लिटल बॉय नावाच्या एका एकांकिकेचे परीक्षण

ती एवढी सक्षम असती तर तो संबंध ठेवायला जबरदस्ती करतो हे एवढेच कारण त्याला सोडायला पुरेसे नाही का? नाही कारण वर लेखात म्हटल्याप्रमाणे ते दोघे एकमेकांच्या प्रेमात आहेत, हा सोडुन बाकी मुद्यांशी सहमत.

प्रेम म्हणजे जबरदस्ती नाही. आणि जर त्यांचं प्रेम होतं तर त्यात जबरदस्ती येऊच नये.

गेली कित्येक वर्षं आम्ही असा येक बाळबोध विचार मनी धरून होतो की हे असे विषय ही समांतर आणि विद्रोही वाल्यांची मक्तेदारी आहे. तिथे विकृत मनोवृत्तीचं उदात्तिकरण केलेलं चालतं, भडक भावना रंगवून रंजक(!) करण्याची हातोटीही तिकडचीच. मागे एकदा, स्पर्धेसाठी करावी म्हणून एक एकांकिका (नाव आठवत नाही आता..) वाचली आणि झीट येऊन पडलो. त्यात एक चौकोनी कुटुंब असतं, बाप चिक्कार पैसा मिळवायला आखातात गेलेला, आई पार्ट्या झोडत हिंडतेय, आणि लफडी करतही... एकदा तो प्रकार त्यांची मुलगी पाहते आणि सुरुवातीला रडते, मग भावाशी बोलते...त्यांचे आधूनिक विचार ऐकून आपण अश्मयुगिन असल्याची भावना वाढीस लागते...तिथेच ब्लॅक आउट ची कंसातली सुचना..आणि मग दोघं बहिण-भाऊ भेसुर चेहर्‍याने एकमेकांकडे पाहताहेत....कारण काय तर बंधूंनी हा आधुनिक विचार बहिणीला फारच सखोल समजावलेला असतो.... मग हे घरी कळणं...एकमेकांना दोष देणं...आणि प्रत्येकानं आपापल्या भूमिकेचं समर्थन करणं........ धन्य झालो होतो वाचूनच...करायला घ्यायची हिंमतच नाही झाली! त्यापुढे हे लिटिल बॉय तर काय चीज आहे हो?

नमस्कार मास्तर, परिक्षणवजा लेख खूप चांगला वाटला. अहो नाही हो, लग्नपूर्व संबंध किंवा मोबाईलवरती क्लिपा काढणे यावर आमचा आक्षेप नाहीच आहे, ( हा ज्याच्या त्याच्या प्राधान्यक्रमाचा वैयक्तिक प्रश्न आहे) पण तुमच्या जोडीदाराच्या परवानगीने हे उद्योग नको का करायला? साधी गोष्ट आहे ...नाहीतर मग हा सरळ बलात्काराचा गुन्हा ( आणि सायबर क्राईम) ठरतो.. अगदी खरं आहे! नाटक म्हणजे नुसते अभिनय आणि नेपथ्य प्रकाश असे असते का ? त्यातला विचार कोणापर्यंत कसा पोचतो हेही महत्त्वाचे आहे.... पूर्णत: सहमत आहे. ( ... मला जाणवते ते इतर कोणालाही आक्षेपार्ह वाटत नाही हे पाहून माझी सुरुवातीला फ़ार चिडचिड झाली , अजूनही आश्चर्य वाटते..त्यामुळेच हे एवढे लेखन..)... मास्तर, आपल्या मनातले विचार,तळमळ, चिडचिड आपण या निमित्ताने मनमोकळेपणाने मिपावर व्यक्त केलीत हे बरेच झाले! मिपा त्याकरताच आहे! अजूनही असेच आपल्या मनातील विचार मिपावर व्यक्त होऊ द्या, ही विनंती! अवांतर - या नाटकाशी संबंधित मंडळींनी हे लेखन आवर्जून वाचावे असे वाटते! तात्या.

