धुकट सकाळ

पहाटे पहाटे मला जाग आली तुझी रेशमाची मिठी सैल झाली मला आठवेना तुला आठवेना कशी रात्र गेली कुणाला कळेना ... (कवी : सुरेश भट) हेसुद्धा भुजंगप्रयातातच आहे. हे वृत्त खूप लोकांनी वापरले आहे, वेगवेगळ्या "विषया"बाबतही... पण बर्‍याच लोकांची याची पहिली ओळख मनाच्या श्लोकांमधून होते. "वाद" मात्रा मोजण्याबाबत आहे - मी मेट्रोनोम लावून दाखवले आहे की वृत्त कटेकोरपणे पाळले आहे. (मागच्या कवितेच्या बाबतीत वृत्त पाळले नव्हते, अशी शंका व्यक्त झाली होती.)

मेट्रोनोमच्या टाळ्या बरोबर लगागा | लगागा | लगागा | लगागा वरती येत आहेत. (दुसरी ओळ) अकल्पीज्ज़शीगूढ्पिशाच्चेयसावीत् (मेट्रोनोमशिवायच्या, आणि मेट्रोनोमबरोबरच्या, दोन्ही वाचनांत मी उच्चार असाच केला आहे.) तुम्ही या मराठी वाक्याचा यावेगळा उच्चार कराल काय? (येथे मेट्रोनोम, आणि "गा"वर टाळी "लगागा | लगागा | ", हे कालमापन करण्यासाठी आहेत, आघातस्वर [सम] सांगण्यासाठी नव्हेत) मना सज् | जना भक् | तिपंथे | चिजावे असे आघातस्वर मराठीत त्या ठिकाणी येत नाहीत. तसेच : अकल्पीज् | ज़शीगूढ् | पिशाच्चे | यसावीत् सुरेश वाडकर यांच्या "पहाटे पहाटे तुला जाग आली" गाण्यात सम (आघातस्वर) अशा तीन-तीन अक्षरांवर येत नाही, कधी 'ल' वर येते, तर कधी 'गा' वर येते. अक्षरांना दिलेल्या टाळ्याही कमी-जास्त लांबीच्या आहेत.

Get this widget | Track details | eSnips Social DNA

> किती बर्फ पडला पहाटे बघितला ठीक > आसमंत हा स्तब्ध नि:शब्द झाला वृत्तभंग - "आसमंत" याचा काय उच्चार अपेक्षित आहे? "आस्मंत" - काही का असेना "आ" दीर्घ आहे, आणि प्रथम अक्षर लघू हवे. > सुटीच्या सकाळी असावा तसा हा ठीक > दिसे गप्प रस्ता रिकामा रिकामा ठीक * > धुराड्यांतून फुटती धुमारे धुराचे वृत्तभंग. लगागा असे हवे. > जशी गूढ धूसर असावी पिशाच्चे उच्चार कसा अपेक्षित आहे? "जशी गूढ्धूसर्रसावी पिशाच्चे" असा उच्चार आहे का? असे असल्यास अधोरेखित खंडाच्या आधी एक लघू अक्षर कमी पडते आहे. > नि मागे धुक्याच्या कुणी गुप्त छद्मी (हे बदललेले नाही) > आहे का? विचारून शहारे मनी मी वृत्तभंग - सुरुवातीचे अक्षर लघू हवे. अर्थात, तुम्ही जिथे बदल केला आहे, शैली वेगळी आहे. काही ठिकाणी अर्थ बदलला आहे. त्यामुळे वेगळी कविता म्हणून त्यात काहीच दोष नाही. १. "आसमंत" म्हणजे आजूबाजूचा प्रदेश; वातावरण म्हणजे "आजूबाजूचे" पण "हवेचे आवरण" हा अर्थ अधिक स्पष्ट असतो. (म्हणजे "आसमंत" स्वतंत्र अर्थ म्हणून चुकला असे मुळीच म्हणायचे नाही. तुम्हाला तेच दृश्य बघून तो मथितार्थ वाचकाला सांगायचा असेल. २. धुराड्यांवरून धुमारे धुराचे हा अनुप्रास छान साधला आहे धुमारा म्हणजे झाडाला फुटलेला [मोठा] कोंभ. हे नवे रूपक तुम्ही वापरायचे ठरवले. धुमारा हा साधारणपणे चांगला असतो. त्याला पुढे पिशाच्च म्हणून आणखी एक उपमा देऊन तुम्हाला विरोधाभास अधिक गडद करायचा असेल. (पण मला सुरुवातीपासूनच "आकृती" ठेवून एकच "पिशाच्च" ही उपमा द्यायची आहे. माझ्या पूर्ण कवितेत फक्त एकच उपमा आहे, तीच उत्प्रेक्षा पद्धतीने रंगवली आहे, हे लक्षात आलेच असेल.) ३. "आहे का?"/"असेल का?" हे अर्थ वेगवेगळे आहेत. त्यामुळे कुठला चुकला आहे, असे म्हणायचे नाही. ४. मनी मी/ मनात मी : माझ्या (या) कवितेत पूर्णपणे आधुनिक शब्दप्रयोग वापरायचे मी ठरवले आहे. म्हणजे वाटल्यास साधा संवाद म्हणून ती वाचता यावी. पण तुम्ही मनीं हा काव्य-किंवा-पुराणमराठी प्रयोग वापरण्यास काहीच हरकत नाही. (म्हणूनच 'मी शहारे', 'धुमारे फुटती' हे प्रयोग मी [या कवितेत] वापरले नसते [अन्यत्र वापरेनही], पण तुम्ही वापरण्यास काहीच हरकत नाही.) पण काही बदल समजले नाहीत. मला अनेक रस्ते रिकामे दिसलेत, बदललेल्या कवितेत एकच दिसतो - चूक बरोबर कुठलेच नाही, पण हा बदल कशासाठी केला असावा? "अकल्पित"च्या ऐवजी "धूसर" पिशाच्चे का बदलली असावीत? "अकल्पित" मधली स्वतःची भलावणी करण्याची प्रवृत्ती तुम्हाला पटली नाही का? (भित्यापाठचा ब्रह्मराक्षस खरेच अकल्पित नसतो, पण त्या व्यक्तीला विचारल्यास "छे, मुद्दामून का हवी मला भीती" असेच मनापासून म्हणतो.) त्या मानाने "धूसर पिशाच्चे" मागची कथा वेगळी काही असावी. अशा प्रकारे, तुमची कविता वेगळे अर्थ आणि संदर्भ घेऊन येते. ते ठीकच आहे. त्यामुळे "पटले नाही" असे मुळीच म्हणत नाही (वृत्तभंग सोडला तर).