मिसळपाव - एक व्यक्तिगत इतिहास - भाग २

(पहिल्या भागात: आपण ज्ञानेश्वर विठ्ठलपंत कुळकर्णी ह्यांनी स्थापन केलेल्या मराठी संकेतस्थळापासून पुढे सुरुवात करूया. ज्ञानेश्वरंाचे स्थळ "क्रमश:" लिखाणांसाठी प्रसिद्ध होते. दर एपिसोडला भगवद्गीतेच्या एका अध्यायाचे मराठीकरण करण्याचा संकल्प सोडलेल्या ज्ञानेश्वरांचे दर लेखाशेवटी "क्रमश:" असे वाचून वाचकवर्ग कंटाळलेला होताच, पण तरीही, सदर स्थळचालकांचा हिरमोड होऊ नये, आणि फुकट वाचायला मिळते आहे, ते मिळावे, वर्गणी द्यायला लागू नये, म्हणून प्रतिसाद देतच होता. शेवटी ही "ग्यानबाची मेख" ज्ञानेश्वरांच्या लक्षात आली, आणि सदर संकेतस्थळावरील लेखन स्वत:च बंद करून त्यांनी समाधी घेतली. अशा समाधीला सध्या "वाचनमात्र होणे" असे म्हणतात. अशा समाधीतून परत येणे शक्य आहे, परंतु त्यासाठी स्थळाच्या सदस्यांनी आग्रह करणे आवश्यक आहे. असा आग्रह ज्ञानेश्वरांना कुणी केला नाही, ही तत्कालीन संकेतस्थळसदस्यांची घोडचूक आपल्याला नजरेआड करून चालणार नाही.)

इसवी सन १२०० ते १६०० : फारसे काही घडलेच नाही. नाही म्हणायला, ज्ञानेश्वराचे संकेतस्थळ विस्मृतीत गेले. मंडळी, फक्त एकाच्या लिखाणासाठी चौघांनी चालवलेले स्थळ कितीसे चालणार ? संकेतस्थळ चालायला फक्त एकाचे लिखाण चालत नाही, तर एकापेक्षा अधिक लेखक आणि अनेक वाचक आणि प्रतिसादक असावे लागतात. ज्ञानेश्वराच्या संकेतस्थळावरचे अनेक वाचक प्रतिसाद द्यावा की नाही, ह्या दुविधेत. दुसरे, सदर लेखक हा, तत्वज्ञान आणि कविता एकाच क्याटेगरीखाली लिहायचा. त्यामुळे वाचकांना समजून घेणे कठीण व्हायचे. ही परिस्थिती आपल्याला अजूनही हैराण करते, नाही का? कुणी एखादी कविता "जे ना देखे रसिक" च्या ऐवजी "गुरांतलं, ढोरातलं" ह्या क्याटेगरीत टाकलं, की साहित्यप्रेमींना काय करावं ते अजीबात सुचत नाही. आणखी एक म्हणजे, हा लेखक कुण्या "बापरखुमादेवीवरू" चे नाव प्रत्येक लेखनाच्या शेवटी सिग्नेचर म्हणून टाकायचा. सर्वसामान्य वाचकांना हे कळायचेच नाही. अजूनही, "स्वरभास्कराय नम:" म्हटले, की काही सदस्यांचा "हे स्वरभास्कर कोण? ते मिले सुर मेरा तुम्हारा वाले? ते गायक आहेत होय?" असा घोळ होतोच.

पण ह्या काळात मराठी संकेतस्थळांची दुर्दशा झाली, हे नाकारून चालणार नाही. सर्व स्थळांच्या चालकांनी संपादनाच्या बाबतीत प्यासिव्ह भूमिका घेतली. स्वत: नेमणूक केलेल्या संपादकांवर स्थळ सोपवून स्वत: बुधवार - शनिवार संध्यादि कर्मकांडात मग्न झाले. आणि हळूहळू सर्व मराठी संकेतस्थळे फारशी नियंत्रणाखाली गेली. (फारशी काय, चालकांनी नेमलेल्या ह्या संपादकांच्या नियंत्रणात पूर्णपणे गेली म्हणाना!) "मराठीतले फारशी शब्द - भाग २५६७" अशा प्रकारचे लेख येऊ लागलेत, तेव्हा वेळ गेलेली होती. सर्व मराठी स्थळे अमराठी झाली होती.