या एकांकीचे नाव "लिटल बॉय"?? काही आंतर महाविद्यालयीन एकांकीका खरंच दिव्य असतात. त्यांना दाखवून द्यायचे असते की - आम्ही किती सखोल / बदलत्या समाजानुरुप / परिस्थितीचा किती बारकाईने अभ्यास करतो / पुढच्या शतकाला शोभणारे (त्यांच्या मते) विचार कसे आत्ताच मांडू शकतो - काय देव जाणे!

जबरदस्ती करताना त्याचे भ्रमणध्वनी वर चलतचित्रण कसे काय करता येईल? आईला, माझा डो़क्याचा पार भुगा झाला आहे विचार करुन. एक तर तिला त्याची जबरदस्ती आवडली असावी म्हणुन तीने चित्रिकरणाला परवानगी दिली असावी. परंतु त्या चित्रिकरणा चा प्रसार फुकट अन तीच्या अनुमती शिवाय केल्याबद्दल तिला त्याचा राग आला असावा.मास्तर आपणास ह्या एकांकिकेच्या लेखक महाशयाचे नाव ठाउक आहे का? भेटुन चलतचित्रण कसे केले समजाउन घेतले असते. वेताळ.

मी पाहिली ती एकांकिका... आम्हाला आवडली होती पाहून...पण तेव्हा एवढा विचार नव्हता केला मी... असो...भडकमकरांचे विचार पटले .. अवांतर सूचना : या कॉलेजातल्या पोरांचं काय हो, इतके मनावर घेऊ नका सर...

>> पण संवादातून असे स्पष्ट कळते की जबरदस्तीने आणि तिच्या नकळत त्याने हे सारे केले आहे. या दोन गोष्टी अत्यंत महत्त्वाच्या .... मग हे दोन स्पष्ट मोठे गुन्हे झाले... एकदम सहमत. गुन्हाला शिक्षा ही आलीच. प्रियकर -प्रेयसीच्या नात्यात जबरदस्तीला स्थान असुच नये, त्यामुळे प्रेमाचे स्थान दुय्य्म होते, आणि मग त्यात वासना शिरल्यासारखी वाटते.

ही एकांकिका सु(?)प्रसिध्द चित्रपट दिग्दर्शक महेश भट्ट वर बेतल्याची वाटते.तो प्रियकर व महेश भट्ट ह्याच्यात साम्य आढळते.तेही आपल्या सर्व चित्रपटात प्रेयसीला नैसर्गिक अवस्थेत लोकाना दाखवायला उत्सुक असतात. वेताळ.

एकांकिकेचे नाव द्यायला लेखक महाशय जरासे चुकले आहेत असे वाटते. नाव हवे होते 'सटल प्ले बॉय'! बाकी असल्या एकांकिका लिहिणारे आणि त्याला बक्षिसे वगैरे देणारे असल्यावर म्या पामराने बोलण्यासारखे काही नाही! चतुरंग

श्री. भडकमकर मास्तर, आपल्या सर्व मतांशी मी सहमत आहे. प्रस्थापितांविरूद्ध बंड करणे म्हणजे 'मॉड' पणा हे समीकरण खूप जणांच्या डोक्यात असतं. त्याच मुळे प्रस्थापित संस्कार, नीतीमुल्ये पायदळी तुडवून नेमके त्या विरूद्ध वागणे म्हणजे आपले सुधारलेपण असे मानणारा गट असतो. ही एकांकिका अशा विकृत विचारांचेच अपत्य वाटते आहे. दोघे कितीही प्रेमात पडले तरीही आपल्या प्रेमसंबंधांचे, शरीर संबंधांचे 'चित्रीकरण' करणे मनाला पटत नाही. त्यातून जोडीदाराच्या नकळत, म्हणजेच फसवून, चित्रिकरण करणे गंभीर गुन्हाच मानला पाहीजे. असे चित्रीकरण चुकून स्प्रेड होण्यामागे बेजबाबदारपणा, बेफिकिरी आणि जोडीदाराविषयी अनादर तर दिसून येतोच पण 'प्रेम' ह्या उच्च संकल्पनेलाही पायदळी तुडविल्याचे दिसून येते. इथे हे कृत्य करणार्‍याच्या मनात 'प्रेमभावने'पेक्षा शरीरसंबंध, त्याचे चित्रीकरण आणि ते मिटक्या मारीत पाहणे, एंजॉय करणे ही विकृत भावना प्रकर्षाने दिसून येते. अशा माणसाला समजून घ्यायचे म्हणजे काय करायचे? कुठल्याही कोनातून हे कृत्य समर्थनीय वाटत नाही.

