१० मे १८५७

१९५७ असते तर तात्या टोपे आणि मनूताईंना याची देही याची डोळा पाहिले असते. परंतु ते सर्व १८५७ साली होते, दिडशे वर्षांपूर्वी. तेव्हा जरा लेख संपादित करा.

आहे की:-
१."स्वातंत्र्य समर" म्हणुन ज्याचा उल्लेख होतो, ते केवळ "शिपायांचे बण्ड " होते.
१.१सामान्य जनता ह्यात फारशी सहभागी नव्हती.
१.२खुद्द शिपाई सुद्धा सगळे नव्हते पेटुन उठले, तर काही गटच पेटले होते.

२.बहादुर शहा जफर हा काही उठावात सामील नवहता.
बंड केलेल्या शिपायांनी आग्रा किल्ल्यात घुसुन जवळ जवळ त्याला स्थान बद्ध केले, ते त्याला "संरक्षण" देण्याच्या नावाखाली.
("मुकाट्याने आम्हाला पाठिंबा द्या(कारण प्रतिकात्मक,नाम्धारी का असेना,तोच तत्कालीन मुघल प्रांताचा शासक होता.), अन्यथा तुमचं काही खरं नाही." असं त्यांनी धमकावलं आणि तो आपल्याक्डुन आहे असं खुशाल जाहीर केलं.)
बंड करणार्या शिपांयांचा पाडाव झाल्यावर जेव्हा इंग्रज आत शिरले,
तेव्हा त्या वयो वृद्ध बादशाहापाशी एकही शिपाइ नव्हता.(हे अस्सल ऐतिहासिक लिखाणातुन लिहिलेलं आहे.शंका नसावी.)
त्याला (आपल्या राजाला!)आहे तसेच टाकुन शिपाइ मिळेल त्या वाटेने पसार झाले होते.
(ह्याचा एक उल्लेख त्याच काळात राज वाड्याजवळ राहणार्‍या जग प्रसिद्ध उर्दु शायर मिर्झा गालिब ह्यांच्या "अलंबु"
ह्या ग्रंथात आहे. )

३. झाशी च्या राणीच्या शौर्याबद्दल प्रश्नच नाही. पण शौर्य वापरले ते कोणत्या उद्देशासाठी?
मागणी तिने स्वतःपुरती केली होती असं दिसतं.
"मै मेरी झांसी नही दुंगी" ह्याचा अर्थ कित्येक जण असा लावतात की
तिची ब्रिटीश(कंपनी सरकार)चे मांडलिक म्हणुन राहण्यात काहिच ना नव्हती.
(तशी ती मांडलिक मागील कित्येक वर्षे होतिच.)तिच म्हणणं हे दिसतं की "मी मांडलिक रहायला तयार असतानाही राज्य का काढुन घेतले.(का खालसा/बरखास्त केले?)"

४. स्वामी विवेकानंदाचं "परिव्राजक " हे पुस्तक वाचनात आलं होतं.
त्यातही या घटनेचा उल्लेख "शिपायाचे बंड" असाच आहे.

५. १८५७ मध्ये घडलेल्या घटनांना "पहिले स्वातंत्र्य समर" असं म्हटलं पहिल्यांदा ते स्वा. सावरकरांनी.
ते ही घटना घडुन गेल्यावर खुप खुप वर्षां नंतर.
(खुद्द टिळक-आगरकर्-चिपळुणकर ह्यांच्या संभाषणात उल्लेख "बंड" असाच आहे,असं ऐकलयं.)

डिसक्लेमरः- ह्यात कुठेही मी माझं मत मांडत नाहिये.
विविध ठिकाणी विखुरलेली,वाचनात आलेली माहिती फक्त इथे शक्य तितक्या समानता शोधुन लिहित आहे.
कृपया पुढील लिखाणात जी काही झोड उठणार आहे, ती ही माहिती देणार्‍यावर उठावी.मज पामरावर नको.

