आजची उच्चभ्रू पाककृती: जो जीता वही है बंदर (चित्रपट समीक्षा)

आजवरच्या पाककृतींपेक्षा ही पाककृती जरा वेगळी आहे. कारण ही पाककृती जरी चित्रपट परीक्षणाचही असली, तरी चित्रपट हे फक्त एक निमित्त आहे. कुठलीही भाजी करताना जसे, मोहरी, कांदा, लसूण, टोमॅटो, हळद, तिखट ह्याचे मिश्रण करून मग त्यात कुठल्याही फळभाजी अथवा पालेभाजीचे तुकडे टाकून ढवळले, तर भाजी चांगलीच होते, तसे. चित्रपट परीक्षण असो, कुणा साहित्यिकाला लिहिलेले पत्र असो, किंवा इतर कुणाविषयी काहीही लिहिलेले असो, ह्यात मूळ विषय हा गौण असतो. हे सर्व साहित्य लिहिण्यामागचा उद्देश म्हणजे आपली लेखनशैली कशी उच्च दर्जाची आहे, मनात आले असते, तर गेला बाजार ज्ञानपीठ नक्कीच मिळाले असते, असे इतरांच्या मनात ठसवत रहायचे. विशेषत: कुणालाही कधीच कळलेले नाहीत अशा लेखकांच्या, कुणीही विकत न घेतलेल्या पुस्तकांतील वाक्येच्या वाक्ये उद्धृत केली, की आपली "टेस्ट" कशी वेगळी आहे, हे लोकांना कळते.

एक लक्षात ठेवायचे, की जे साहित्य लोकांना कळते, त्यावर बऱ्या आणि वाईट अशा दोन्ही प्रकारच्या प्रतिक्रिया मिळतात. पण जे लोकांना कधीच कळलेले नसते, ते उच्च आहे, अशी त्यांची भावना असते. त्यामुळे ज्यांनी लिहिलेले कळत नाही, असे आबानाथ गुरुजी, किंवा मजेत झोकील अशा अनवट लेखकांची जी पुस्तके प्रकाशित झाल्यावर दोन दिवसांनी आपण जुन्या बाजारातून घेतली आहेत, त्यातील परिच्छेद खुशाल वापरावेत. मग आपण लिहितोय त्या विषयाशी त्याचा संबंध नसला तरी चालेल.

विशेषत: चित्रपट परीक्षण ह्या पाककृतीत जे चित्रपट खूप लोकांनी पाहिले आहेत, आणि सुपरहिट झालेले आहेत, त्यांची यथेच्छ निंदा करावी. आपण कसे चोखंदळ रसिक आहोत, हे पटवून दिल्याशी कारण. चोखंदळ नसतो, तर वपुंच्या लेखनाचे दाखले दिले नसते का ?

आपण ज्या पुस्तकांची पारायणे करतो, ती कुणीही वाचलेली नसतात, ह्याप्रमाणेच आपण ज्या चित्रपटांची तारीफ करतो, ते देखील कुणीही पाहिलेले नसतात, ह्याची खात्री बाळगावी. कदाचित कुणी ते पहायला तिकीट काढून गेले असतील, तरी टायटल्स संपता संपता ते अजाण बालक गाढ झोपी गेले असतील, आणि त्यामुळे आपण चित्रपटाविषयी खरे लिहिले आहे की खोटे, ह्याची शहानिशा कुणीही करणार नाही, हे नक्की.

एकंदरीत, चित्रपट कुठलाही असो, त्याचे परीक्षण लिहिताना, चित्रपटाऐवजी, आपण आणि आपली अभिरुची कशी उच्च, हेच लिहीत राहावे.

असो, अशी ही सोपी पाककृती.