माझे नशीब मी आज पर्यंत एक ही मराठी प्रायोगीक नाटक पाहीलेले नाही अगदी हेच वाटलं..काय वाट्टेल ते लिहितात का नाटक म्हणून? भडकमकर सर तुमच्याशी १०१ % सहमत.

माझे नशीब मी आज पर्यंत एक ही मराठी प्रायोगीक नाटक पाहीलेले नाही या एकाच नाटकावरून आपण सर्वच प्रायोगिक नाटकांबद्दल "वाइटच"असे मत कसे काय व्यक्त करु शकता? "प्रायोगिक" रंगभूमी वर असे प्रकार नवीन नाहित. खुद्द भडकमकर मास्तरांनाहि अशा प्रकारच्या वेगळ्य़ा वाटेच्या नाट्याचा मोह आवरलेला दिसत नाहि. बाकि पेठकर काकांनी मांडलेले मुद्दे पटतात. अभिनय वगैरे करणारी मंडळी चांगली होती, प्रयोग शिस्तशीर छान होता, नेपथ्य प्रकाशयोजना मस्त.. पण पाहताना सतत अस्वस्थ वाटत होते... गोष्ट अपूर्ण राहिली आहे असे वाटत होते. हे पटत नाहि.मुळात लेखकाचा पर्स्पे़क्टिव हा फक्त "घडणारी " घटना आणि त्यातून त्या नाट्याच्या "(खल)नायकाचि" कुचंबणा एव्हढाच असावा.आणि मुळात आदिने आपला गुन्हा /चुक मान्य केलीच आहे.त्यामुळे तो गुन्ह्याची शिक्षा भोगेलच हे प्रेक्षक समजून घेतील अशिही लेखकाचि धारणा असावि. त्यात त्याला वाईट्ट शिक्षा होताना दाखवणे हे जरा फिल्मी झाले असते. इथले परिक्षण हे फक्त विषयाच्या आशयावरच दिसते आहे. बा़किचे पैलु आपण शिताफीने टाळले आहेत असे वाटते. असो, एका गंभीर विषयावर इथे चांगलि व सकस चर्चा वाचायला मिळाली. अबब

मास्तरांचे विचार मग्न करायला लावतात. पैकी हा एक पूर्णच पटतो: > ४. जर्नालिझम शिकणारी स्ट्रॊंग मुलगी ऋता आदिला शेवटी सोडून जाते.... > ती एवढी सक्षम असती तर तो संबंध ठेवायला जबरदस्ती करतो हे एवढेच कारण > त्याला सोडायला पुरेसे नाही का? त्यासाठी क्लिप पसरायची वाट कशाला पहायला > पाहिजे? आणि समजा ती जबरदस्ती सौम्य होती "गुस्से में तुम और भी सुंदर लगती हो" श्टाईलची, तरीही ती चूकच. चित्रण नसते तर ही चूक ऋताच्या पाया पडून तिने माफ करण्यालायक होती-नव्हती हे ऋताने ठरवायचे. चित्रण करायचे होते तर ऋताची परवानगी आवश्यकच होती. क्लिप पसरली नसती, तरी ऋताने त्याला सोडण्यासाठी ही चित्रणाची बाब पुरेशी होती. परवानगी देण्यास हरकत असू शकते. नसूही शकते. हे पूर्ण ऋताच्यावर अवलंबून आहे. चित्रण ही काही अतिरेकी विकृत भावना नव्हे. छोटे-छोटे कॅमेरे नव्हते तेव्हापासून कुंचलेबहाद्दर चित्रकार आपल्या प्रेयसींची नग्न रूपे चित्रित करतच होते. खजुराहे किंवा कोणार्कच्या सूर्यमंदिरावर संभोगाची शिल्पे कोरणारे बहुधा आपल्या अनुभवालाच शिल्पित करत होते. पण हे सर्व अवांतर आहे, कारण (१) जबरदस्ती झाली, आणि (२) विनापरवानगी चित्रण झाले. एवढ्यावरच नैतिक घात झाला आहे. चित्रण पसरले हा मुद्दा नैतिकदृष्ट्या गौण आहे, पण कथानकाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. अति-अवांतर : स्वतःवर जबरदस्ती होण्यात कोणाला लैगिक सुख मिळत असेल, तर ती केलेली "जबरदस्ती" केवळ नाटक असते. अशा परिस्थितीत भाषा ही कुचकामी ठरते, कारण या नाटकात "थांब, थांब" किंवा "नको, नको" हे त्या नाटकातले संवाद असतात. अशी आवड असणार्‍यांनी सुरुवातीला "काही ठेवणीतले शब्द नाटकाबाहेरचे, खर्‍या अर्थाचे आहेत" हे आपापसात ठरवलेले बरे. नव्हे, आवश्यक. या सेफवर्ड=सुरक्षित शब्दांबाबत विकिपीडियाचा दुवा.