आपलाच,
मनोबा
उपाख्य साठ्यांचे (नाठाळ) कार्टे)

नानासाहेब पेशवे, रंगो बापूजी, राणी लक्ष्मीबाई व तात्या टोपे ही चार मराठी माणसे त्या प्रचंड स्वातंत्र्यसंग्रमात अग्रेसर होती आणि त्याचा एक मराठी माणूस म्हणुन आम्हाला प्रचंड अभिमान आम्हाला आहे. रंगो बापूजी आणि अझीममुल्लाखान यांनी टेम्स नदीच्या काठावर बसून १८५७ च्या बंडाचे बीजारोपण केले. त्याच बरोबर यानिमित्ताने हिंदुमुस्लीमात जे ऐक्य निर्माण झाले तसे ऐक्य आजतागायत झाले नाही असे म्हणतात.

अवांतर : आमचे इतिहासाचे ज्ञान केवळ माहितीवर आणि बराचसा अंदाजपंचे असा विकसीत झाला आहे, तेव्हा चु.भु.दे.घे.

दहा मे ह्याच तारखेचे आणखी एक ऐतिहासिक महत्व म्हणजे एकोणीसशे चाळीस साली याच दिवशी विन्स्टन चर्चिल इ॑ग्ल॑डचा प॑तप्रधान (पहिल्या॑दा) बनला व त्यामुळे दुसर्‍या महायुद्धाचे पारडे जर्मनीच्या विरूद्ध झुकले.. (अर्थात एकट्या चर्चिलने हिटलरचा पराभव केला नाही पण तो एक 'मेजर फॅक्टर' होता ह्यात श॑का नाही)

१० मे १८५७ ला चालू झाले ते शिपायाचे बंड होते का स्वातंत्र्यसमर हा कितीही चघळला तरी न संपणारा विषय ठरू शकतो. दोन्ही बाजूने लिहीणारे या संदर्भात आढळतील. बरोबर कोण आणि चूक कोण ह्यात एकमत होणारच नाही. तरी देखील ह्या शाब्दीक खेळामागचे "मला वाटत असलेले" कारण समजण्याचा प्रयत्न करतो:

ब्रिटीशांचा उद्देश काय? - ह्याला बंड म्हणा म्हणजे ते शिपायांपुरतेच मर्यादीत राहते आणि जनसामान्यांना त्यातून प्रेरणा मिळत नाही.

प्रामुख्याने सावरकर आणि तत्कालीन तत्सम इतरांचा उद्देश काय? - ह्यात अशा अनेक घटना आहेत ज्यांचा अन्वयार्थ लावायचा झाला तर झालेला "उठाव" हा केवळ शिपायांपुरताच मर्यादीत नव्हता. तो केवळ कंपनीमधे काम करणार्‍यांचा असंतोष नव्हता तर विदेशी कंपनी सरकार विरुद्ध झालेला तो असंतोषाचा भडक होता. परीणामी तो सुसुत्रपणे झाला नाही. जे काही तात्या टोपे आणि नानासाहेब पेशव्यांना करायचे होते ते मंगल पांडेच्या एका अर्थी आततायीपणा / घाई मुळे होवू शकले नाही. म्हणून ते केवळ शिपायांचे बंड न ठरवता ब्रिटीशांविरुद्धचे पहीले स्वातंत्र्य समर असे संबोधण्यात आले.

आता झाशीची राणी आणि तत्सम इतरांबाबतः बरोबर आहे झाशीची राणी "मेरी झाशी नही दूंगी" असे म्हणाली. पण तीने आणि ह्या स्वातंत्र्यसमराच्या प्रयत्नात सहभागी असलेल्या इतरांनी हिंदूस्थानचा बादशहा म्हणून "बहाद्दूरशहा झफर" याचे सार्वभौमत्व मान्य केले होते. थोडक्यात तत्कालीन पद्धतीत "देश/राष्ट्र" ह्या शब्दाच्या व्याखेत हिंदूस्थान हे एक राष्ट्र होते पण स्थानीकपातळीवर वेगवेगळी संस्थाने/राज्ये अस्तित्वात होती आणि ह्यात त्यांच्या दृष्टीने काहीच परस्परविरोधी नव्हते. आजच्या पद्धतीने भारत म्हणून ते एकसंध राष्ट्र नव्हते म्हणून त्याला जर राष्ट्रच मानायचे नसले तर ते अयोग्य ठरू शकेल- किमान माझ्यासारख्यांच्या नजरेतून.