आता, प्रात्यक्षिक. "जो जीता वही सिकंदर" हा एक सुपर डुपर हिट चित्रपट. ह्याचे परीक्षण लिहायचे, म्हणजे अत्यंत खडूसपणे लिहायला हवे. आबानाथ गुरुजींची पुस्तके माळ्यावरून काढा. त्यात सायकल विषयी कुठली वाक्ये आहेत, ती शोधून काढा. वाटल्यास गरीब विद्यार्थी आणि श्रीमंत विद्यार्थी ह्यांचा उल्लेख व्हायला हवा. डोळ्यासमोर आयेशा जुल्काचा "पहला नशा, पहला खुमार" असला, तरी तिला तद्दन भिकार ठरवण्यासाठी आबानाथांनी स्त्रीद्वेष्टी कुठली वाक्ये लिहिली आहेत, त्याचा शोध घ्या. झाली तयारी ? आता लिहा तर.

भाउबंदकीवर महाभारतात बरेच लिहून झाल्यानंतर, अजूनही लोक तशाच कथा का लिहितात, हे कळणे अवघड आहे. हे कळायला ब्रह्मदेवाचे क्लासेस लावावे लागतील, आणि तरीही उत्तर मिळेलच असे सांगता येत नाही. केन आणि अबेल ही बायबलातील कथा, उटीच्या एका रामलाल (खरबंदा) नावाच्या गुणी माणसाच्या चहाच्या टपरीत आजही घडते, ही बॉलीवूडस्वामी परमेश्वराची कृपा आपल्यावर "जो जीता वही है बंदर" मधून होते.

"ऍम आय माय ब्रदर्स कीपर" असा प्रश्न अबेल सारखा विचारतो आणि केनचा सायकल स्पर्धेत जिंकायचा निर्धार स्वत: अतर्क्यपणे पार पाडतो, ह्या एका वाक्यात ह्या चित्रपटाचे कथानक सांगता येईल. पण हे बॉलीवूड असल्याने य़ेथील बायबलातही दर दोन सामांनतर गाणी असणारच. गाणी तशी बरी आहेत. पण नुस्त्या गाण्यांनी कथानक रंगते थोडेच ? त्यातून, संधी मिळाल्यावर काखा वर करून अंगडाई देणारी आयेशा जुल्का, गोरे रंगपे ना इतना गुमान कर, ह्या गाण्याची आठवण सतत करून देत असते.

जीवनाच्या काळोखी पायवाटेवरचे काटे मधुमेह्यांना रुतत नाहीत, तसेच ह्या चित्रपटातील भावना प्रेक्षकांपर्यंत न पोहोचवण्याची काळजी आयेशाने घेतली आहे. (इतक्या वेळी अंगडाई घेते, पण काखेत कधीही ओले वर्तुळ दिसत नाही. काळजाच्या पाण्यात भावनेचे मीठच नसेल, तर अभिनयाचा घाम कसा येणार? त्यामानाने कबीर बेदीच्या मुलीला खूप घाम येतो.)

आमीर खानने शाळकरी मुलाची भूमिका त्याच्या खुरट्या शारीरिक आणि मानसिक उंचीमुळे सुंदर निभावली आहे. पण अश्वत्थाम्याच्या भाळीचा मणी त्याला मिळाला तो "कयामत से कयामत" ह्या एका टुकार सिनेमातून, आणि तो हिरावून घेतला "जो जीता" तून. ह्या चित्रपटात त्यावर मात करतो तो, बाबूल. बाबूलचे केस, त्याचे दंड, त्याचे ते सायकल चालवणे, ह्यावर आमिर खान कधीच मात करू शकत नाही. अबेल जिंकतो शेवटी, पण केनचा पराभव होणे शक्य नाही.

वंगण नसलेल्या दुचाकीतून येणारे आवाज वापरून गाणी बनवली, म्हणजे स्वत: संगीतकार झालो, अशी जाणीव करू देणारे "बंदर" चे संगीत आहे.

ह्या चित्रपटाची एकच जमेची बाजू, म्हणजे किरण वैराळेची छोटीशी हलकी फुलकी भूमिका. ती मोहवून जाते.

(बस, इथेच संपवा. जास्त लिहिले, तर तुम्ही खरेच चित्रपट परीक्षण लिहिता आहात, आणि अनवट साहित्याकडे दुर्लक्ष होते आहे, हे वाचकांना कळेल.)