चित्रण करायचे होते तर ऋताची परवानगी आवश्यकच होती. म्हणजे काय? (क्षणभरासाठी समजा की परवानगी देण्याइतकी ती येडी आहे.)तिची परवानगी असेल तरी असं करणं बरोबर वाटत नाही. जानेवारी २००६ मध्ये एका मराठवाड्यातल्याच एका कॉलेजची अशी केस उघड झाली होती. बातमी सगळीकडे(क्लिप सहीत) दाखवली गेली""सबसे तेज " वाहिनी वर. तेव्हा जी काही फौजदारी केस झाली, त्यानुसार चोउकशीला आलेल्या पोलिसांनी सांगितलं की, एखाद्या जोडप्याने दोघांची संमती असतानाही अशी क्लिप बनवुन वितरीत केली, तरी तो दखल्पात्र गुन्हा आहे. स्वतः फौज दाराने त्या संस्थाप्रमुखाला सांगितले होते.(आम्ही काही फुटांवरुन ऐकत होतो.) तस्मात्, अशी क्लिप बनविणे सध्या फौजदारी गुन्हा आहे. (सदर मुलगा-मुलगी दोघांची संमती असे चित्रण होउ देण्यास असतानाही) (ज्या कलमाखाली पॉर्न/अश्लील चित्रपटांना शिक्शा आहे, तेच कलम इथेही लागु होइल. व सदर मुलगा, मुलगी ह्यांना ती शिक्षा होइल;) आपलाच, मनोबा (जाडजूड असलेल्या अमेरिकन सोमालियाच्या नागरिकाला म्हणतो. "तुझ्याकडे बघितलं की जगातलं दारिद्य्र समजतं. सीमालियाच्या नागरिक म्हणतो- "आणि तुझ्याकडं बघितलं की त्या दरिद्य्राचं कारण समजतं....!' )

