'आपल्या जीवनात' सुदैवाचे प्रमाण वाढवता येईल का?

ते आपल्या हातात आहे.

दैव वा नशीब हा खूप मोठा विषय आहे. यावर बरंच काही लिहिता येण्यासारखं आहे. मला वाटत दैव म्हणजे मेहनत आणि समयोचितपणा यांचा बायप्रोडक्ट असावा. माझ्या परिचयातील एक गृहस्थ होते. मोटारसायकलचे साईड मिरर त्यांना आवडत नसल्याने त्यांनी ते काढून टाकले. त्यांना मी नेहमी सांगत असे की काही गोष्टी आवडण्यासाठी नसतातच. रोड क्रॉस करताना मागून येणाऱ्या अवजड वाहनाने धडकून त्यांचा मृत्यू झाला. अंत्ययात्रेत सगळे म्हणत होते 'दैव हो दुसरं काय?' काल मी नीट-पीजीचा पेपर दिला. माझ्या बऱ्याच नेभळट चूका (सिली मिसटेक झाल्या. जे प्रश्न मी रूम वर बरोबर केला असता तो मी तिथे चुकवून आलो. याला कोणी नशीब म्हणू शकेल पण मी याला मेहनत कमी पडली अस म्हणेल. प्रेशर सुद्धा हँडल करता यायला हवे नुसतं ज्ञान असून फायदा नाही. बाकी दुसरं कोणतं नशीब असेल तर मला माहित नाही.

समस्या ना समस्या समजुच नका.जीवन जगताना येणारे अडथळे प्रयत्नाने पार करून पुढे जा. काही समस्या आपण स्वतःच निर्माण करतो,काही संकट आणि त्यामुळे येणाऱ्या समस्या ह्या सर्व कधी कधी काल्पनिक असतात. आणि किती ही मोठे संकट आले तरी मानसिक स्वस्थ ढळू देवू नका.

पाच सत्पात्री मिपाकर बोलावून त्यांना बार्बेक्यू नेशन वगैरे ठिकाणी नेऊन त्यांना यथोचित सामिष भोजन घालून तृप्त करावे.

तर ते आपल्यासाठी एक फार मोठे सुदैव असेल असे मला वाटते. आता ते कसे घडावे यावर मार्गदर्शन मी काय करणार ?

वैयक्तिक अनुभव असा आहे की सुदैव दुर्दैव हा सगळा पर्स्पेक्टीव्ह चा मामला आहे, सुख काय दु:ख काय काहीच शाश्वत नाही, काळ बदलेल तसे सगळेच बदलत रहाते , म्हणुन सर्वत्र समबुध्दी होणे हे आपले ध्येय्य असले पाहिजे , सुदैव अथवा सुख हे नव्हे ! हे सगळं बोलायला सोप्पं आहे पण प्रतिकुल परिस्थीती आली की चंचल होणे बिथरणे आणि अनुकुल परिस्थीती आली की उन्माद येणे बेफीकीर होणे ही सर्वसामान्य माणसाच्या मनाची नैसर्गिक वृत्ती आहे , ह्या वृत्तीची तीव्रता कमी करता आली की आपण जिंकलो ! आणि ह्यासाठी समर्थांनी आधीच उपाय सांगुन ठेवला आहे ! सुख दुःख उद्वेग चिंता ।अथवा आनंदरूप असतां । नामस्मरणेविण सर्वथा ।राहोंच नये ॥४॥ हरुषकाळीं विषमकाळीं ।पर्वकाळीं प्रस्तावकाळीं । विश्रांतिकाळीं निद्राकाळीं ।नामस्मरण करावें ॥५॥ कोडें सांकडें संकट ।नाना संसारखटपट । आवस्ता लागतां चटपट ।नामस्मरण करावें ॥६॥ चालतां बोलतां धंदा करितां ।खातां जेवितां सुखी होतां । नाना उपभोग भोगितां ।नाम विसरों नये ॥७॥ संपत्ती अथवा विपत्ती ।जैसी पडेल काळगती । नामस्मरणाची स्थिती ।सांडूच नये ॥८॥

छान प्रतिसाद मार्कस नामस्मरणाचा उपाय खरंच चांगला आहे.पूर्वी वापरलाय. पण चांगल्या सवयी वाईट सवयींसारख्या दीर्घकाळ टिकत नाहीत. त्यामुळे नामस्मरण पुन्हा सुरु केले की काही दिवसांनी त्यात खंड पडतो. तो खंड पडूच नये यासाठी काय करता येईल? जमत नसतानाही हटवादी मन म्हणत राहतं की 'सजगच रहायचंय ना? माईंड चॅटरिंग बंद करायचंय ना? करु की मग स्वनियंत्रणाने. प्रत्यक्षात मात्र ते जमत नाही. ते जमेल या फाजील आत्मविश्वासामुळेच नामस्मरण माझ्याकडून घडत नाहीये. कळतंय पण वळत नाहीये. यावर काही सॉलिड उपाय सुचवा.