जर केवळ हे शिपायांपुरते अथवा काही भागापुरतेच मर्यादीत असते तर त्यातून प्रेरणा घेणारे आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके तयार झाले. नंतर त्यातूनच चाफेकर, सावरकर, आणि इतर प्रांतातील पण अनेक असतील ज्यांनी त्यातून प्रेरणा घेतली. जर हे केवळ बंडच असते तर ते जनसामान्यांच्या स्मरणात राहू शकले नसते. थोडे वेगळे उदाहरण म्हणून सांगतो: आज जर मुंबईतील गिरणी कामगार संप म्हणून विचारला तर अनेक जणांच्या लक्षात असल्याची आणि माहीती असण्याची शक्यता आहे, कारण त्यात जनसामान्य होते. पण ८० ते ८४ च्या काळात कधीतरी (वर्ष पण नक्की आठवत नाही). त्यावेळेस पोलीसांचा त्यांच्यावर होत असलेल्या अन्यायामुळे भडका उडला आणि काही काळ बंड झाले. दादर स्टेशनबाहेर पण पोलीसांनी फुकटचा गोळीबार चालू केला. त्या नंतर अनेकांना बडतर्फ केले गेले इत्यादी...पण आज ते "बंड" किती जणांना माहीती आहे?

थोडक्यात १८५७ ही आजपण भारतीयांसाठी (आणि काही अंशी ब्रिटीशांसाठी) सामाजीक आठवण आहे जी एका पिढीतून दुसर्‍यापिढीकडे सातत्याने दिली गेली आहे. जर ते निव्वळ बंड असते तर ज्यांना भारतीयांची (बर्‍यापैकी अहींसक) मानसिकता माहीत असेल त्यांना समजेल की हे इतके स्मरणात राहीले नसते.

या संदर्भात ज्याला शाब्दिक बुद्धीभेद म्हणता येईल असे अनेक प्रकार ब्रिटीश आणि पाश्चात्यांनी केलेले आहेत पण त्याबद्दल नंतर कधीतरी.

वर "राजे" साहेबांनी बहाद्दूरशहाची शायरी सुनावली आहेच. तसेच खालील उदाहरण वाचल्यास ह्याल निव्वळ बंड म्हणणे योग्य ठरेल का ह्याचा आपण विचार कराल असे वाटते: (आठवणीतून - चु.भू. द्या.घ्या.)

कंपनीसरकारच्या एका चमचा कवीने बहाद्दूरशहाला खालील ओळी म्हणून हिणावले -

त्यावर शायर असलेल्या बहाद्दूरशहाने त्याला उलट सुनावले -

बहाद्दूर शहाच्या आणि तात्या टोपे आदींसारख्यांच्या दुर्दैवाने हे "इमान" राहीले नाही आणि फितुरीने ह्या प्रथम स्वातंत्र्यसैनीकांना मरणाला सामोरे जावे लागले.

बीबीसी ने गेल्या वर्षी त्यांच्या संकेतस्थळावर १८५७ ला १५० वर्षे झाल्या निमित्त विविध माहीती ठेवली होती. त्यात लखनौला झालेल्या प्रदर्शनातील छायाचित्री पण होती. आपणास पहायला आवडू शकतील असे वाटते:

(टिचकी मारून पिकासावर पाहील्यास छायाचित्रांबाबत बीबीसे नी लिहीलेली हिंदीतली माहीती पाहू शकाल)

इस्ट इंडीया कंपनीच्या बराकपूर येथील छावणीत शिपायांनी बंड केले व ते पुढे इतर ठिकाणी पसरले ह्यामुळे इंग्रज याला बंड म्हणत. तसेच पुढे ज्यांच्या सहभागाने या उठावाला मोठे स्वरूप प्राप्त झाले ते सगळे राजे लोक इंग्रजांचेच मांडलीक होते. त्यामुळे इंग्रजांचा बंड हा शब्द त्यांच्या दृष्टीने योग्य आहे असं मला वाटतं.