विकृत मनोवृत्तीचे सिनेमात किंवा नाटकात सहानुभूतीपूर्वक चित्रण करणे थोडे धाडसी असते. नाटककार-दिग्दर्शक-अभिनेता यथातथाच असला तर विकृत मनोवृत्तीचे ते अनैतिक पात्र प्रेक्षकाला केवळ राक्षसच वाटते. त्यात काही नवीन जाणीव नाही. उत्कृष्ट नाटककार-दिग्दर्शक-कलाकार विकृत किंवा दुष्ट पात्रही मनुष्य म्हणून सहानुभूतीच्या योग्य दाखवू शकतो. लेडी मॅक्बेथला राक्षसीण म्हणून दाखवण्यात काय खास? पण एखादी तोडीची अभिनेत्री या खुनशी बाईला अशी काही वठवते, की आपल्याला तात्पुरता तिचा राजद्रोह, पतीची चिथवणी पटायला लागते. प्रेक्षक विचारी असला, तर त्याला ही नवी अनुभूती मोठी भयानक असते. शेक्स्पियर+दिग्दर्शक+अभिनेत्री आपल्याला जाणीव करून देतात, की आपल्यातही तो दुष्टपणा दडलेला आहे. आपल्याकडून झालेल्या पापांचे आपण असेच समर्थन करत असले पाहिजेत. या खुनशी बाईबद्दल सहानुभूती वाटते, तर स्वतःच्या बारीकसारीक पातकांची आपण काय सारवासारव करत असू, हा विचार स्तिमित करतो. विकृत लैंगिक वृत्ती आणि जबरदस्तीबद्दल एक चित्रपट मला असाच हेलकावून गेला - तो होता Talk to her (स्पॅनिशमध्ये) Hable con ella. (आय एम डी बी दुवा, सोनी पिक्चर्स दुवा-इंग्रजी) दोन कोमामध्ये बेशुद्ध स्त्रिया आणि दोन पुरुष यांच्याबद्दल ही कथा आहे. एक पुरुष पत्रकार आहे, आणि त्याचे बेशुद्ध पडलेल्या एका प्रसिद्ध बैल-झुंजवणारीवर प्रेम आहे. दुसरा पुरुष परिचारक (दवाखान्यातला मदतनीस) आहे, आणि बेशुद्ध पडलेल्या आपल्या तरुण शेजारणीवर त्याचे प्रेम आहे. शुद्धीवर असताना पैकी कुठल्याही बाईने त्या-त्या पुरुषावर अनुग्रह केला नव्हता, पण त्या होकार द्यायच्या मार्गावर होत्या, असा त्या दोघा पुरुषांनी आपापला गैरसमज करून घेतला होता. पत्रकाराचे वागणे कायद्यास धरून, कोणीही सभ्य म्हणेल असेच आहे. परिचारक मात्र बेशुद्ध स्त्रीशी संभोग करतो (कुठल्याही कायद्यात हा बलात्कारच). पुढे याला अटक होते आणि तुरुंगात तो आत्महत्या करतो. (म्हणजे लिटल बॉय नाटकापेक्षा इतकेतरी बरे...) पण त्याच्याबद्दल आपल्याला कमालीची सहानुभूती वाटू लागते. तो सभ्य पत्रकार मनातून जे करत असतो, तो हा विकृत मनुष्य शरिराने करतो. हा चित्रपट बघून स्पष्ट नैतिकता विरुद्ध माणसाच्या विकृत स्वभावाबद्दल सह-अनुभूती वाटून मन अगदी कसावीस झाले होते. त्यामुळे "लिटल बॉय"ने प्रयत्न करण्यात काही वावगे नाही, असे मला वाटते. नैतिकतेची ही परीक्षा पेलू शकणारा प्रेक्षकही धाडसी हवा, नाटककारही धाडसी हवा. असल्या हलाहलाचा खेळ करून दाखवायचा असेल, तर दिग्दर्शन-नेपथ्य उत्तम हवेच.

वेगळ्या दृष्टीकोनातून पहायचा प्रयत्न करत आहे - समर्थन / उदात्तीकरण / विद्रोह वगैरे काहीही नाही. मास्तरानींच म्हंट्ल्याप्रमाणे 'कॉलेज तरूण क्लिप च्या प्रकारा सरावलेले दिसले' म्हणजेच 'ऋता' चाही त्या गोष्टीला विषेश आक्षेप असणार नाही. जबरदस्ती वर तिची मते काय आहेत हे इतरत्र मांडलेले नाही / मला अंदाज करता येत नाही. संशयाचा फायदा द्यायचाच झाला तर 'त्यावेळी तू असे वागायला नको होते पण तारुण्याच्या उन्मादात असे घडून गेले - असो' असेही एक मत असू शकते. त्यामुळे ह्या 'सर्व गोष्टींचा एकत्रित परिणाम' म्हणून ऋता त्याला सोडून गेली असे मी मानतो. वर सांगितल्या प्रमाणे सगळे मित्र सोडून गेले, प्रेयसी सोडून गेली आणि सगळीकडे बदनामी (?) झाली. कायद्यानुसार गुन्हा दाखल होउ शकतो की नाही हा मुद्दा बाजूला ठेवला घटकाभर तर 'शिक्षा' झालेलीच आहे ना त्याला... किंवा शेवट प्रेक्षकांवर सुद्धा सोडला असेल....