सत्यमेव जयते

त्या लेखात असहमत असण्यासारखं काहीच नाहिये. अनेक वर्षांपूर्वी झालेले परिक्रमा, रजनी (मी दोन्ही पाहिलेले नाहीत) यानंतर काळ किती बदलला. समाजाची विचारसरणी बदलली. पूर्वी एका कार्यक्रमातून (कदाचित) साध्य होणारी गोष्ट आता वाजत, गाजत, अश्रुपात दाखवून, शॉक देऊन आणि अनेकदा 'दिखावा' केल्यानेच पब्लिकला समजत असेल तर याचा व्यवसाय करून का होईना ती लोकांपर्यंत पोचवणे आलेच. समाजाच्या (मीही त्यात आलेच) इन्सेन्सिटीव्हिटीच्या प्रमाणात कार्यक्रमाचे सादरीकरणही बदलेल शिवाय त्याची किंमत आपण सगळेजण या ना त्या मार्गाने मोजत राहणार. पूर्वी देवळाच्या ओवरीत, राहत्या वाड्यात, लहान कार्यालयात होणारे लग्नसमारंभ आता तसे किती होतात? तसे ते साजरे केल्यास कितीजणाना रुचेल? उद्या मी कर्यक्रम सादर करायला गेले तर दुनिया राहू दे तुम्हीही तो बघायला टिव्ही चालू करणार नाही ;). आमीर तर आमीर, त्यामुळे का होईना कार्यक्रम पाहिला जातोय, चर्चा केली जातीये. त्या 'सेलेबल' अ‍ॅक्टरची किंमत जर काही कोटी असेल तर ती मोजणे भाग आहे. दोनचार मुलींच्या पालकांनीही जर धडा घेतला तर तेवढे जीव वाचले, कुटुंबावर कायमस्वरूपी होणारा वाईट परिणाम थांबला असे म्हणावे लागेल. वडीलांनी कर्जामुळे आत्महत्या केलेल्या मुलीची एक्सप्रेशन्स तर सगळ्या सासुरवाशिणींची कथाच सांगून गेली. किती गोड मुलगी होती ती. कार्यक्रमात दाखवलेला 'पकडवा ब्याह' की असेच नाव असलेला प्रकार मात्र वाईट आहे. त्यावेळी हसू आले पण नवर्‍यामुलांसाठी धोकादायक असलेले प्रकरण आहे. हुंडा, लग्नाचा खर्च परवडत नाही म्हणून असे प्रकार भविष्यात वाढले तर मात्र मुलांची खैर नाही. ;)

अजीबात नाहि पटला. जे लोक प्रामणिकपणे प्रयत्न करताहेत त्यांना आमीरच्या शो मुळे काहि नुकसान होणार नाहि, झाला तर फायदाच होईल. समाजसेवेवर मनोरंजन कब्जा करेल काय या भितीऐवजी मनोरंजनावर समाजसेवेचं कलम चढलय हे ध्यानात घ्यायला हवं. टीव्ही माध्यमाची मुळ जबाबदारी मनोरंजनच आहे. या मनोरंजनाच्या खिडकितुन जर सामाजीक सत्याला वाचा फोडायला स्कोप मिळत असेल तर ते स्वागतार्हच म्हणावं लागेल. एवीतेवी आमीरखान वगैरे मंडळी लोकांच्या मनावर मनोरंजनाच्या माध्यमातुनच कब्जा करताहेत... तर त्यांच्या डोक्यावर समाजसेवेची टोपी चढवुन लोकांच्या मनात सामाजीक प्रश्नांना चंचुप्रवेश मिळत असेल तर काय वाईट?? अर्धवटराव

