद्धा अनमान करीत नाहीत. किंवा उगाच I am doing well ची शेखी हि मिरवत नाहीत. अर्थात सगळेच तसे नाहीत. एका मित्राच्या बायकोने मुलाचा पार्श्वभाग धुण्यासाठी बिस्लेरीचा वापर केला वर इन्फेक्शन कसे परवडत नाही हेही सांगितले ते डोक्यात गेले. हा मित्र माझ्याकडे बघून हताशपणे हसला.

@ विकास मस्त पूर्वग्रहविरहित समतोल प्रतिसाद ! अजून थोडे काही... दोन दशकांपेक्षा जास्त वेळ एनाराय असलो तरी एक पाय सतत (दर दोनचार महिन्यांनी) भारतात असल्याने नातेवाईक, मित्र अथवा जवळच्या ओळखीच्या मंडळींचे सुरुवातीची तीन-चार वर्षांतले परदेशाबद्दलचे कुतुहल सोडले तर तसा काही खास फरक वाटला नाही. इलेक्ट्रॉनिक्स, सिंथेटिक कापड आणि चॉकलेटे याबाबतीत १९९० पर्यंत भारत आणि परदेशांत फार मोठा फरक होता त्यामुळे त्यांच्याबद्दल सर्व भारतात आकर्षण होते आणि त्या गोष्टी भेट म्हणून आणायला आनंद वाटत असे. त्यानंतर येथे येताना काय भेट आणावी असा यक्षप्रश्न सतावू लागला. किंबहुना मोठ्या आवडीने एखादी इलेक्ट्रॉनिक वस्तू आणावी तर "हे मी गेल्या महिन्यातच नेटवरून मागवून घेतले आहे." असे ऐकून भ्रमनिरास होऊ लागल्यावर मुलाला "अकाउंटमध्ये दर वाढदिवसाला पैसे जमा करतो, त्याचे तुला काय घ्यायचे ते घे नाहीतर कुठेतरी गुंतव, नाहीतर इतर तुला आवडेल असे काही कर." असे सांगून दोन्ही बाजूंना पटणारी समजूतदार पळवाट काढली आणि सुखी झालो ! :) १९९० नंतर भारतात खाजगी क्षेत्रात लक्षणीय बदल झाले. लोकांच्या, विषेशतः तरुणाईच्या, हाती पैसा खुळखुळू लागला. आयटी कंपन्यांच्या झकपक इमारती, त्या बघून इतर खाजगी इमारतीत झालेली सुधारणा, मॉल्स, मल्टिप्लेक्सेस, इ आले. काही सन्माननिय अपवाद सोडता यापैकी बरेच हे परदेशातल्या नामवंत काऊंटरपार्टस् पेक्षा आकाराने आणि झगमगाटीत कमी पडत असले तरीसुद्धा १९९० पुर्वीचा भारत नजिकच्या आठवणीत असल्याने आनंद वाटू लागला. परदेशात बोलताना याचा सहजपणे अभिमानाने उल्लेख केला जाऊ लागला. त्यात भारताची वेगाने सुधारणारी अर्थव्यवस्था आणि संगणकव्यवसायातले वाढणारे वजन यांची आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेतली जाणारी दखल भर घालत होती. एक शल्याची सल मात्र परदेशात गेल्याने निर्माण झाली, सतत वाढत राहीली आणि आजही वाढत आहे. ती म्हणजे भारतातली सार्वजनिक क्षेत्रातली दुरावस्था... मुळात खडबडीत व खड्ड्यांनी भरलेले आणि पावसाच्या दोन थेंबांतही विरघळणारे रस्ते; सरकारी इमारत म्हणजे अनेक वर्षे दुरुस्ती न केलेली, मळखाऊ, पिचकार्‍यांनी भरलेले जिने असलेली आणि अस्वच्छ व विस्कळीत आवार असलेली असणारच; या गोष्टी आजही तशाच आहेत. विकसित देशांतच नव्हे तर भारतापेक्षा बरेच कमी सधन असलेल्या अनेक देशांमध्ये असलेली सरकारी/खाजगी ठिकाणची स्वच्छता आणि टापटीप पाहिली की अजून विषण्ण वाटते. आपल्या येथे यात जवळच्या भविष्यात फार मोठा फरक पडेल अशी काही लक्षणे दिसत नाहीत. :( तसे व्हावे असे मात्र नेहमीच तीव्रतेने वाटत आले आहे.