भारतीयांच्या दृष्टीने मात्र हे बंड नसून हे स्वातंत्र्यसमर आहे असं म्हटल्या जातं. ह्याला स्वातंत्र्यसमर का म्हटल्या जातं याचा शोध घेतला असता असं जाणवतं की १९०७ ला म्हणजे या उठावाला ५० वर्षे झाल्यावर त्याच्या सुवर्णमहोत्सवाला सावरकरांनी 'अठराशे सत्तावन चे स्वातंत्र्यसमर' हे पुस्तक लिहीले. त्यापुस्तकावर प्रकाशनपुर्वच बंदी घालण्यात आली होती. तरीही बाबाराव सावरकरांनी ते पुस्तक प्रकाशित केलं. भारतात ते खुप गाजलं. यापुस्तकापासून अनेक क्रांतीकारकांनी प्रेरणा घेतली.

आता थोडं मागे जाऊया. म्हणजे सावरकर भुगूर येथे होते तेव्हा १९०० ला त्यांनी 'मित्रमेळा' ही संघटना बांधली. पुढे चार पाच वर्षांनंतर त्याचे रुपांतर 'अभिनव भारत' मधे केलं. पुण्यात असतांना स्वदेशी आंदोलनात भाग घेतला. त्यांचं प्रसिध्द भाषण सुध्दा पुण्यात झालं. त्यानंतर त्यांना महाविद्यालयातून काढून टाकण्यात आले होते. टिळकांनी त्यावर 'हे आमचे गुरू नव्हेत' असा अग्रलेख लिहीला होता. या सर्व काळात सावरकरांचे नेतृत्व गुण आणि त्यांची प्रचंड क्षमता सर्वांच्या लक्षात आली. पुढे त्यांना शिवाजी शिष्यवृत्ती देण्यात आली व ते लंडनच्या 'इंडीया हाऊस' मधे आले. 'इंडीया हाऊस' म्हणजे भारताबाहेर राहून क्रांतीकार्य करणार्‍या सर्व क्रांतीक्रारकांचे शक्तीस्थान होते. ह्या इंडीया हाऊसची जवाबदारी काही दिवसांत सावरकरांवर आली. सावरकर हे खरं तर एक स्फुर्तीकेंद्र होतं. एक ऊर्जास्त्रोत होते. त्यांनी आपल्या देशातील तरूणांनी पेटून उठावं म्हणून इटली व इतर देशांतील क्रांतीकारकांच्या कथा व चरित्र मराठीत आणली. जसे इटलीचा जोसेफ मॅझणी आदी. ह्या पुस्तकांचे स्वागत तर झालेच मात्र ही परक्यादेशांतील पात्रे भारतात एवढी प्रेरणादायी ठरली नाहीत. मग सावरकरांनी १८५७ चा सुवर्णमहोत्सव लक्षात घेऊन आपल्या मातीतील नायक उभे करण्याचा प्रयत्न केला. हा प्रयोग अत्यंत सफल झाला. १९०७ मधे देशकार्यासाठी देशातील तरूण पेटून उठावा त्याने देशहितासाठी सर्वोच्च त्याग करण्यास सिध्द व्हावे ही या मागची भुमिका.

त्यामुळे सावरकरांनी १८५७ ला स्वातंत्र्यसमर म्हटले असावे. त्यांचा हेतू स्पष्ट होता. आणि त्यापुढे ज्या घटना घडत गेल्या त्यावरून आपल्या लक्षात येईल की स्वातंत्र्यवीरांनी जसं ठरवलं होतं तसंच घडलं. सावरकरांच्या या क्षमतेचा ब्रिटीशांना बरोबर अंदाज आला होता. उगाच एका शिडशिडीत बांध्याच्या युवकाला दोन जन्मठेप देण्याचे आणि भारताच्या मुख्यभुमीच्या दूर पाठवण्याचे कारण काय?