प्रगो भाऊंचा सल्ला एक नंबर. आणखी एक सुचवू इच्छिते. तुम्हाला जे हवंय ते यथाशक्ती इतरांना देत रहा. 'दाता' व्हा. मग जे पेराल तेच परत मिळेल. स्नेह, सुदैव वाटत रहा, कोणत्या ना कोणत्या मार्गाने ते परत तुमच्याकडे येईल. हा प्रकृतीचा नियम आहे. चुकणार नाही. पूर्वसुरींनीपण सांगितले आहे..करावे तसे भरावे. कुणी सांगावे, याच जन्मी मिळेल सगळे केलेले सुकृत, सुदैव बनून तुम्हाला ! शुभेच्छुक, स्नेहा

भलताच गंभीर विषय निवडलास रे उपयोजका. आयुष्य हा एक प्रवास आहे. ह्या प्रवासात समस्या अगदी आयुष्याच्या अखेर्पर्यंत असणारच आहेत हे मानून चालावे. आपल्यासारखे असंख्य आहेत, आपल्यापेक्षा काही सुदैवी असणार आहेत तर काही दुर्दैवी. खरचटले तर फ्रॅक्चर झाले नाही म्हणून सुदैवी समजावे. फ्रॅक्चर झाले तर मरण आले नाही म्हणून सुदैवी समजावे.

मुळात दैव हि गोष्ट जी आपल्या हातातच नाही, ती आपल्याला वाढवता कशी येईल, मग ते सुदैव असो कि दुर्दैव बाकी चालू द्या

जे गरजेचे आहे ते सहज मीळणे, जे हवे आहे त्यासाठी सन्धी साधणे. ह्या दोनही गोश्टी भीन्न आहेत. काही गोश्टी आपल्याला सहज मीळतात त्यान्चे वर्गीकरण करून प्रमाण ५० टक्के मानले तर काही गोश्टी आपल्याला सहज न मीळणे ह्यान्चे वर्गीकरण उरलेले ५० टक्के होवू शकते. . अ) ज्या गोश्टी सहज मीळतात (५० टक्के) - त्यातील ५० टक्के गोश्टी आपण आपल्या अजाणतेमूळे त्या धरून ठेवता येत नाही म्हणून गमावून बसतो. (२५%) - तसेच ५० टक्के गोश्टी प्रकृती नीयमनामूळे त्यान्चा नाश होत राहतो, गमावून बसतो. (२५%) . ब) ज्या गोश्टी आपल्याला सहजपणे न मीळू शकण्याच्या वर्गात येतात (५०%) - त्यातील ५० टक्के गोश्टी आपल्याला मीळूच शकत नाहीत, आपण त्या गोश्टी मीळवीण्याच्या पात्रतेचे नसतोच. अशा बाबतीत त्या गोश्टी न मीळाल्याचे दूख न करणे तसेच अशा गोश्टीन्ची आस धरणे देखील योग्य नसते. (२५%) - शेवटच्या उरलेल्या २५% भागात प्रयत्न करणे असते. त्यातही स्वतःहासाठी धोका पत्कारायचा की इतरान्साठी धोका पत्करायाचा हा ज्याचा त्याचा प्रश्न!

बाकी उपाय कामी येत नाहीत… ९०% दुर्दैव आपलीच मानसिकता निर्माण करते १०% मात्र खरे अपघात असतात… स्म्रुतीच्या सर्व बंधनातुन मुक्त व्हा भविष्याच्या स्वप्नरंजानात वेळ खर्च करु नका… काळ हे सर्वात मोठे पण कृत्रिम बंधन आहे जे आपण मोडायला हवे भौतीक महत्वाकांक्षाच न्हवे तर अगदी जिव आणी शिव यांच्या मिलनातही अडथळा ना प्रयत्नांचा आहे ना भाग्याचा… ना श्रध्देचा. अडथळा आहे तो फक्त काळाचा पण त्याला अवास्तव महत्व देउ नका सबकुच मजामा होउन जाइल..