ह्या कालावधीच्या अंतास एकनाथ, तुकाराम नावाचे विडंबनकार होऊन गेले. ज्ञानेश्वराच्या साहित्याची विडंबने त्यांनी स्वत:च्या स्थळावर प्रकाशित केलीही. पण ती तेव्हा फारशी लोकप्रिय झाली नाहीत. मूळ कविताच समजून घ्यायला वाचकवर्ग तयार नव्हता (दरवेळी दुवे देऊन देखील.) मग ही विडंबने वाचायला वेळ कुणाला ? सगळे वाचक तत्कालीन चालकवर्गाच्या मर्जीत राहण्यासाठी अतोनात प्रयत्न करीत होते. त्यावरही कडी म्हणजे एकनाथ हे विडंबनकार गाढवांना पाणी पाजणे वगैरे तथाकथित लोकोपयुक्त कामे करायचे. मंडळी, विडंबनकाराला हे शोभत नाही. मराठवाड्यातील लोकांनी त्यांना वाळीत टाकले नसते, तरच नवल! ज्ञानेश्वरांचे साहित्य लोकाभिमुख व्हावे वगैरे म्हणून त्यांतील संकल्पनांची भारुडे नामक विडंबने करणे वगैरे एकीकडे, पण सदर स्थळांवर गाढवांना देखील इतर सदस्यांसारखे वागवून त्यांना पाणी देण्याइतपत ह्या काळातील विडंबनकारांची बेतखल्लुफी वाढली होती. ला हौल बिलाकुवत !

तुकारामाचीही हीच गत ! स्वत:चे संकेतस्थळ स्थापावे, त्यावर तत्कालीन गूगलचे ऍडसेन्स टाकून अर्थप्राप्ती करवून घ्यावी असा आवली (ह्या सदस्येचे "तुकापाव" ह्या स्थळावरचे टोपणनाव सुभाषिणी असे होते, असे मंबाजींच्या लेखनातून कळते) नावाच्या सल्लागाराचा सल्ला सदर स्थळचालकाने उधळून लावला. उलट मंबाजी ह्या क्रिटिकाला स्वत:च्याच स्थळावर सदस्यत्व उपलब्ध करवून देऊन त्याने स्वत:चे घर असे निंदकाच्या शेजारी बंाधले. दुसरे म्हणजे सदर चालक, तत्कालीन लोकप्रिय संकेतस्थळाच्या विठ्ठल ह्या चालकाकडून विमान येईल, आणि आपल्याला त्या स्थळावर सदस्यत्व मिळेल, ह्या आशेतच जगत आलेला. स्वत:चे संकेतस्थळ सांभाळणे त्याला कठीण गेले, ह्यात काय नवल ? मंबाजी ह्या क्रिटिकाने शेवटी स्वत:चे रंग दाखवले. "तुकापाव"चे अख्खे विदागार पाण्यात टाकून "विदागाराचा अपघात" अशी वर मल्लीनाथी केली. पण विठ्ठलानेच त्याच्या विदागारातील कालातीत विडंबनांचे गूगलवर संचित करून त्याची लाज राखली. आणि वर विदागार तरंगल्याचा आभासही निर्माण केला. तेव्हा मंबाजीचा कात्रज होऊन, तोही "तुकापावा"वरचा आजन्म सदस्य झाला. असे असूनही, तुकारामाचे संकेतस्थळ चालले, ते नंतर स्वराज्य ह्या संकेतस्थळावरील दुवे तेथील सदस्यांनी टिचकावले, तेव्हा. (ते पुढे येईलच.)