वा वा खुपच चांगली बातमी की. खालील लोकांची नोंदणी रद्द झाली आहे ना? डॉ. अनुराधा संत, डॉ. आर. व्ही. परांजपे, डॉ. एन. सी. आंबेडकर, डॉ. लक्ष्मीकांत शहा, डॉ. अविनाश देशमुख, डॉ. एस. एम. हडीर्कर, डॉ. एम. एच. शेठ, डॉ. मनोज अग्रवाल, डॉ. कुसुम ताम्हाणे, डॉ. विलास गायकवाड, डॉ. संजीव कानिटकर, डॉ. अनुराधा केळकर, डॉ. गणेश गाडगीळ, डॉ. अरविंद कुलकणीर् (सर्व पुणे) आणि डॉ. मोहन नागणे (पिंपरी चिंचवड) या पुण्यातील पंधरा डॉक्टरांच्या विरोधातही व्यवसायाची नोंदणी रद्द करण्याबाबत महाराष्ट्र मेडिकल कौन्सिलकडे शिफारस करण्यात आली आहे. सुदाम मुंडे आणी सरस्वती मुंडे या महानालायक लोकांवर तर अटक वॉरंट जाहीर झाले आहे. किती छान नै?

अपंग मुलांना सर्वसामान्य मुलांप्रमाणे शाळेत प्रवेशाबद्दल मत मागविले गेले. अपंग मुलांना शाळेतही इतराप्रमाणेच प्रवेश दिला पाहिजे. परंतु काही मुख्याध्यापकांची अशी तक्रार होती की, अशा मुलांना पाहून बाकीचे पालक आपल्या मुलांना शाळेत पाठविण्यास तयार नसतात तेव्हा अशा मुलांच्या प्रवेशाबद्दल आमिरने आज प्रेक्षकांची मत मागवली. मला वाटतं हा एक वेगळा गुंतागुंतीचा प्रश्न आहे, आपल्याला या बद्दल काय वाटते. सवडीनं माझं मत इथे डकवतोच. -दिलीप बिरुटे

माहितीतल्या बर्‍याच सुशिक्षित, कमावत्या मुली, स्त्रीया नवर्‍याकडून मार खातात त्यामुळे मला तर पटला विषय. अमेरिकेतही बर्‍याच बायका नवर्‍याकडून मारहाण सहन करतात असे ऐकले आहे. व्यायामशाळेत भेटलेल्या मैत्रिणीला तिच्या गळ्यावर काळेनिळे बोटांचे ठसे पाहून मी विचारल्यावर ती काही न बोलता (व्यायाम अर्धा सोडून) निघून गेली होती. बाकी माझ्याच प्रतिसादांमध्ये प्रसंगाने आणखी अत्याचारही पूर्वी लिहिले होते. आमीरच्या कार्यक्रमात त्याने सहज केलेला विनोदही खरा आहे. मैत्रिण तिचा नवरा कामानिमित्त दौर्‍यावर गेला की "बरं झालं गेला, मला जरा चार दिवस सुखाचे मिळतील" असे कित्येकवेळा म्हणताना ऐकलीये. माझ्या सासूबाईंच्या मैत्रिणीचा नवरा साठाव्या वर्षी अचानक गेल्यावर त्या बाईंची प्रतिक्रिया "सुटले एकदाची!" अशीच (स्पष्टपणे) होती. या सगळ्या स्त्रिया उच्चशिक्षित, श्रीमंत, स्वावलंबी आहेत. टिव्हीवरही एकदा त्या विषयावर कार्यक्रम सुरु होता जो तीन ते चार मिनिटांपेक्षा पाहणे शक्य नव्हते. त्यात एक अमेरिकन बाई (साठ पासष्ठ वर्षांची असावी) तिच्या भयानक आयुष्याबद्दल सांगत होती. डिव्होर्स होऊनही त्यानं धमक्या देणं थांबवलं नव्हतं आणि स्वत:च्या घरात ती बाई दिवस रात्र भीतीच्या छायेत जीवन कंठत होती.