जबरी धागाय !!

>>>>परदेश म्हणजे या ठिकाणी प्रगत देश असं समजलेलं आहे. तिथे समृद्धी आहे असं गृहीत धरुन. अमेरिका, युरोपातले काही देश, सिंगापूर, ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा वगैरे. गविंच्या वरील विधानामुळे 'एन. आर. आय' म्हणून गल्फात ३४ वर्षे काढलेला मी प्रतिसाद देण्यास, मतं व्यक्त करण्यास, अनुभव वाटून घेण्यास 'नालायक' (disqualified ह्या अर्थाने) आहे. पण व्यक्ती तितक्या प्रकृती ही उक्ती लक्षात घेऊन सर्वप्रकारचे अनुभव सर्वांना येतात आणि ते त्या त्या व्यक्तीसाठी वास्तव असतं. पण सार्वत्रीकरण, सामान्यीकरण करणं टाळावं. माझ्या पाहण्यात एकच असा मित्र आला जो अमेरिकेच्या प्रेमात भारतात असल्यापासून होता आणि त्याचे अंतिम ध्येय अमेरिकेत स्थायिक होणे हे होते. त्याचे कारण देताना तो, अमेरिकेत मुलांचे शिक्षण चांगल्याप्रकारे होउ शकते असा त्याचा युक्तीवाद होता. ज्या शिक्षणाच्या बळावर तो अमेरिकेसारख्या जगातील बलाढ्य आणि समृद्ध देशात पाय ठेवणार होता ते त्याचे शिक्षण भारतातच आणि बडोद्यात झाले होते. पुढे तो अमेरिकेत गेला, स्थायिक झाला वगैरे वगैरे वगैरे. मी वरील देशांमध्ये राहिलेलो नाही तरी पर्यटननिमित्ताने अमेरिका, कॅनडा, इंग्लंड, युरोप, इजिप्त, बँग्कॉक वगरे देशांमध्ये फिरलो आहे. तिथल्या भारतियांमध्ये, ज्यांच्या घरी राहण्याचा प्रसंग आला, मला प्रेमाचाच अनुभव आला. कुठे कडवटपणा, दिखावा, भपका वगैरे वगैरे जाणवले नाही. एन आर आय बद्दल भारतियांमध्ये त्यांच्या स्वतःच्या अनुभवातून किंवा ऐकीव माहितीतून किंवा न्यूनगंडातून बरीच नकारात्मक भूमिका आढळून येते. ह्यावर आपले नाट्यसृष्टीतील ख्यातनाम नटसम्राट मोहन जोशी ह्यांच्या बरोबर जबरदस्त वादविवाद झाला होता. त्यांच्या मते अमेरीकेतील भारतिय, आपल्या आई-वडिलांना अमेरिकावारी घडवितात, ते त्यांचा तिथला भपका दाखविण्यासाठीच. मी सांगितलं असं नसतं. आई-वडीलांनी जे शिक्षण दिलं, संस्कार दिले त्याचे आपण केलेले चीज त्यांच्या नजरेखाली घालून, त्यांच्याकडून शाबासकी मिळवावी, आपली कृतज्ञता व्यक्त करावी, एव्हढा शुद्ध हेतू असतो. शिवाय आपल्या म्हातार्‍या आई-वडिलांना, ज्यांनी स्वतः खस्ता खाऊन आपल्याला मोठं केलं त्यांना, आपल्याकडून जमेल तसे सुख आणि आराम मिळवून द्यावा हा सदहेतू असतो. अमेरिकेचे जाऊ द्या. गावाकडून मुंबईत येऊन गिरणीत नोकरी करणारा आणि चाळीच्या एका खोलीत संसार करणाराही, मुंबईत स्थिरस्थावर झाल्यावर, आपल्या आई-वडिलांना मुंबईत आणून मुंबईचा फेर फटका घडवितो. चाळीच्या एका खोलीतील संसारात तो काय भपका दाखवत असतो? तर असो. व्यक्तीतितक्या प्रकृती हेच खरे.

अल्पावधित पन्नाशी पार केल्याबद्द्ल. सर्व एनाराय, येनारनाय संघटनेतर्फे आणि मिपा पडीक संघटने तर्फे फारीनची चाकलेटा द्येवन सत्कार....