एकच समाधानाची बाब अशी, की ह्या फारशी संकेतस्थळचालकांतच पाच कंपू निर्माण झाले. नंतर प्रत्येकांनी आपापली वेगवेगळी संकेतस्थळे उभारली. त्यांना "शाही" असे नामकरणही ह्याच काळात झाले. प्रत्येक मराठी लेखकाने आपापली "शाही" स्वीकारली. एका लेखकाने, दोन शाह्यंामध्ये मनसबदारी स्वीकारणे चुकीचे समजले जाऊ लागले. "निजामशाहीत पूर्वप्रकाशित साहित्य आदिलशाहीत प्रकाशित केलेले चालणार नाही" अशी ह्या स्थळांच्या चालकांनी भूमिका घेतली. असे पूर्वप्रकाशित साहित्य सदस्यांनी दोन अगर त्यापेक्षा अधिक स्थळांवर प्रकाशित केल्यास सरळ "डिलीट" ही कळ वापरण्यात येईल, अशा नवसाहित्यिकांना धमक्या मिळू लागल्या. त्यामुळे प्रत्येक मराठी नवसाहित्यिकाने आपापले "शाही" स्थळ निवडले. वरवर कारण देताना "निजामशाहीतील प्रशासकीय अनुमतीच्या जाचामुळे आम्ही हल्ली कुतुबशाही स्वीकारली आहे" असे जाहीर प्रतिसाद येऊ लागले. ह्या दोन्ही शाह्या एकमेकाच्या मावसभगिनी आहेत असे विचार जाहीरपणे मांडणे शक्यच नव्हते. कारण "खरडवही" हे जाहीरपणे खाजगी लिखाण करण्याचे माध्यम तेव्हा उपलब्ध झालेले नव्हते. खाजगी मतभेदांचा जाहीर कोथळा काढणे, हे "स्वराज्य" ह्या स्थळावर पहिल्यांदा शक्य झाले. (ते पुढे येईलच.)

इसवी सन १६०० (च्या आसपास): छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म. मराठीचे खास असे एखादे संकेतस्थळ असावे, ह्या विचाराने उचल खाल्ली. ह्यापूर्वीच्या स्थळांमध्ये मराठी वाचकवर्ग भरपूर होता, परंतु चालकवर्ग मात्र सगळा फारशी. मराठी संकेतस्थळ एखाद्या मराठी चालकाने चालवावे, असा विचार इसवी सन बाराशेनंतर पहिल्यांदा झाला. हे संकेतस्थळ व्हावे हे तो श्रींची इच्छा, असे जाहीर करूनही बरेच दिवस "स्वराज्य" हे संकेतस्थळ अनेक वर्षे एका फारसी चालकाच्या स्थळावरील (निजामशाही ह्या स्थळावरील) कंपू म्हणून चालले. ह्या कंपूचे नायक शिवाजी भोसले ह्यांना दादोजी कोंडदेवंासारख्या जुन्या-जाणत्या सदस्यांचे सहकार्य लाभले (हे संकेतस्थळ सुरू होण्याआधी दादोजींनी "एक्स-निजामशाही" नावाचा याहू-ग्रुप सुरू केला होता, असे इतिहास सांगतो.) सदर फारशी स्थळचालकाचे लक्ष नाही, असे पाहून तोरण्याला सदर कंपूचा कट्टा झाला. आणि तेथे "स्वराज्य" ह्या नवीन मराठी संकेतस्थळाची स्थापना झाली. ह्या कट्ट्याचा वृत्तांत गोपनीय राहावा, लगेच प्रकाशित होऊ नये, ह्याची काळजी घेण्यात आली. त्यामुळे निजाम ह्या फारशी स्थळचालकाला आपल्याच स्थळावरचे सदस्य व्यनिंच्या माध्यमाने आपल्यापासून फोडण्यात आले आहेत, ह्याची काही म्हणजे काहीच जाणीव झाली नाही. (भविष्यात ह्यातून संकेतस्थळचालकांनी शिकण्यासारखे म्हणजे, स्वत:च्या स्थळावरील सदस्यंाचे व्यनि चोरून वाचत राहावे. असली बंडे लगेच लक्षात येतात.)