विषय समजला तरीही मी शेतकरी नसल्यानं जाणकार नाही म्हणून येणारे प्रतिसाद वाचीन म्हणते. पंजाबात कीटकनाशक (अजैविक) फवारणीचं प्रमाण भरपूर आहे. माझ्या तिथे राहणार्‍या नातेवाईकांनी गंमत आणि प्रयोग म्हणून त्यांच्या घराच्या आगेमागे मोकळ्या (भरपूर) जागेत चार, पाच प्रकारच्या भाज्या, दोन प्रकारची कडधान्ये पेरली. माळी ठेवला. अजैविक औषध प्रकार वापरला नाही. किडे जितकं खातील ते खाऊ द्यायचं जे राहील ते आपलं. असे करणे शेतकरी नसल्यामुळे (त्यावर उपजिवीका नसल्याने) परवडेल म्हणून प्रयोग करण्याचे ठरवले. कीड पडलीच पण त्यानंतरही घरगुती प्रकाराने काढलेले कडधान्य लोकांना वाटून, स्वत:ला वर्षभराचे ठेवून संपेना. भेंडी, वांगी व आणखी भाज्या वर्षभरात एकदाही बाजारातून आणाव्या लागल्या नाहीत. दोन वर्षं हा प्रयोग केला. नंतर साठवणूक आणि आणखे काही प्रश्न आले असतील म्हणून बंद केला पण आपण छोटी शेती करू शकतो ही गंमत अनुभवता आली. हौस म्हणून आत्ता मी कोथिंबीर, टोमॅटो, बेसील, कढीपत्ता लावला आहे. छान आलाय. ;)

तुमच्या नावामागे डॉ. नसते तर आमिर खानच्या कार्यक्रमाच्या अनुषंगाने येणारे तुमचे प्रतिसाद वेगळे झाले असते अशी शंका वाटते.

सोत्रिशी सहमत नागरी सेवासारख्या प्रतिष्ठेच्या नोकरीतही जातपात पाळली जाते हे पाहून अस्वस्थ वाटल