तर १९०७ ला भारत पारतंत्र्यात असतांना युवकांना प्रेरणा मिळावी म्हणून भारतीय मातीतील नायक उभे करणे आणि त्यांना उर्जास्त्रोत बनवने ही एक रणनीती म्हणून योग्यच होते. त्याचा हवा तसा परिणाम झालाच. मात्र त्यानंतर आज २००८ मधे तरी आपल्याला मागे घडलेल्या घटनांकडे जरा चिकित्सकपणे बघता आलं पाहिजे की नाही? आज त्या नायकांना घेऊन युवक पेटवण्याची गरज नाही. असं मला वाटतं.

१८५७ चा उठाव अयशस्वी झाला. त्याचे काही तोटे झाले तसेच त्यामुळे काही चांगल्या गोष्टीही झाल्या त्या अश्या.

• भारतातील राजेशाहीचा कणा मोडला. भारतात नवीन युग येऊ लागलं.
• भारतावरील इस्ट इंडीया कंपनीचं राज्य संपुष्टात येऊन येथे ब्रिटीश संसदेचे राज्य आले. भारताला आधुनिक राजवट मिळाली. कायद्याचा वापर सुरू झाला.
• ब्रिटीशांनी भारताचे शोषण केले हे खरे आहे. मात्र सोबतच कायदा दिला आणि कायद्यासमोर सगळे समानची भाषा वापरली. अर्थात गोरे अधीक समान होते पण सगळे भारतीत एका रांगेत बसवले ते त्यांनीच.
• इंग्रजी भाषा आणि त्यामुळे नव्या जगाशी झालेली नव्याने ओळख. ह्यामुळेच आम्हाला जगातील क्रांतीमुल्यांची ओळख झाली. यापुढे झालेली सगळी आंदोलणे ही भारताला स्वातंत्र्य मिळावी म्हणून झाली. माझ्या प्रदेशाला किंवा राज्याला स्वातंत्र्य मिळावे म्हणून नाही.
• समता , बंधुता आदी मुल्यांची ओळख आम्हाला या नंतरच झाली. आणि आमच्यावर परकियांची सत्ता होती म्हणून आम्हाला चिडून उठायला कारणीभुत सुध्दा ठरली.
• इंग्रजांनी त्यांच्या फायद्यासाठी स्थापन केलेल्या अनेक तंत्रज्ञानाचा आपल्याला फायदा झाला आहे. अर्थात यासाठी आपले नेतृत्व कारणीभूत ठरलं आहे.

नीलकांत

ह्या दिवसाला व त्या क्रांती कार्याला गेल्या १० मे ला १५० वर्ष पुर्ण झाली !
सर्व क्रांतीका-यांना माझे नम्र अभिवादन !

माझेही अभिवादन..!

तात्या.

ते बंड होते.. अथवा काही शिपायांचा विद्रोह.... अथवा क्रांती समर.... पण त्या सर्वांनी कुठे ना कुठे तरी एक मोठा प्रयत्न करुन विदेशी साम्राज्याला एक धक्का दिल्ला होता.... व त्या धक्क्यातून इंग्रजांना कधीच सावरता आले नाही हे त्या क्रांतीचे यश ! मी त्या क्रांतीच्या भावनेला सलाम करतो !

कोणी आपल्या प्रदेशासाठी लढले तर कोणी आपल्या गादी साठी.... पण सर्वांचा हेतू इंग्रजांना देशातून बाहेर हकलणे हाच होता.... त्यामुळे त्या सर्वांना सलाम !!!!!

राज जैन
जेव्हा तुम्ही कर्म करण्यामध्ये कमी पडता तेव्हा नशीबाला दोष देता !

१८५७ चे समर अथवा बंड जे काही म्हणायचे असेल ते आपण म्हणू या मात्र त्यानंतर ब्रिटीश आणि तत्कालिक सामान्यजन यांनी यातून बरेच धडे घेतलेले दिसून येते.

ब्रिटीशांसाठी : ईस्ट इंडिया कंपनीचे विलीनिकरण.

हिंदुस्थान्यासाठी : ब्रिटीशांशी लढुन स्वातंत्र्य मिळविणे अवघड / अशक्य आहे. यातूनच योग्य तो बोध घेऊन १८८५ साली राष्ट्रीय सभेची स्थापना आणि अहिंसेच्या मार्गाने स्वराज्यप्राप्ती.