सदर स्थळ बरेच दिवस चालले. मध्यंतरी ह्या स्थळाच्या कारभारात खंड घालण्याचा इतर प्रस्थापित स्थळांनी बराच प्रयत्न केला. आदिलशाही ह्या स्थळाच्या चालिका बडी बेगम, ह्यांनी तर अफजलखान नावाचा एक महाभयंकर "डॉन" शिवाजीचे स्थळ मोडून काढण्यास धाडला. त्याने ह्या स्थळाच्या सदस्यांचे श्रद्धास्थान असलेल्या एका तुळजाभवानी नावाच्या सदस्येवर आपल्या घाणेरड्या प्रतिसादांतून हल्ला करून इतर सदस्यांस चिथावणी दिली. परंतु, स्वराज्य स्थळाचे चालक शिवाजी भोसले, ह्यांनी सदस्यांना शांत राहण्याचे आवाहन केले. पुढे सदर स्थळचालकही ह्या डॉन ला घाबरून आहेत अशी बातमी त्यंानी पसरवली. शिवाजी भोसल्यांच्या खरडवहीत अनेक सदस्यांनी चिंता व्यक्त केली. पण ते गप्पच राहिले. शेवटी, अफजलखानाने "काव्य शास्त्र विनोद" अशा सर्व साहित्यावर आपले विखारी आणि जळजळीत प्रतिसाद टाकून स्वराज्यस्थळ मोडकळीला आणले असताना, चालकांनी त्यांना व्यनि टाकून खरडवहीत भेटूया, असे लिहिले. अफजलखानाने काही खरडी लिहिल्या, शिवाजीने काही. शेवटी, एका खरडीतच खानाचा कोथळा बाहेर पडला. सर्व सदस्यंानी तो वाचला, आणि "हरहर महादेव" असे सगळीकडून प्रतिसाद आले. काही मावळ्यंानी "हरहर महादेव" असे न म्हणता, फक्त "असेच म्हणतो" किंवा "+१" असे प्रतिसाद दिलेत. त्यांची योग्य ती खरड महाराजांनी काढलीच. सदर मावळे सध्या कुठल्याच स्थळावर नाहीत. फक्त वाचनमात्र आहेत.

ह्या स्थळांच्या स्पर्धेत सदस्यसंख्या जास्त म्हणून अधिक अग्रगण्य म्हणून गणल्या जाणाऱ्या पदपातशाही, ह्या स्थळावरून आलेल्या एका बलाढ्य सदस्याने स्वराज्यस्थळावरच्या सर्वाधिक लोकप्रिय अशा पुण्यनगरीतील एका कट्ट्यावरच आपले बस्तान जमवले. कुणीही "आहिस्ता आहिस्ता" अशा गजला केल्या, की "शाहिस्ता, शाहिस्ता" अशी त्याची विडंबने केलीत. महाराज हे सर्व बराच काळ फक्त बघत होते. शाहिस्ताच्या लेखनाचे संपादन होत नाही, ह्या सदस्यंाच्या तक्रारीकडेही त्यांनी बरेच दिवस दुर्लक्ष केले. एकदा शाहिस्त्याने आपल्या कंपूसह स्वराज्यस्थळावरच कट्टा केला. त्याची छायाचित्रे तो स्वराज्याच्या संकेतस्थळावर चढविता झाला. पण रात्रीतून बघतो काय, तर कुणीतरी प्रत्येक छायाचित्र तीन बोटे कापलेले. इतिहासप्रेमींनो, ही कारागिरी आपल्या स्थळचालकांची, बरे का ? आपली चढवलेली छायाचित्रे अशी कापलेली पाहून शाहिस्ता स्वराज्य स्थळावरून नाहीसा झाला, तो कायमचाच!

(सदर स्थळचालकांची मर्जी असेल, तर: क्रमश:)