How to Get Lucky and Stay Lucky

1. Position yourself. The first step toward improving your luck is to acknowledge that luck exists. ...
2. Plan, but be ready to bail. ...
3. Remember, luck comes and goes. ...
4. Don't take the blame. ...
5. Go where luck resides. ...
6. Stick your neck out. ...
7. Never say anything's 100 percent sure. ...
8. Don't push it.

मला चर्चा अगम्य वाटते. पण ते असो. नामसमरण म्हणजे नेमके काय? नामस्मरण व जप यात काय फरक आहे? श्रद्धाळू माणसाला नामस्मरणाने मानसिक शांतता लाभेलही पण त्यामुळे सुदैवाचे प्रमाण कसे वाढेल. प्रयत्न करुन वाढते ते दैव कसे?

हा हा हा.. चांगला विषय आहे. पण जे प्रश्न आणि मुद्दे तुम्ही मांडले मांडले आहेत, त्यात स्वतःतच विरोधाभास आहे. तुम्ही म्हणता - आपल्या जीवनात.. आणि लिहितांना मुद्दा मांडता - एखाद्याचे सुदैव हे कदाचित दुसर्‍याचे दुर्दैव किंवा अटळ असा तोटा/नुकसान असू शकतं. एखाद्याला मिळालेली चांगली संधी ही दुसर्‍याचं मन खट्टू करु शकते. जर केवळ स्वतःचा विचार करायचा तर मग दुसर्‍यांसाठी मनाला चुटपुट का लावून घ्यावी? :-) असो. ----------- दैव बदलणं वगैरे फार व्यक्तिगत मुद्दे झालेत. दैव बदललंय किंवा नाही हे सुद्धा कुणी सांगू शकणार नाही, कारण त्यासाठी आपल्या भविष्यात काय वाढून ठेवलंय ते माहित असायला हवं. माझ्यामते आपण जगतांना कसे जगतो याकडे बघावं, आत्मपरिक्षण करत रहावं. कोण काय म्हणाला यापेक्षा, आपल्याला काय वाटतं त्याकडे लक्ष देणं जास्त योग्य होईल. मागे एका धाग्यात खालील विचार मांडलेला होता, तो नमूद करावा म्हणतो -

खरंच, आपण आपल्या छोट्याशा आयुष्यात काय केलं आजतोवर.. असा विचार करून बघीतलं तर..? त्याही पलिकडे जाऊन, आपल्या आयुष्यातल्या चांगल्या/आनंदी आठवणी किती.. असा विचार केला तर? सामान्यतः माणसाला आपल्या दु:खद आठवणी जास्त लक्षात राहतात. कारण सुप्त मनात त्या बर्‍यापैकी जागृत असतात. आनंदी आठवणी त्यामानानं कमी लक्षात राहतात. कमी जागृत असतात. पण म्हणजे, सुख-दु:खाचा समतोल हा नेहमी दु:खाच्या बाजूनंच कललेला असतो काय? मला वाटतं सामान्यतः आनंदी घटनांना, त्या घडत असतांना, आपण पुरेसं recognize [मराठी?] करत नाही. जेवढं दु:ख आपण मनाला लावून घेतो, तेवढं महत्त्व आपण आनंदाला देत नाही. किंबहुना, दु:खच लक्षपूर्वक उपभोगल्या जातं.. सुख/आनंद तेवढ्या प्रमाणात नाही. आता ज्या घटनांना, त्या घडत असतांनाच आपण तेवढं महत्त्व देणार नाही.. तर त्यांना सुप्त मन तरी कशाला तेवढं महत्त्व देईल? :-) जर आनंदी/घटना प्रसंग. आपण जाणीवपूर्वक उपभोगले आणि दु:खी घटना/प्रसंग दुर्लक्षीत ठेवले तर...? हा दॄष्टिकोनातला बदल आहे आणि त्याला वेळ लागणारच. चांगलंच बघायचं वळण मनाला लावणं म्हणजे हेच असावं.. अर्थात् याचा अर्थ असा अजिबात नाही की दु:खद गोष्टी सरळ सोडून द्यायच्या.. पण मनाला त्यातूनही, जेवढं जमेल तेवढं, चांगलं काय ते शोधायला लावत राहायचं. जरी अजूनही पुरेसं जमलेलं नाही तरीही, ही सवय खूप मोलाची ठरते एवढं मात्र मी स्वानुभवावरून सांगू शकतो. जर असा बदल आपल्या दृष्टीकोनात आपल्याला करता आला तर, आयुष्य बरंच चांगलं होऊ शकेल.. आपलंही आणि आपल्या आजुबाजूच्या इतरांचंही, नाही?