स्टालीन म्हणत होता अजूनही आपला समाज १६ ते २२ व्या शतकात वावरतो आहे, आणि त्यात न पटण्यासारखं काहीच नाही. जात जाईल तेव्हा समता येईल असे म्हणनारे खूप सापडतील पण जात सोडायची आहे, कोणाला. अस्पृश्यता नवीन नाही. हजारो वर्षापूर्वी आमच्या शास्त्रकारांनी समाजाची विभागणी चार वर्णात केली. आणि सर्वात शूद्र वर्ण हा हीन ठरला. कोणतेच हक्क न देता त्यांचे कर्म ’सेवा’ हा उच्च ठरवला गेला. आजही शाळेत भंगीच्या घरी जन्माला आलात म्हणून शाळेतले संडास स्वच्छ करायला लावणा-यांची वृत्ती अजूनही पाचहजारवर्षापूर्वीचीच आहे, असे म्हणावे लागेल. गावात प्यायचे पाणी भरु दिले जात नाही, बरोबरच आहे म्हणा. उच्च जातीत जन्माला आले नाही, तो त्यांचा दोषच, नाही का ? अहो, जास्त कशाला आत्ताच काही दिवसापूर्वी मिपावरच ’मी अमुक अमुक आहे आणि मला अमुक अमुक असण्याचा अभिमान आहे’ असं वाचलं होतं. अशा अभिमानातूनच मग दुसरा हीन ठरायला लागतो. आणि स्वत: कसे श्रेष्ठ आहोत असे मग वृत्तीतून यायला लागते. डॉ.बाबासाहेब आंबडेकरांनी जातीव्यवस्थेला अनेक मजली इमारतीचे उदाहरण दिले होते. इमारतीला जीना नसल्यामुळे तळ मजल्यावरचे कनिष्ठ राहीले तर वरच्या मजल्यावरचे वरीष्ठ ठरले, संवादाअभावी हे अंतर कमी झालेच नाही. ’श्रुतीवचन म्हणजे देववचन’ आणि देववचनाच्या विरोधात जाण्याचं काम नाही. वर्णाचे धर्म, निर्बध, आणि अधिकार एकदा देववाणीने ठरवले की त्याच्या विरोधात जाणे तसे कठीणच काम. आपण आज आधुनिक झालो आहोत पण अजूनही विचारांनी परंपरावादीच राहीलो आहोत. शाळेत शिकणा-या मुलाच्या जवळ कोणी डबा खायला बसत नाही, हाच मुलगा कोणाच्या जवळ बसला तर आजूबाजूची मुलं उठून जातात. गावातून उच्च वर्णीयांच्या घरासमोरुन जातांना हातात चपला घेऊन चालणारे आजही आहेत, त्याचे क्षणभरच आश्चर्य वाटले. शिक्षणाने अशा जातीपातीच्या भिंती अधिक मजबूत होतात की काय असे संस्कृतच्या प्राध्यापिका असलेल्या महिलेच्या अनुभवातून दिसलेच आहे. वाल्मिकी समाजात जन्मलेल्या मुलीनं शिकायचंच कशाला आणि तेही संस्कृत घेऊन. असं म्हणनारे शिक्षक अगदी अलिकडचेच आहेत. लोकमान्य टीळकांनी म्हटलं होतं ’शिंप्यांनी कौन्सिलात जाऊन काय मशीन चालवायची आहे. कुणब्यांना काय नांगर धरायचा आहे” त्याची आठवण झाली. शोषित, पिडितांचे दु:ख भल्या भल्यांना समजले नाही. मोठमोठ्या माणसांना माणसातला माणूस दिसला नाही. आपण तर किती तरी लहान. धर्माधिकारी म्हणाले ते तर कोणालाही पटेल. मी जन्माला आलो ते उच्च जातीत पण मला ही जातीयता पाळावी लागली नाही. स्वातंत्र्यापूर्वी आम्ही काही स्वप्न पाहिली (समता, बंधुता) होती ते स्वप्न आजही पूर्ण होऊ शकले नाही. सत्यमेव जयतेच्या कार्यक्रमामुळे फार काही उजेड पडेल असे वाटत नाही. पण, शोषित, पिडितांचे हाल अपेष्टा पुस्तकातच ब-या वाट्तात. स्वातंत्र्यानंतर स्वातंत्र्य,समता, बंधुताचे स्वप्न पाहणा-यांना नामदेव ढसाळांनी विचारलम होतं ’स्वातंत्र्य कुठल्या गाढवीचं नाव आहे, रामराज्याच्या कितव्या घरात आपण राहतोत. उद्गम विकास उंची संस्कार संस्कृती कंचा मूलभूत अर्थ स्वातंत्र्याचा” असो. नामदेव ढसाळाच्याच गोलपिठातल्या ’कॉम्रेड अर्थात १२ बलुतेदारांसाठ” या दीर्घ कवितेतल्या शेवटच्या चार ओळी डकवतो. ”ही लोकशाही नाहीहे ही विटंबना सतरा पिढ्यांची म्हणा म्हणा कॉम्रेड दंड ठोकून म्हणा ’ हाण सख्या तुझीच बारी लोकशाही मेली तरी डेंगण्या मारी’ द्या द्या दवंडी कॉम्रेड ही लोकशाही नाहीहे ही विटंबना सतरा पिढ्यांची मूग गिळून पोसलेली” (गोलपिठा. पृ;क्र.६८) समाजात समता येईल आणि समता नांदावी अशा आशावाद बाळगलाच पाहिजे. हळुहळु बदल होत आहेत. बदल होतील. आंतरजातीय विवाह, जात-पोटजातीतले भेद हळुहळु कमी होत आहेत. कोणाचीही जात न विचारता सर्वांचेच रोटीबेटी व्यवहार आत्ताच होणार नाही, व्हायला वेळ लागेल, पण हे अंतरही फार दुरचं असणार नाही, असं ही मला कालचा भाग पाहतांना वाटले. असो. -दिलीप बिरुटे