तसंही तुकाराम महाराजांनी सांगीतलेलंच आहे - "मन करा रे प्रसन्न, सर्व सिद्धींचे कारण.." :-)

अध्यात्माची भाषा जडबंबाळ असल्याने नामस्मरण आणि अध्यात्माचा संबंध मला काही समजला नाही. पण नामस्मरणाचा फायदा मानसशास्त्रीय स्वरुपात कसा होतो ते या लेखात वाचा. ---------------------------------------------------------------------------------- स्मरण - विस्मरण नामस्मरणाचं महत्त्व प्रत्येक धर्मगुरूंनी , सर्वांना पटवलं आहे . वैखरीवाटे प्रकट होणारे नाम ' अगदी अंतरात्म्यापासून आलं पाहिजे , याचा आग्रह धरला आहे . आपल्या आराध्यदैवताचं गोड नाव असो की आपापल्या गुरूंनी कानात सांगितलेले मंत्रात्मक नाम असो . ज्यानं त्यानं मुखात परमेश्वराचं नाव धारण केलं पाहिजे , असा उपदेश केला जातो . सर्व पिढ्यांतल्या काही आबालवृद्धांना नामस्मरणाची महती पटते असं नाही , तर त्यांना ते आचरणातही आणता येते . आपापली अत्यंत जिकिरीची आणि जटिल काम पार पाडताना मनातल्या मनात नामस्मरण करीत राहण्याची तारेवरची कसरत ' त्यांना जमते . खरंच , अशा मंडळीचं कौतुक वाटतं . परंतु सर्वसामान्य माणसांना ते जमतंच असं नाही . पटतं ; पण वर्तनात वठत नाही . कळतं ; पण वळत नाही . तर काही विलक्षण चिकित्सक शास्त्रीय विश्लेषण करू इच्छिणाऱ्या शिक्षित लोकांना ते आवडलं तरी पटतंच असं नाही . त्यांना असं नामस्मरण अनाठायी आणि अवडंबर आहे असं वाटतं . अशा लोकांसाठी काही विश्लेषण ! मानसशास्त्रानुसार मनाची एकाग्रता म्हणजे एखाद्या संवेदनेवर लक्ष केंद्रित करणं . असं अवधान खरोखरंच एकाग्र असतं . स्मरण करताना त्या एकाच संवेदनेवर अथवा मनांतर्गत विचारावर लक्ष केंद्रित होतं . त्या एकाग्रतेनं मानसिक शक्ती एकवटण्याची क्षमता मनात निर्माण होते . मनाला लक्ष एकाग्र करण्याचं प्रशिक्षण मिळतं . अशा प्रशिक्षणाचा आपल्याला खूप फायदा होतो . पण नामस्मरणाच्या उपयुक्ततेचं रहस्य पुढे आहे . आपण स्मरण करण्याचा प्रयत्न करतो तेव्हा आपोआप विस्मरणाची प्रक्रिया सुरू होते . चक्रावलात ना ? मनामध्ये असंख्य विचार असतात . काही होकारात्मक , काही नकारात्मक . ( काहींच्या बाबतीत नकारात्मक अधिक ) नामस्मरण होकारात्मक असतं , अशा होकारात्मक विचारांवर लक्ष केंद्रित करायला सुरुवात केली आणि हळूहळू ते जमू लागलं की आपोआप नकारात्मक विचारमालिकाचं विस्मरण होतं . होकारात्मक विचारांची मनात स्थापना होते . नकारात्मक विचारांना गच्छन्ती मिळते . ते विचार मनातून मावळतात . होकारात्मक विचारातून सद्गुणांवर विश्वास निर्माण होतो . त्या विश्वासातून ' आशा ' जन्म घेते . आशा म्हणजे उत्साहित मन , प्रसन्न मन ; प्रफुल्ल मन ! आहे की नाही गंमत !! तुमची माझी !!! डॉ.राजेंद्र बर्वे लेखक प्रसिद्ध मानसोपचारतज्ज्ञ आहेत.